Giảm muối khi cho con bú: Mẹ ăn ít natri có làm sữa thiếu chất?

Nhiều phụ nữ sau sinh muốn áp dụng chế độ ăn DASH (giảm muối để hỗ trợ huyết áp và tim mạch) nhưng lo ngại việc cắt giảm muối sẽ làm giảm lượng natri thiết yếu truyền qua sữa mẹ. Nỗi băn khoăn này rất phổ biến vì natri là chất điện giải sống còn đối với sự phát triển của trẻ sơ sinh.

Các dữ liệu khoa học cho thấy nồng độ natri trong sữa mẹ được điều hòa tự nhiên rất chặt chẽ, hầu như không phụ thuộc tức thì vào lượng muối mẹ nạp vào cơ thể [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có chỉ khảo sát trên quy mô nhỏ hoặc can thiệp ngắn hạn, chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn xác định mức cắt giảm natri tối đa an toàn của chế độ ăn DASH đối với phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ.

Lượng muối trong bữa ăn tác động thế nào đến sữa mẹ?

Mối liên hệ tức thì giữa lượng muối mẹ ăn và thành phần sữa đã được thử nghiệm lâm sàng can thiệp trên 8 phụ nữ nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ (trẻ từ 10 đến 19 tuần tuổi) [1]. Các bà mẹ nhịn ăn 3 giờ trước khi tham gia hai bữa trưa thử nghiệm riêng biệt: một bữa chứa lượng natri rất thấp (130 mg) và một bữa chứa lượng natri cao (2175 mg) [1].

Mẫu sữa được hút sạch trước bữa ăn và lấy liên tục mỗi 15 phút một lần trong vòng 2 giờ sau ăn [1]. Kết quả cho thấy không có sự thay đổi đáng kể nào sau bữa ăn về nồng độ natri hay kali trung bình trong sữa mẹ [1]. Sự khác biệt giữa bữa ăn nhiều natri và bữa ăn ít natri cũng không làm nồng độ natri hay kali trong sữa biến động [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là số lượng người tham gia rất ít (8 người) và chỉ theo dõi phản ứng ngắn hạn trong 2 giờ sau ăn [1].

Nồng độ natri trong sữa mẹ thay đổi do đâu?

Nồng độ natri trong sữa mẹ không phụ thuộc vào lượng muối ăn hàng ngày mà chịu ảnh hưởng chủ yếu bởi thể tích sữa và giai đoạn cho con bú [2]. Một nghiên cứu tiến cứu theo dõi thành phần sữa mẹ trong 6 tháng ghi nhận thể tích sữa tiết ra mỗi ngày liên quan có ý nghĩa thống kê với hàm lượng natri (p < 0,001) [2]. Phân tích hồi quy xác nhận thể tích sữa trung bình là yếu tố độc lập liên quan đến lượng natri, trong đó natri có xu hướng giảm dần trong 6 tháng đầu nuôi con khi lượng sữa tiết ra ổn định hơn [2].

Quá trình bài tiết natri vào sữa mẹ là cơ chế chủ động chịu sự kiểm soát chặt chẽ của nội tiết tố [3]. Thông thường, lượng natri trong sữa mẹ ban đầu ở mức cao, sau đó giảm dần khi quá trình tạo sữa được thiết lập hoàn chỉnh và lượng sữa tăng lên [3]. Ngoài ra, một nghiên cứu tại Hàn Quốc trên phụ nữ mới sinh ghi nhận nồng độ natri trong sữa có tương quan nghịch với mức độ tự tin vào khả năng nuôi con bằng sữa mẹ [4].

Natri trong sữa tăng cao: Khi nào là dấu hiệu bệnh lý?

Nồng độ natri cao bất thường trong sữa mẹ không phải do mẹ ăn nhiều muối, mà thường là dấu hiệu cảnh báo các bất thường tại tuyến vú hoặc cơ chế tiết sữa [4, 6]. Nồng độ natri trong sữa cao ở tuần đầu tiên sau sinh là hiện tượng sinh lý bình thường [5]. Tuy nhiên, nếu nồng độ natri vẫn ở mức cao hoặc tăng trở lại sau giai đoạn này (ví dụ mức trên hoặc bằng 13 mmol/L ở tháng thứ tư), đây có thể là dấu hiệu của bệnh lý [5].

Nhiều nghiên cứu xác nhận natri trong sữa tăng cao là chỉ dấu sinh học của tình trạng viêm tuyến vú [4, 8]. Nghiên cứu trên 334 phụ nữ cho thấy viêm tuyến vú (thể hiện qua natri trong sữa tăng) đi kèm với nồng độ các yếu tố miễn dịch như lysozyme (290 so với 221 mg/L, p < 0,04) và SLPI (38 so với 19 mg/L, p < 0,0001) cao hơn đáng kể so với người không bị viêm [6]. Kết quả tương tự tại Malawi trên 96 phụ nữ cho thấy nhóm có natri sữa cao do viêm tuyến vú có nồng độ lactoferrin, SLPI, IL-8 và RANTES tăng rõ rệt [7]. Bên cạnh đó, natri sữa duy trì ở mức cao kéo dài cũng có thể là dấu hiệu của tình trạng suy giảm hoặc thất bại trong quá trình tạo sữa [3].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh lượng muối?

Phụ nữ mắc bệnh thận mạn tính hoặc đang chạy thận nhân tạo cần đặc biệt thận trọng khi theo dõi lượng khoáng chất và điện giải [3]. Một báo cáo ca bệnh ghi nhận thành phần khoáng chất trong sữa của bà mẹ chạy thận nhân tạo khác biệt so với nhóm khỏe mạnh, với mức natri và clorua cao hơn [3]. Việc can thiệp giảm natri ở nhóm đối tượng này cần có sự giám sát y khoa chặt chẽ để tránh rối loạn dịch và điện giải [3].

Những bà mẹ đang gặp khó khăn trong việc tiết sữa, sữa về chậm hoặc có biểu hiện tắc tia sữa, viêm tuyến vú không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng muối nghiêm ngặt [4, 6]. Natri trong sữa của các trường hợp này tăng do viêm nhiễm mô vú hoặc phản ánh tổn thương tế bào tiết sữa, việc giảm muối trong khẩu phần không giải quyết được nguyên nhân gây bệnh [4, 8].

Điều nghiên cứu chưa biết về chuẩn DASH khi cho con bú

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa trả lời được các câu hỏi then chốt sau:

  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá toàn diện chế độ ăn DASH (với các mức giới hạn natri cụ thể như 1500 mg hay 2300 mg mỗi ngày) trên phụ nữ đang cho con bú.
  • Chưa có số liệu theo dõi dài hạn xem việc mẹ cắt giảm muối nghiêm ngặt liên tục nhiều tuần có gây hạ natri máu ở người mẹ hoặc làm giảm tổng lượng sữa sản xuất hàng ngày hay không.
  • Nghiên cứu can thiệp về natri ăn vào hiện chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên 8 người trong vòng 2 giờ sau một bữa ăn đơn lẻ [1], hoàn toàn thiếu dữ liệu về việc mẹ ăn nhạt kéo dài ảnh hưởng thế nào đến sự phát triển của trẻ bú mẹ.

Lời khuyên áp dụng thực tế cho phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ

Phụ nữ đang nuôi con bú muốn áp dụng lối ăn uống lành mạnh như DASH nên tập trung vào việc tăng cường rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế thức ăn đóng hộp, thực phẩm chế biến sẵn giàu muối. Không nên tự ý thực hiện các chế độ kiêng muối quá mức (như loại bỏ hoàn toàn gia vị mặn) khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế.

Nếu mẹ nhận thấy các dấu hiệu bất thường như vú sưng nóng đỏ đau, lượng sữa giảm mạnh đột ngột, cần đến cơ sở y tế kiểm tra viêm tuyến vú thay vì thay đổi chế độ muối ăn [4, 8]. Bất kỳ thay đổi lớn nào trong khẩu phần dinh dưỡng của mẹ sau sinh đều nên được thảo luận với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn cho cả mẹ và bé.