Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một ly nước pha giấm lên men hoặc uống giấm táo đậm đặc để hỗ trợ tiêu hóa và giảm cân. Tuy nhiên, cảm giác răng bị ghê, ê buốt hay bề mặt răng trơn láng bất thường sau khi uống khiến không ít người băn khoăn về tác động thực sự của loại đồ uống này lên nụ cười.
Thực tế từ các nghiên cứu khoa học cho thấy, uống giấm lên men thường xuyên hoàn toàn có nguy cơ gây bào mòn men răng nếu dùng sai cách [1]. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở nồng độ acid cao khiến độ pH trong khoang miệng sụt giảm sâu, kích hoạt quá trình hòa tan các khoáng chất cấu tạo nên bề mặt răng [1, 4].
Hiểu đúng về hiện tượng bào mòn men răng do acid
Bào mòn răng được định nghĩa là sự mất mô cứng của răng một cách không thể đảo ngược, gây ra bởi quá trình hòa tan acid của các tinh thể apatite trong men răng và ngà răng [2]. Hiện tượng này xảy ra độc lập, không liên quan trực tiếp đến vi khuẩn mảng bám gây sâu răng hay các chấn thương cơ học [2].
Các tác nhân acid gây mòn răng có thể đến từ bên trong cơ thể (nội sinh) như trào ngược dạ dày thực quản, chứng cuồng ăn hoặc nôn mửa; hoặc đến từ bên ngoài (ngoại sinh) [2]. Trong các nguyên nhân ngoại sinh, việc tiêu thụ thường xuyên và quá mức các thực phẩm, đồ uống có tính acid là một trong những thủ phạm phổ biến nhất [2].
Khi tiếp xúc với môi trường có độ pH thấp, các liên kết khoáng chất bảo vệ răng bắt đầu bị phá vỡ [1, 5]. Sự suy thoái men răng là một hiện tượng phức tạp, nhưng tác động xói mòn luôn là yếu tố chiếm ưu thế ở môi trường có độ pH thấp [1].
Độ pH thực tế của giấm lên men và nguy cơ với răng
Các loại giấm lên men tự nhiên hay giấm đóng chai đều chứa lượng acid acetic đáng kể, khiến chúng có tính acid rất mạnh [1, 3]. Các thử nghiệm đo lường chỉ ra rằng độ pH của giấm có thể dao động từ mức rất thấp khoảng 2.0 đến 3.95 tùy loại [1, 3].
Cụ thể, các phép đo chuyên sâu cho thấy giấm mâm xôi (raspberry vinegar) và giấm Ortalli Bianco Modena đều có độ pH chạm mức 2.7; giấm Vinaigre de Jerez có pH 2.9; Bio vinegar có pH 3.1 và giấm Condimento Balsamico đạt pH 3.95 [3]. Ở một thử nghiệm khác, giấm nguyên chất có độ pH đo được là 2.0, và khi pha thành dung dịch súc miệng thì độ pH vẫn ở mức 2.3 [4]. Thậm chí giấm Aceto balsamico thương phẩm cũng có độ pH rất thấp là 3.0 [2].
Những chỉ số pH này đều nằm sâu dưới ngưỡng an toàn của men răng. Tình trạng tiêu thụ quá mức các loại đồ uống có tính acid thấp này trực tiếp thúc đẩy quá trình khử khoáng của men răng [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng những người tiêu thụ giấm táo mỗi ngày có nguy cơ phát triển các tổn thương mòn răng cao gấp 10 lần so với người không dùng [1]. Tổn thương mòn răng tiến triển có thể làm mất đi khoảng 1 micromet cấu trúc mô răng mỗi ngày [1].
Nghiên cứu chỉ ra mức độ thôi khoáng men răng từ giấm
Để đánh giá mức độ tổn hại của giấm, một nghiên cứu in vitro công bố năm 2014 đã phân tích tiềm năng gây mòn của 30 loại giấm khác nhau trên các mẫu men răng khôn của người [3]. Các lát men răng được ủ cùng 5 loại giấm đại diện (Bio vinegar, giấm mâm xôi, Condimento Balsamico, Ortalli Bianco Modena, Vinaigre de Jerez) trong thời gian lên tới 8 giờ, đối chứng với dung dịch natri clorid 0,9% [3]. Kỹ thuật vi phân tích đầu dò điện tử được dùng để định lượng các khoáng chất gồm CaO, P2O5, F, MgO, Cl và O ở các độ sâu từ 7,5 đến 105 micromet [3].
Kết quả cho thấy việc ngâm các lát men răng trong giấm đã kích hoạt sự giải phóng khoáng chất, mức độ tổn thất phụ thuộc vào thời gian và từng loại giấm [3]. Giấm Ortalli Bianco Modena chỉ làm mất nhẹ 1% khoáng chất CaO ở độ sâu đến 20 micromet, nhưng giấm mâm xôi sau 4 giờ đã khiến lượng khoáng chất ở độ sâu 30 micromet hao hụt khoảng 20% [3]. Sự mất khoáng lớn nhất được ghi nhận ở Bio vinegar, khi sau 8 giờ ủ đã làm mất khoảng 20% khoáng chất ở độ sâu 45 micromet và mất 16% ở độ sâu 60 micromet [3]. Cả Bio vinegar và giấm mâm xôi đều gây mất khoáng cao hơn rõ rệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,0001) so với các loại giấm còn lại [3].
Không chỉ phá hủy men răng tự nhiên, môi trường acid từ giấm còn làm suy thoái cả các vật liệu nha khoa [2]. Một nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên 3 loại xi măng trám răng glass ionomer độ nhớt cao (EQUIA Forte HT, Fuji IX, Ketac Universal Aplicap) gồm 22 mẫu mỗi nhóm [2]. Các mẫu được chia nhánh thử nghiệm chu kỳ pH trong giấm Aceto balsamico (pH 3.0), trà xanh (pH 3.78) hoặc nước cất, ngâm 2 lần mỗi ngày, mỗi lần 10 phút liên tục suốt 14 ngày [2]. Kết quả cho thấy chu kỳ pH trong giấm Aceto balsamico gây mòn xói mòn vật liệu trám cao hơn đáng kể so với trà và nước cất ở cả 3 loại xi măng trám (p < 0.05), đồng thời làm thay đổi màu sắc vật liệu rõ rệt với độ sáng L* giảm mạnh (p < 0.05) [2].
Vai trò phòng vệ của màng sinh học và nước bọt
Dù bằng chứng thực nghiệm cho thấy tính acid của giấm có sức tàn phá lớn, nhưng môi trường thực tế trong miệng lại có những cơ chế tự vệ sinh học quan trọng [3, 5]. Trong khoang miệng, men răng thật không hề bị phơi trần đơn độc mà luôn được bao phủ bởi màng sinh học mỏng (pellicle) và ngâm trong dòng nước bọt [4].
Màng bọc pellicle được tạo thành từ các glycoprotein, carbohydrate và lipid của nước bọt [4]. Thử nghiệm in situ năm 2020 cho thấy, chỉ cần một lớp màng bảo vệ hình thành trong 3 phút đã có thể che chở men răng khỏi sự ăn mòn của acid trong khoảng thời gian 60 giây [4]. Trong thói quen ăn uống hàng ngày, giấm hay thức ăn chứa giấm thường không lưu lại trong khoang miệng quá vài giây do phản xạ nuốt [4]. Do đó, việc tiếp xúc với acid trong thời gian rất ngắn được xem là an toàn nhờ lớp màng sinh học này [4].
Mặt khác, nước bọt đóng vai trò then chốt trong việc tái khoáng hóa và trung hòa acid [1]. Sau khi súc miệng bằng giấm (pH 2.3), độ pH trong miệng giảm xuống vùng acid khoảng 5.5 sau 30 phút, nhưng sau 120 phút môi trường miệng đã được dịch tiết đưa trở lại gần trạng thái sinh lý bình thường (pH = 6) [4]. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng giấm có khả năng ức chế mạnh sự hình thành màng sinh học trong ít nhất 120 phút do làm trôi mất các lớp hạt phân tử bảo vệ ngay khi súc [4].
Dấu hiệu nhận biết răng đang bị acid bào mòn
Khi tình trạng tiếp xúc với giấm diễn ra quá thường xuyên khiến nước bọt không kịp tái khoáng, các dấu hiệu tổn thương men răng sẽ bắt đầu lộ rõ trên lâm sàng [1]. Những dấu hiệu nhận biết điển hình của mòn răng do acid bao gồm:
Bề mặt men răng trở nên nhẵn bóng bất thường hoặc có vẻ ngoài như bị phủ lớp men sứ bóng loáng [1]. Xuất hiện các vùng lõm nông, rộng và sáng bóng trên bề mặt men nhẵn, đặc biệt là các vết lõm rộng ở mặt ngoài của các răng hàm nhỏ và răng hàm dưới [1].
Người bệnh cũng có thể quan sát thấy viền răng cửa hàm trên bị mỏng dần đi, tăng độ trong suốt ở rìa cắn [1]. Ở những răng đã từng hàn trám, vật liệu trám hoặc chất trám bít có xu hướng "nhô cao" lên hẳn so với bề mặt khớp cắn xung quanh do phần mô răng tự nhiên kế bên đã bị acid làm mòn bớt [1].
Ai nên đặc biệt thận trọng khi dùng giấm?
Những người đang gặp các tổn thương mòn men răng, ê buốt răng mạn tính hoặc có bề mặt răng cửa mỏng, trong suốt tuyệt đối không nên dùng giấm uống trực tiếp [1]. Axit acetic sẽ đẩy nhanh tốc độ mòn mô cứng của răng, khiến ngà răng lộ ra nhiều hơn [4, 5].
Những người đã phục hồi răng bằng xi măng trám glass ionomer cần hạn chế tiếp xúc trực tiếp kéo dài với giấm, bởi acid có thể làm bề mặt miếng trám bị mòn xói mòn và đổi màu sẫm hơn theo thời gian [2].
Người mắc chứng khô miệng, suy giảm tuyến nước bọt hoặc người có thói quen uống giấm nguyên chất hàng ngày cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [3, 5]. Thiếu hụt lượng nước bọt đồng nghĩa với việc khoang miệng mất đi khả năng đệm sinh học để đưa pH từ mức acid về lại mức sinh lý 6.0 [4].
Cách uống và dùng giấm chuẩn xác bảo vệ men răng
Nếu bạn vẫn muốn duy trì thói quen dùng giấm lên men trong chế độ dinh dưỡng, hãy tuân thủ các nguyên tắc sau để bảo toàn lớp khoáng chất men răng:
Tuyệt đối không uống giấm nguyên chất [1, 3]. Cần pha thật loãng giấm với nhiều nước để nâng độ pH của dung dịch lên, tránh để nồng độ acid chạm ngưỡng nguy hại như mức pH 2.0 - 3.1 của các loại giấm đậm đặc [1, 3].
Nên sử dụng ống hút khi uống nước giấm pha loãng nhằm hạn chế tối đa việc acid tiếp xúc trực tiếp với các mặt men răng. Hãy uống dứt điểm trong thời gian ngắn, nuốt nhanh và không ngậm lâu trong khoang miệng, giúp màng bọc tự nhiên phát huy tối đa tác dụng che chở ngắn hạn [4].
Không súc miệng bằng giấm vì thao tác này rửa trôi lớp màng sinh học và kìm hãm sự tái tạo màng bảo vệ suốt 120 phút [4]. Sau khi uống giấm, hãy súc miệng lại ngay bằng nước lọc sạch để nhanh chóng làm loãng lượng acid còn sót lại. Không đánh răng ngay lập tức sau khi dùng đồ uống có acid; hãy chờ ít nhất 30 đến 120 phút để nước bọt kịp tái khoáng hóa và phục hồi môi trường miệng về trạng thái sinh lý [3, 5]. Bạn cũng có thể ưu tiên dùng giấm trộn cùng các món ăn, salad trong bữa ăn thay vì uống riêng lẻ [3].
Tóm lại, giấm lên men chứa acid acetic có độ pH thấp thực sự mang nguy cơ làm thôi khoáng và bào mòn men răng nếu dùng thường xuyên mà không có biện pháp bảo vệ [1, 5]. Tuy nhiên, bạn không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn thực phẩm này khỏi thực đơn; việc pha loãng, uống nhanh bằng ống hút và súc miệng bằng nước lọc sẽ giúp bạn vừa duy trì lối sống lành mạnh vừa bảo vệ nụ cười khỏe đẹp.
