Nhiều người có thói quen sắc rễ hoàng kỳ uống thay nước lọc hàng ngày để bồi bổ sức khỏe và tăng sức đề kháng. Tuy nhiên, việc nạp một loại thảo dược liên tục vào cơ thể khiến không ít người lo lắng về nguy cơ tích tụ độc tố ở gan, thận khi dùng kéo dài.
Về câu hỏi uống hoàng kỳ liên tục thời gian dài có an toàn không, các dữ liệu khoa học hiện tại cho thấy hoàng kỳ có hồ sơ an toàn tốt trong các thử nghiệm độc tính ngắn hạn và không gây đột biến gen [1], [2], [3]. Tuy nhiên, tính an toàn tuyệt đối khi con người sử dụng liên tục trong thời gian dài vẫn chưa được khẳng định chắc chắn, và giới khoa học vẫn cần thêm các bằng chứng lâm sàng chất lượng cao để xác thực [4].
Thảo dược ngàn năm và những hoạt chất tạo nên công dụng
Hoàng kỳ (tên khoa học là Astragalus membranaceus) là một loại cây lâu năm, có lịch sử sử dụng hơn 2.000 năm tại nhiều quốc gia châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản [1], [2]. Trong y học cổ truyền, rễ hoàng kỳ khô (Radix Astragali) được xếp vào nhóm dược liệu bổ khí, bổ huyết, dùng cho người suy nhược cơ thể, hỗ trợ chức năng gan, tỳ và tăng cường sinh lực tổng thể [1].
Khi phân tích dưới góc độ y học hiện đại, các nhà khoa học đã tìm thấy hơn 100 hợp chất khác nhau bên trong rễ hoàng kỳ [2]. Các nhóm chất này bao gồm polysaccharide, flavonoid, saponin, các axit amin và nhiều nguyên tố vi lượng [2]. Trong số đó, nhóm polysaccharide (đặc biệt là phân đoạn F3 và các polysaccharide A, B, C) nhận được nhiều sự chú ý nhất vì đóng vai trò là hoạt chất sinh học chính giúp giảm căng thẳng oxy hóa và điều hòa miễn dịch [2].
Bên cạnh đó, hoạt chất chính astragaloside IV (AS-IV) và formononetin cũng là những thành phần cốt lõi tạo nên dược tính của cây [5], [6]. Một tổng quan nghiên cứu năm 2017 cho thấy hoạt chất AS-IV mang lại nhiều tác dụng dược lý như chống viêm, chống xơ hóa, chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch, hỗ trợ chống hen suyễn, tiểu đường và bảo vệ tim mạch, gan, thận, não bộ thông qua nhiều con đường tín hiệu tế bào [6]. Nhờ những đặc tính thích nghi (adaptogen) này, hoàng kỳ thường được nghiên cứu để bảo vệ cơ thể trước căng thẳng mạn tính và giảm nhẹ các độc tính nguy hiểm do thuốc hóa trị gây ra [5].
Thử nghiệm độc tính và giới hạn liều an toàn nói gì?
Để trả lời cho câu hỏi liệu dùng hoàng kỳ có gây độc cho cơ thể hay không, các nhà khoa học đã tiến hành những cuộc kiểm tra nghiêm ngặt về độc tính di truyền (khả năng làm hỏng ADN) và độc tính lặp lại liều trên động vật.
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã đánh giá tính an toàn của phân đoạn polysaccharide thô chiết xuất từ phần trên mặt đất (lá và thân) của cây hoàng kỳ để làm nguyên liệu thực phẩm và thực phẩm bổ sung [2]. Kết quả từ 3 thử nghiệm độc tính di truyền theo tiêu chuẩn thực hành phòng thí nghiệm tốt (GLP) xác nhận chiết xuất này không có khả năng gây đột biến gen hay làm đứt gãy nhiễm sắc thể [2]. Nghiên cứu trước đó được nhóm tác giả trích dẫn cũng ước tính mức liều không gây tác dụng bất lợi quan sát được (NOAEL) ở chuột cái là 5.000 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày đối với phân đoạn polysaccharide này [2].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2019 đã đánh giá độc tính của hỗn hợp chiết xuất tinh chế từ rễ hoàng kỳ và tam thất (Panax notoginseng) mang tên InnoSlim [1]. Nhóm nghiên cứu thực hiện thử nghiệm đột biến ngược trên vi khuẩn, thử nghiệm vi nhân trên chuột nhắt đực dòng Crl:NMRI BR và nghiên cứu độc tính đường uống lặp lại liều trong 28 ngày liên tục trên chuột cống dòng Han:WIST ở cả hai giới đực và cái [1].
Trong suốt 28 ngày, các con chuột cống được cho uống hỗn hợp chiết xuất ở các mức liều 0, 400, 800 hoặc 1.200 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày [1]. Kết quả cho thấy không có trường hợp tử vong nào, không có biểu hiện ngộ độc, không làm hỏng nhiễm sắc thể và không tìm thấy cơ quan đích nào bị tổn thương [1]. Mức liều cao nhất trong thử nghiệm là 1.200 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày được xác định là ngưỡng an toàn NOAEL, làm cơ sở để ngoại suy ra mức tiêu thụ an toàn cho con người [1].
Minh chứng an toàn trên tế bào và thử nghiệm ở người
Không chỉ dừng lại ở động vật, mức độ an toàn của hoàng kỳ còn được ghi nhận ở cấp độ tế bào người. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã thử nghiệm chiết xuất cồn-nước từ rễ hoàng kỳ khô ở nồng độ 0,01 và 0,1 mg/mL trên dòng tế bào sụn người HTB-94 trong phòng thí nghiệm [3].
Kết quả cho thấy chiết xuất này giúp giảm phản ứng viêm bằng cách hạ thấp các chất trung gian gây viêm (IL-6, IL-1beta, IL-8) và các enzyme phá hủy sụn khớp (MMP-3, MMP-13, ADAMTS-5) khi tế bào bị kích thích bởi yếu tố gây viêm TNF-alpha [3]. Đáng chú ý về mặt an toàn, đối với các tế bào sụn bình thường không bị kích thích viêm, chiết xuất hoàng kỳ không làm thay đổi mức độ cơ bản của các chất trung gian này, khẳng định hồ sơ an toàn thuận lợi của dược liệu đối với tế bào lành [3].
Đối với con người, hoàng kỳ đã được đưa vào các thử nghiệm lâm sàng, chủ yếu nhằm hỗ trợ bệnh nhân ung thư vượt qua tình trạng mệt mỏi [5], [4]. Một phân tích gộp công bố năm 2025 đã rà soát 9 cơ sở dữ liệu điện tử từ khi hình thành đến ngày 1/7/2022 và tổng hợp kết quả từ 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng dùng riêng hoàng kỳ cho bệnh nhân ung thư [4]. Phân tích cho thấy việc bổ sung hoàng kỳ giúp giảm đáng kể tình trạng mệt mỏi liên quan đến ung thư (chỉ số SMD đạt -1,63; tỷ số nguy cơ RR đạt 1,55) và cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh (chỉ số SMD đạt 0,86; RR đạt 1,57) [4].
Khoảng trống bằng chứng khi dùng kéo dài
Dù các kết quả ban đầu rất khả quan, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện có trước khi quyết định uống hoàng kỳ quanh năm suốt tháng.
Thứ nhất, thử nghiệm độc tính đường uống lặp lại liều của hỗn hợp chứa hoàng kỳ mới chỉ kéo dài trong 28 ngày liên tục trên chuột và là sự kết hợp với tam thất chứ không phải hoàng kỳ đơn độc [1]. Khoảng thời gian 28 ngày trên động vật chưa thể đại diện hoàn toàn cho việc con người uống rễ hoàng kỳ liên tục trong nhiều tháng hay nhiều năm.
Thứ hai, trong phân tích gộp năm 2025 trên bệnh nhân ung thư, chính các tác giả đã thẳng thắn chỉ ra rằng tính hiệu quả và độ an toàn của hoàng kỳ vẫn còn chưa chắc chắn [4]. Nguyên nhân là số lượng nghiên cứu được đưa vào phân tích còn ít (chỉ 8 nghiên cứu), chất lượng tài liệu thấp và thiếu sự đồng nhất về loại ung thư cũng như phác đồ điều trị đi kèm [4]. Do đó, hiện tại vẫn chưa có đủ bằng chứng mạnh mẽ để khẳng định tuyệt đối về việc ứng dụng lâm sàng đại trà, và cần thêm nhiều nghiên cứu chất lượng cao hơn trong tương lai [4].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược bổ khí
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dùng là đánh đồng lịch sử sử dụng hơn 2.000 năm của hoàng kỳ với việc "uống bao nhiêu cũng được, uống càng lâu càng bổ" [1]. Thực tế, dù được ghi nhận có hồ sơ an toàn tốt, các nhà khoa học vẫn phải thiết lập các ngưỡng liều không gây hại (NOAEL) rõ ràng trong phòng thí nghiệm thay vì sử dụng tùy tiện không giới hạn [1], [2], [3].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng mọi sản phẩm từ cây hoàng kỳ đều giống nhau. Các nghiên cứu chỉ ra rằng y học cổ truyền chủ yếu dùng rễ khô (Radix Astragali) [1], [3]. Trong khi đó, một số sản phẩm thực phẩm bổ sung hiện đại lại chiết xuất polysaccharide từ phần thân và lá trên mặt đất, hoặc dùng hoạt chất tinh chế AS-IV, hoặc phối trộn với dược liệu khác như tam thất [1], [2], [6]. Mỗi bộ phận và cách chiết xuất sẽ có hàm lượng hoạt chất và giới hạn an toàn khác nhau.
Ai nên thận trọng khi sử dụng hoàng kỳ?
Vì các hoạt chất trong hoàng kỳ (như polysaccharide và AS-IV) có khả năng điều hòa miễn dịch và tác động lên nhiều con đường tín hiệu liên quan đến tim mạch, đường huyết, gan, thận [2], [6], việc sử dụng kéo dài cần hết sức lưu ý ở một số nhóm đối tượng.
Người đang có bệnh lý nền mạn tính về tim mạch, tiểu đường, bệnh phổi, xơ gan hoặc bệnh thận đái tháo đường không nên tự ý dùng hoàng kỳ liều cao kéo dài để thay thế phác đồ điều trị, dù hoạt chất AS-IV có tiềm năng bảo vệ các cơ quan này trong nghiên cứu [6]. Bệnh nhân ung thư đang trong quá trình hóa trị nếu muốn dùng hoàng kỳ để giảm mệt mỏi hoặc giảm độc tính thuốc hóa trị bắt buộc phải có sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa, vì bằng chứng lâm sàng hiện tại vẫn cần được xác thực thêm [5], [4].
Ngoài ra, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là những nhóm đối tượng nhạy cảm, chưa có dữ liệu an toàn cụ thể trong các trích đoạn nghiên cứu nêu trên nên cần tránh tự ý sử dụng kéo dài.
Cách áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn
Trong đời sống hàng ngày, người dân thường sử dụng hoàng kỳ dưới dạng rễ khô truyền thống để sắc nước uống hoặc hầm cùng thức ăn nhằm bồi bổ khi cơ thể suy nhược [1]. Ngoài ra, bạn cũng có thể tiếp cận dược liệu này qua các dạng nguyên liệu thực phẩm hoặc thực phẩm bổ sung đã được chiết xuất chuẩn hóa [1], [2], [3].
Để đảm bảo an toàn khi chưa có dữ liệu độc tính dài hạn trên người, bạn không nên uống hoàng kỳ liên tục ngày này qua ngày khác như nước lọc. Hãy sử dụng theo từng đợt ngắn khi cơ thể thực sự mệt mỏi, suy nhược, sau đó nghỉ ngơi để cơ thể tự cân bằng. Khi chọn mua thực phẩm bổ sung có chứa chiết xuất hoàng kỳ, cần đọc kỹ bảng thành phần để biết sản phẩm dùng chiết xuất từ rễ hay thân lá, có phối hợp thêm thảo dược khác hay không và tuân thủ đúng liều lượng khuyến cáo của nhà sản xuất [1], [2].
Tóm lại, hoàng kỳ là thảo dược quý có khả năng hỗ trợ miễn dịch, giảm viêm và không gây độc tính cấp hay đột biến gen trong các thử nghiệm ngắn hạn [1], [2], [3]. Tuy nhiên, do bằng chứng lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế về chất lượng, bạn chỉ nên dùng hoàng kỳ có chừng mực và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nếu đang mắc bệnh nền hoặc dùng thuốc điều trị [4].
