Nhiều người gặp phải tình trạng rối loạn tiêu hóa, đi ngoài phân lỏng ngay sau vài ngày sử dụng kháng sinh để điều trị các bệnh nhiễm trùng. Để cải thiện, việc tự mua men vi sinh (probiotic) về uống cùng thuốc kháng sinh là thói quen rất phổ biến của nhiều gia đình. Tuy nhiên, nếu không chú ý đến thời điểm sử dụng, lượng lợi khuẩn bổ sung vào đường ruột có thể bị chính thuốc kháng sinh triệt tiêu trước khi kịp phát huy tác dụng.

Khoảng cách thời gian dùng men vi sinh đóng vai trò quyết định đến hiệu quả bảo vệ đường ruột. Việc dùng đúng cách giúp giảm thiểu nguy cơ tiêu chảy liên quan đến kháng sinh mà không làm ảnh hưởng đến phác đồ điều trị chính của người bệnh.

Vì sao uống kháng sinh lại gây tiêu chảy?

Tiêu chảy liên quan đến kháng sinh được định nghĩa là tình trạng đi ngoài phân lỏng từ ba lần trở lên trong vòng 24 giờ, hoặc có sự thay đổi rõ rệt về tính chất phân phát sinh từ khi bắt đầu dùng thuốc cho tới 6 đến 8 tuần sau khi ngừng thuốc [1], [2]. Tỷ lệ mắc tình trạng này ở người lớn dao động từ 5% đến 39% [1], thậm chí có thể lên tới 5% - 70% tùy thuộc vào từng loại thuốc [3]. Ngoài ra, có khoảng 10% đến 25% các trường hợp tiêu chảy này liên quan trực tiếp đến vi khuẩn nguy hiểm Clostridium difficile [3].

Cơ chế bệnh sinh xuất phát từ tác động trực tiếp của kháng sinh lên niêm mạc ruột và việc kháng sinh tiêu diệt cả vi khuẩn có hại lẫn hệ vi sinh vật có lợi [1], [2]. Sự suy giảm nồng độ vi khuẩn đường ruột bình thường làm rối loạn chức năng tiêu hóa và tạo điều kiện cho các mầm bệnh cơ hội bùng phát quá mức [2]. Hiện tượng này đặc biệt hay xảy ra khi bệnh nhân phải tiếp xúc với các loại kháng sinh phổ rộng [4], [3].

Men vi sinh bảo vệ hệ tiêu hóa ra sao?

Probiotic là các vi sinh vật sống, khi đưa vào cơ thể qua đường uống có khả năng hỗ trợ phòng ngừa tiêu chảy nhờ quá trình bình thường hóa hệ vi khuẩn đường ruột đang bị mất cân bằng [2]. Việc bổ sung kịp thời các vi sinh vật này giúp khôi phục cân bằng hệ vi sinh đường tiêu hóa vốn bị kháng sinh xáo trộn [5], [6].

Nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận việc kết hợp các chủng lợi khuẩn phù hợp giúp làm giảm tỷ lệ mắc tiêu chảy và rút ngắn số ngày bị tiêu chảy mà không phụ thuộc vào nhóm kháng sinh đang dùng [2]. Đồng thời, sự hỗ trợ của men vi sinh còn giúp khuôn phân nhanh chóng trở về trạng thái bình thường theo thang đánh giá khuôn phân Bristol trong thời gian ngắn hơn [2].

Bằng chứng khoa học về việc dùng men vi sinh khi uống kháng sinh

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2020 trên 36 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên với 9.312 người lớn tham gia đã chỉ ra rằng: việc bổ sung men vi sinh giúp giảm 38% nguy cơ tiêu chảy liên quan đến kháng sinh (RR = 0,62; khoảng tin cậy 95%: 0,51 - 0,74) [1]. Tác dụng bảo vệ này vẫn được duy trì rõ rệt khi phân tích theo thời gian dùng probiotic, liều lượng và thời điểm đưa probiotic vào điều trị [1].

Đối với người cao tuổi (trên 65 tuổi), nhóm đối tượng rất dễ phải dùng kháng sinh và bị tiêu chảy kéo dài thời gian nằm viện, một phân tích gộp năm 2022 trên 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 4.691 người tham gia đã được thực hiện [3]. Các tác giả ghi nhận rằng phân nhóm dùng men vi sinh trong vòng 48 giờ kể từ liều kháng sinh đầu tiên cho tỷ lệ mắc tiêu chảy thấp hơn hẳn, trong khi việc dùng trễ sau 48 giờ không đem lại hiệu quả bảo vệ [3]. Do đó, nghiên cứu khuyến nghị người cao tuổi nên được cấp men vi sinh thường quy sớm khi bắt đầu dùng kháng sinh [3].

Ở trẻ em từ 1 tháng đến 18 tuổi, bằng chứng chất lượng trung bình cũng khẳng định việc dùng phối hợp probiotic giúp hạ thấp tỷ lệ tiêu chảy liên quan đến kháng sinh mà không làm gia tăng biến cố bất lợi [7]. Thử nghiệm với sự kết hợp hai chủng Limosilactobacillus reuteri LRE02 và Lacticaseibacillus rhamnosus LR04 ở liều 1,2 x 10^9 CFU/ngày trong 30 ngày ở trẻ em ngoại trú cho thấy tỷ lệ tiêu chảy giảm rõ rệt và số lần đi ngoài mỗi ngày được kiểm soát tốt [2].

Tuy nhiên, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược năm 2007 trên 42 bệnh nhân nội trú từ 18 tuổi trở lên (21 người dùng probiotic, 21 người dùng giả dược trong vòng 24 giờ sau khi dùng kháng sinh kéo dài 3 tuần) lại ghi nhận không có sự bảo vệ đáng kể [4]. Tỷ lệ tiêu chảy xuất hiện ở 4 bệnh nhân (chiếm 9%, trong đó 1 ca ở nhóm giả dược và 3 ca ở nhóm probiotic) [4]. Khi cấy probiotic trong phòng thí nghiệm, các cầu khuẩn và trực khuẩn gram dương trong viên men vi sinh đều nhạy cảm và bị tiêu diệt bởi chính các loại kháng sinh mà bệnh nhân đang điều trị [4]. Điều này cho thấy giới hạn của men vi sinh dạng vi khuẩn sống nếu dùng đồng thời hoặc quá sát thời điểm với các kháng sinh nhạy cảm [4].

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng

Hiểu lầm tai hại nhất là uống men vi sinh cùng lúc với thuốc kháng sinh để "tiện một công uống thuốc". Như phân tích trong thử nghiệm năm 2007, các vi khuẩn probiotic thông thường như vi khuẩn gram dương rất nhạy cảm với kháng sinh, nếu gặp nồng độ kháng sinh cao trong dạ dày và ruột, chúng sẽ bị tiêu diệt gần hết trước khi đến được vị trí hoạt động [4].

Một sai lầm khác là đợi đến khi bị tiêu chảy nặng nhiều ngày rồi mới bắt đầu tìm đến men vi sinh. Các phân tích gộp lớn đều cho thấy dùng men vi sinh càng sớm càng tốt ngay khi bắt đầu đợt kháng sinh, tốt nhất là trong vòng 48 giờ đầu tiên, mới đem lại hiệu quả dự phòng tối ưu [1], [3]. Việc trì hoãn quá 48 giờ có thể khiến men vi sinh mất tác dụng bảo vệ ở người lớn tuổi [3].

Lựa chọn loại men vi sinh phù hợp

Các chủng lợi khuẩn thuộc chi Lactobacillus, Bifidobacterium, và nấm men Saccharomyces đều cho thấy hiệu quả dự phòng tiêu chảy trên lâm sàng [8]. Đáng chú ý, nấm men không gây bệnh Saccharomyces boulardii I-745 thể hiện khả năng nổi trội trong việc ngăn ngừa tiêu chảy và biến chứng nhiễm trùng C. difficile tái phát ở người lớn [5], [8].

Do Saccharomyces boulardii là một loại nấm men chứ không phải vi khuẩn, chủng này không bị tác động bởi phần lớn các loại kháng sinh diệt khuẩn, giúp duy trì tỷ lệ sống sót cao trong đường tiêu hóa [5], [8]. Bên cạnh đó, các chủng vi khuẩn lên men axit lactic như Lactobacillus rhamnosus GG (LGG) cũng được chứng minh mang lại lợi ích tốt cho trẻ em [5].

Ai nên thận trọng khi dùng men vi sinh?

Dù probiotic nhìn chung an toàn, được dung nạp tốt và không làm gia tăng các biến cố bất lợi có ý nghĩa thống kê trong các thử nghiệm lâm sàng (RR = 1,00; khoảng tin cậy 95%: 0,87 - 1,14) [1], việc dùng chúng vẫn cần cẩn trọng ở một số đối tượng đặc biệt.

Cả hai chủng lợi khuẩn thông dụng như Saccharomyces boulardii và Lactobacillus rhamnosus GG đều phải được sử dụng hết sức thận trọng ở những bệnh nhân bị suy giảm miễn dịch [5]. Những người có hệ miễn dịch yếu, đang nằm viện điều trị hồi sức tích cực hoặc có bệnh lý nền nặng nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi tự ý bổ sung bất kỳ chế phẩm vi sinh nào [5].

Hướng dẫn sử dụng thực tế: Khoảng cách và liều dùng

Để bảo đảm số lượng lợi khuẩn sống sót qua đường tiêu hóa khi đang phải điều trị kháng sinh, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Giãn cách thời gian: Khi sử dụng các men vi sinh chứa vi khuẩn sống (như các chủng Lactobacillus hay Bifidobacterium), cần uống cách xa thời điểm uống kháng sinh ít nhất 2 giờ. Việc này giúp hạn chế tối đa việc vi khuẩn có lợi bị tiêu diệt bởi nồng độ kháng sinh đạt đỉnh trong lòng ống tiêu hóa [4]. Đối với nấm men Saccharomyces boulardii, nguy cơ bị kháng sinh tiêu diệt thấp hơn nhưng việc uống cách xa thuốc kháng sinh vẫn là thói quen tốt để cơ thể hấp thu thuốc tối ưu [5], [8].
  • Thời điểm bắt đầu: Nên bắt đầu uống men vi sinh sớm nhất có thể ngay khi bước vào đợt điều trị kháng sinh, tốt nhất là trong vòng 24 đến 48 giờ đầu tiên [4], [3].
  • Liều lượng và thời gian duy trì: Sử dụng theo đúng hướng dẫn trên nhãn hoặc chỉ định y khoa. Ví dụ, sự kết hợp giữa Limosilactobacillus reuteri và Lacticaseibacillus rhamnosus đã được ghi nhận an toàn và hiệu quả ở liều 1,2 x 10^9 CFU mỗi ngày kéo dài trong 30 ngày ở trẻ em [2]. Do nguy cơ tiêu chảy có thể kéo dài từ 6 đến 8 tuần sau khi ngừng thuốc kháng sinh [1], người bệnh nên duy trì bổ sung men vi sinh thêm một thời gian sau khi kết thúc đợt thuốc.

Men vi sinh là giải pháp hỗ trợ đắc lực giúp duy trì cân bằng hệ vi sinh đường ruột và ngăn ngừa tiêu chảy do kháng sinh. Tuy nhiên, sản phẩm này không thay thế được việc dùng thuốc đúng phác đồ hay chỉ định chuyên môn của bác sĩ. Người bệnh cần uống men vi sinh cách xa kháng sinh ít nhất 2 giờ, dùng sớm ngay từ đầu đợt điều trị và trao đổi với nhân viên y tế nếu xuất hiện dấu hiệu tiêu chảy kéo dài hoặc mất nước nghiêm trọng.