Nhiều người thường có thói quen chuẩn bị sẵn vài vỉ men vi sinh trong vali hoặc uống trước ngày khởi hành để phòng ngừa đau bụng, tiêu chảy khi đi xa. Rối loạn tiêu hóa hay tiêu chảy du lịch vốn là nỗi ám ảnh có thể phá hỏng cả kỳ nghỉ thú vị [1]. Vậy liệu thói quen uống men vi sinh trước chuyến đi có thực sự đem lại hiệu quả bảo vệ như lời đồn?

Các tổng hợp y khoa cho thấy men vi sinh (probiotic) có thể hỗ trợ giảm nguy cơ tiêu chảy du lịch, nhưng mức độ bảo vệ chỉ ở mức khiêm tốn chứ không thể phòng ngừa tuyệt đối [1, 2, 7]. Hiệu quả này phụ thuộc rất lớn vào chủng vi sinh vật cụ thể, liều dùng và cách kết hợp chứ không phải loại men vi sinh nào cũng mang lại tác dụng như nhau [4, 6, 8].

Cơ chế tác động của vi khuẩn có lợi đối với đường ruột

Khi đi du lịch, sự thay đổi môi trường sống, nguồn nước và thói quen ăn uống rất dễ tạo điều kiện cho các vi khuẩn lạ hoặc độc tố xâm nhập vào hệ tiêu hóa [5, 7]. Phần lớn các trường hợp tiêu chảy du lịch phát sinh do nguồn thực phẩm hoặc nước uống bị nhiễm khuẩn [5, 7]. Bệnh thường có biểu hiện điển hình là đi ngoài phân lỏng từ 3 lần trở lên trong vòng 24 giờ, kèm theo các triệu chứng khó chịu tại đường tiêu hóa [3, 7].

Về mặt lý thuyết, việc bổ sung vi khuẩn có lợi giúp củng cố hệ vi sinh đường ruột [2]. Các lợi khuẩn cạnh tranh vị trí bám dính và nguồn dinh dưỡng với vi sinh vật gây hại, hỗ trợ duy trì hàng rào bảo vệ tự nhiên của niêm mạc ruột. Ngoài ra, việc dùng men vi sinh còn được ghi nhận giúp giảm thời gian kéo dài của đợt tiêu chảy cấp khi kết hợp với liệu pháp bù nước [3]. Tuy vậy, men vi sinh không có tính năng tiêu diệt tác nhân gây bệnh mạnh mẽ như thuốc kháng sinh [7, 8].

Các phân tích tổng quan nói gì về hiệu quả bảo vệ?

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2007 rà soát các thử nghiệm lâm sàng từ năm 1977 đến 2005 đã chọn lọc được 12 nghiên cứu [1]. Kết quả gộp cho thấy men vi sinh giúp giảm nguy cơ mắc tiêu chảy du lịch có ý nghĩa thống kê với nguy cơ tương đối RR = 0,85 (khoảng tin cậy 95%: 0,79 - 0,91; p < 0,001) [1]. Không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào được ghi nhận trong 12 thử nghiệm này [1]. Dữ liệu này cũng được khẳng định trong một tổng quan khác của McFarland trên 12 nghiên cứu với 4.079 người tham gia [3].

Đến năm 2018, một phân tích tổng hợp thích ứng gồm 11 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược cũng ghi nhận nguy cơ tương đối tóm tắt sRR là 0,85 (khoảng tin cậy 95%: 0,79 - 0,91) [4]. Nghiên cứu này ghi nhận tính đồng nhất cao giữa các thử nghiệm và không phát hiện thiên lệch xuất bản [4].

Năm 2022, một phân tích tổng hợp mạng lưới dựa trên 17 thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên tiếp tục so sánh men vi sinh với thuốc rifaximin và giả dược [2]. So với giả dược, men vi sinh giúp giảm tỷ lệ tiêu chảy du lịch với RR = 0,85 (khoảng tin cậy 95%: 0,76 - 0,95) [2]. Tuy nhiên, kháng sinh rifaximin cho hiệu quả phòng ngừa vượt trội hơn hẳn so với men vi sinh với RR = 0,56 (khoảng tin cậy 95%: 0,40 - 0,78) [2].

Bên cạnh đó, một phân tích từ 34 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên mù đôi của Sazwan và cộng sự cho thấy men vi sinh giúp giảm 52% nguy cơ tiêu chảy liên quan đến kháng sinh, nhưng chỉ giảm khoảng 8% nguy cơ tiêu chảy du lịch (khoảng tin cậy 95%: -6% đến 21%) [3]. Một tổng quan của Cochrane gồm 23 nghiên cứu cũng chỉ ra men vi sinh làm giảm nguy cơ tiêu chảy nói chung với RR = 0,66 và rút ngắn thời gian mắc bệnh từ 18,51 đến 42,46 giờ [3].

Hiệu quả khác biệt rõ rệt giữa từng chủng vi sinh

Không phải cứ uống bất kỳ loại men vi sinh nào cũng đạt được kết quả như mong muốn. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng hiệu quả phòng ngừa phụ thuộc nghiêm ngặt vào từng chủng vi khuẩn hoặc nấm men cụ thể [4, 6, 8].

Trong thử nghiệm của Hilton và cộng sự, 245 du khách Mỹ tới các nước đang phát triển được chia ngẫu nhiên dùng lợi khuẩn Lactobacillus rhamnosus GG (LGG) hoặc giả dược [3]. Nhóm dùng LGG ghi nhận nguy cơ tiêu chảy trung bình mỗi ngày là 3,9%, thấp hơn mức 7,4% ở nhóm giả dược (p = 0,05) [3]. Tuy nhiên, ở phân tích tổng hợp năm 2019 của 6 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên, chủng LGG chỉ cho thấy xu hướng giảm nhẹ và chưa đạt mức ý nghĩa thống kê rõ rệt (p = 0,08) [5].

Chủng nấm men Saccharomyces boulardii CNCM I-745 thể hiện bằng chứng nhất quán hơn [5]. Phân tích tổng hợp năm 2019 cho thấy chủng nấm men này giúp giảm tỷ lệ mắc tiêu chảy du lịch có ý nghĩa thống kê với RR = 0,79 (khoảng tin cậy 95%: 0,72 - 0,87; p < 0,001) [5]. Đánh giá năm 2024 cũng khẳng định Saccharomyces boulardii và Saccharomyces cerevisiae mang lại hiệu quả bảo vệ thực tế [6].

Ngược lại, nếu chỉ sử dụng đơn độc Lactobacillus acidophilus, hiệu quả dự phòng gần như không có [3, 4, 6]. Một thử nghiệm mù đôi, đối chứng ngẫu nhiên thực hiện từ năm 2001 đến 2004 trên 174 du khách cho thấy việc uống chế phẩm Lactobacillus acidophilus bất hoạt 2 lần mỗi ngày (từ 1 ngày trước khi đi đến 3 ngày sau khi về) không tạo ra sự khác biệt nào so với giả dược [7]. Tỷ lệ tiêu chảy ở nhóm dùng vi khuẩn này là 61,4 ca/100 người-tháng, trong khi nhóm giả dược là 43,4 ca/100 người-tháng (p = 0,14) [7]. Chủng này chỉ phát huy tác dụng khi được phối hợp cùng các chủng khác, chẳng hạn như hỗn hợp kết hợp giữa Lactobacillus acidophilus và Bifidobacterium bifidum [2, 6, 7], hoặc công thức phối hợp 4 chủng gồm L. acidophilus, L. bulgaricus, Bifidobacterium bifidum và Streptococcus thermophilus [2].

Ngoài ra, thử nghiệm của Katelaris và cộng sự trên 282 binh sĩ Anh đóng quân tại Belize cũng ghi nhận men vi sinh không giúp làm giảm tần suất tiêu chảy [3]. Một tổng hợp 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên cũng từng đưa ra kết luận men vi sinh không có tác dụng phòng ngừa tiêu chảy du lịch [8].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các nhà khoa học đánh giá mức độ bảo vệ của men vi sinh nhìn chung chỉ ở mức tối thiểu cho đến trung bình chứ chưa mang tính bao phủ toàn diện [4, 7]. Hướng dẫn năm 2017 của Hiệp hội Y học Du lịch Quốc tế (ISTM) từng nhận định rằng vẫn chưa có đủ bằng chứng vững chắc để khuyến cáo sử dụng đại trà các chế phẩm prebiotic hay probiotic thương mại nhằm dự phòng tiêu chảy du lịch [4].

Số lượng thử nghiệm lâm sàng đạt chuẩn chất lượng cao cho từng chủng vi sinh cụ thể vẫn còn tương đối hạn chế [4, 6, 7]. Hơn nữa, việc lạm dụng kháng sinh để phòng ngừa cũng bị ISTM phản đối ở người bình thường do nguy cơ kháng kháng sinh và tác dụng phụ, dù kháng sinh có khả năng phòng ngừa rất cao [5, 7]. Do đó, men vi sinh vẫn là giải pháp được chú ý nhờ tính an toàn cao, không độc tính và không gây tương tác thuốc nghiêm trọng [2, 7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng men vi sinh đi du lịch

Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng uống men vi sinh có thể thay thế hoàn toàn các nguyên tắc vệ sinh an toàn thực phẩm. Nhiều du khách chủ quan ăn uống thoải mái đồ sống, đá lạnh hay nước chưa đun sôi vì nghĩ đường ruột đã có "lá chắn". Trên thực tế, men vi sinh chỉ giảm nhẹ nguy cơ chứ không thể ngăn chặn sự tấn công ồ ạt từ các vi khuẩn gây bệnh qua thức ăn ô nhiễm [5, 7].

Hiểu lầm thứ hai là mua bất kỳ sản phẩm nào dán nhãn "probiotic" mà không kiểm tra thành phần chủng vi sinh. Việc dùng đơn lẻ các chủng chưa được chứng minh hiệu quả, chẳng hạn như vi khuẩn Lactobacillus acidophilus đơn độc, sẽ không mang lại lợi ích bảo vệ nào trước các đợt tiêu chảy khi đi xa [3, 4, 6].

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Men vi sinh nhìn chung an toàn cho đa số người khỏe mạnh và không gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng trong các thử nghiệm lâm sàng [2, 7]. Tuy vậy, những người có cơ địa suy giảm miễn dịch nghiêm trọng, người mắc bệnh lý van tim, hoặc bệnh nhân có tổn thương nặng ở hàng rào niêm mạc ruột cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự ý dùng các chế phẩm vi sinh sống.

Bên cạnh đó, các đối tượng có bệnh nền mạn tính hoặc vận động viên cần di chuyển thi đấu quốc tế cũng nên được bác sĩ đánh giá kỹ lưỡng về nguy cơ đường tiêu hóa trước chuyến đi thay vì tự ý điều trị dự phòng [8]. Phụ nữ mang thai hoặc người đang dùng các thuốc điều trị đặc thù cũng cần trao đổi với nhân viên y tế để chọn giải pháp thích hợp nhất.

Gợi ý áp dụng thực tế cho chuyến đi an toàn

Nếu lựa chọn sử dụng men vi sinh để hỗ trợ phòng ngừa trước chuyến du lịch, du khách nên lưu ý:

  • Lựa chọn đúng chủng đã có bằng chứng khoa học: Ưu tiên các chế phẩm chứa nấm men Saccharomyces boulardii (như chủng CNCM I-745) hoặc các công thức kết hợp nhiều chủng gồm Lactobacillus acidophilus phối hợp cùng Bifidobacterium bifidum [2, 4, 8]. Tránh chọn sản phẩm chỉ chứa một mình vi khuẩn Lactobacillus acidophilus đơn độc [3, 4, 6].
  • Thời điểm bắt đầu: Trong các thử nghiệm lâm sàng, người tham gia thường bắt đầu uống trước chuyến đi từ vài ngày và duy trì đều đặn suốt thời gian lưu trú tại điểm đến cho tới khi trở về [7].
  • Kiểm tra điều kiện bảo quản: Nhiều chủng vi khuẩn sống đòi hỏi bảo quản lạnh hoặc tránh ẩm. Khi đi du lịch xa, nên chọn dạng bào chế viên nang hoặc gói bột có khả năng chịu nhiệt độ phòng ổn định để tránh làm chết men vi sinh.

Quan trọng nhất, việc giữ gìn vệ sinh cá nhân, chỉ sử dụng nước đóng chai kín nắp, hạn chế đá lạnh vỉa hè và ăn chín uống sôi vẫn là biện pháp cốt lõi nhất để ngăn chặn các mầm bệnh đường ruột nguy hiểm [8]. Men vi sinh chỉ nên đóng vai trò là giải pháp hỗ trợ bổ sung chứ không thể thay thế thói quen ăn uống an toàn.