Sau ngày làm việc căng thẳng, nhiều người có thói quen pha cốc trà thảo mộc ấm vào buổi tối để thư giãn đầu óc và tìm kiếm giấc ngủ ngon. Trong số các loại cây quen thuộc ở vườn nhà, hương nhu trắng thường được truyền tai nhau như mẹo dân gian giúp dễ ngủ. Liệu thức uống dân dã này có thực sự tác động lên hệ thần kinh như lời đồn?

Câu trả lời ngắn gọn là có cơ sở tiềm năng, nhưng mới dừng ở mức hỗ trợ thư giãn nhẹ và bằng chứng hiện tại chủ yếu đến từ các thí nghiệm trên động vật hoặc tế bào. Hương nhu trắng (tên khoa học là Ocimum gratissimum, thuộc họ Hoa môi - Lamiaceae) vốn được sử dụng lâu đời tại các vùng khí hậu ấm áp để xử lý các vấn đề liên quan đến hệ thần kinh trung ương [1]. Các nghiên cứu bước đầu ghi nhận tinh dầu và dịch chiết của loài cây này có khả năng an thần, giảm lo âu và kéo dài thời gian ngủ trên mô hình chuột thí nghiệm [2], [1], [3].

Cơ chế giúp dịu thần kinh từ hợp chất tự nhiên

Để hiểu vì sao hương nhu trắng có thể giúp cơ thể thư giãn, cần nhìn vào cách hệ thần kinh điều hòa trạng thái căng thẳng. Lo âu là một rối loạn tâm thần đặc trưng bởi sự bất ổn nội tâm và hành vi khó chịu, có thể ảnh hưởng đến mọi lứa tuổi từ trẻ em đến người cao tuổi [3]. Trong y học hiện đại, các thuốc nhóm benzodiazepine thường được kê đơn để giảm lo âu nhờ tác động không chọn lọc lên các thụ thể gamma-aminobutyric acid (GABA) ở não bộ [3]. GABA đóng vai trò như một chất dẫn truyền thần kinh ức chế, giúp làm chậm lại các tín hiệu kích thích quá mức, từ đó mang lại cảm giác bình tĩnh và buồn ngủ.

Tinh dầu hương nhu trắng chứa nhiều hợp chất bay hơi có khả năng tương tác với hệ thống GABA này. Thành phần hóa học của tinh dầu hương nhu trắng thay đổi tùy theo từng phân nhóm hóa học (chemotype), phổ biến nhất là nhóm giàu thymol, eugenol hoặc geraniol [1]. Trong một số phân tích, hoạt chất thymol chiếm tới 68% trong tinh dầu hương nhu trắng [2]. Các nhà khoa học phát hiện thymol có khả năng tăng cường hoạt động của các thụ thể GABAA khi thử nghiệm trên tế bào trứng ếch (Xenopus laevis) [2]. Cùng họ với hương nhu trắng, các loài như húng quế (Ocimum basilicum) và hương nhu tía (Ocimum sanctum) lại chứa nhiều linalool với tỷ lệ lần lượt là 31% và 19% [2]. Hơi linalool cũng được chứng minh tạo ra phản ứng trên hệ GABA ở tế bào thận phôi người (HEK293) và tế bào trứng ếch thông qua việc thúc đẩy dòng truyền GABA và điều chỉnh thụ thể GABAA [2]. Những dữ liệu này gợi ý rằng các hoạt chất như thymol và linalool tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên quá trình dẫn truyền thần kinh hệ GABA, giải thích cơ chế giảm lo âu tiềm năng của các loài thuộc chi Ocimum [2].

Bên cạnh hệ GABA, căng thẳng thần kinh còn liên quan mật thiết đến quá trình oxy hóa trong cơ thể. Nhiều nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ giữa hoạt tính chống oxy hóa và tác dụng giảm lo âu, trong đó hai protein chính ảnh hưởng đến trạng thái lo âu là glyoxalase-1 và glutathione-1 [3]. Dịch chiết lá hương nhu trắng cho thấy khả năng bảo vệ tế bào trước sự tấn công của các gốc tự do, ngăn ngừa tổn thương DNA, protein và quá trình peroxy hóa lipid [3]. Cụ thể, việc xử lý trước bằng dịch chiết lá hương nhu trắng giúp bảo vệ 44,8% tế bào thần kinh người (dòng tế bào SH-SY5Y) khỏi tổn thương DNA do H2O2 gây ra, bảo vệ 80% khỏi quá trình oxy hóa BSA do AAPH gây ra, và ức chế peroxy hóa lipid với giá trị IC50 đạt 735 g/mL [3].

Ngoài ra, sự êm dịu của cơ thể vào buổi tối còn đến từ việc giảm bớt các cảm giác đau nhức thể chất. Trong y học cổ truyền, hương nhu trắng thường được dùng để làm dịu các chứng đau [3], [4]. Các thử nghiệm trên chuột cho thấy tinh dầu hương nhu trắng ở liều 20 và 40 mg/kg, cũng như hai hoạt chất phân lập là eugenol và myrcene ở liều 5 và 10 mg/kg, giúp giảm đau hiệu quả trong cả các bài kiểm tra kích thích cơ học và nhiệt độ [3], [4]. Tinh dầu cây này và hoạt chất eugenol còn làm giảm nồng độ chất gây viêm interleukin-1beta tại dây thần kinh tọa bị tổn thương của chuột sau 14 ngày dùng đường uống [4]. Khi các tín hiệu đau và viêm được xoa dịu, cơ thể tự nhiên cũng dễ đi vào trạng thái nghỉ ngơi hơn.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng an thần, giảm lo âu?

Tác dụng giảm căng thẳng và hỗ trợ giấc ngủ của hương nhu trắng không chỉ dừng ở lý thuyết phân tử mà đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình hành vi trên động vật. Một tổng quan hệ thống năm 2015 và báo cáo năm 2022 đã dẫn lại thí nghiệm cho chuột đực hít tinh dầu hương nhu trắng trong các bài kiểm tra hộp sáng/tối và trường mở [2], [5]. Tinh dầu được thấm vào đĩa giấy lọc gắn trên tường thiết bị thí nghiệm để chuột hít trực tiếp [5]. Kết quả cho thấy việc hít tinh dầu hương nhu trắng tạo ra tác dụng an thần và giảm lo âu rõ rệt mà không làm suy giảm khả năng phối hợp vận động của chuột [2]. Chuột được hít tinh dầu tăng số lần di chuyển qua lại và tăng thời gian lưu lại ở ngăn sáng của hộp sáng/tối, biểu hiện của việc giảm bớt nỗi sợ hãi [5]. Đường cong đáp ứng theo liều lượng có hình chữ U ngược, đồng thời tinh dầu làm giảm hoạt động vận động trong bài kiểm tra trường mở, phản ánh tác dụng an thần của dược liệu [5]. Một thử nghiệm liên quan trên mô hình chuột đực bị gây suy giảm nhận thức bằng beta-amyloid (1-42) cũng cho thấy việc hít tinh dầu hai loài cùng chi là Ocimum sanctum và Ocimum basilicum (60 phút mỗi ngày, kéo dài 21 ngày) giúp đảo ngược hành vi lo âu trên mê cung chữ thập nâng cao mà không làm thay đổi hoạt động vận động [2], [5]. Tuy nhiên, giới hạn của thí nghiệm trên mô hình suy giảm nhận thức này là không có nhóm chuột đối chứng chỉ dùng riêng tinh dầu [5].

Không chỉ đường hít, đường uống hoặc tiêm chiết xuất hương nhu trắng cũng mang lại hiệu quả rõ rệt trên hệ thần kinh trung ương. Một tổng quan năm 2021 ghi nhận khi cho chuột dùng dịch chiết hương nhu trắng ở liều 400 mg/kg trọng lượng cơ thể, các bài kiểm tra trường mở và mê cung chữ thập nâng cao đều cho thấy tác dụng giảm lo âu đáng kể [3]. Ở mức liều 200 và 400 mg/kg với dịch chiết methanol hoặc petroleum ether, dược liệu này còn làm tăng thời gian tiềm tàng trước khi xuất hiện các cơn co giật và bảo vệ 50% số chuột thí nghiệm khỏi tử vong do co giật [3].

Về khả năng kéo dài giấc ngủ, một nghiên cứu công bố năm 2006 đã đánh giá tác động của thời điểm thu hoạch theo 4 mùa trong năm đối với tinh dầu hương nhu trắng thuộc nhóm hóa học giàu eugenol (chiết xuất bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước) [1]. Các nhà khoa học kiểm tra trên chuột qua bài test trường mở, trục quay (rota-rod), đo thời gian ngủ do tiêm màng bụng hoạt chất sodium pentobarbital (liều 40 mg/kg) và khả năng chống co giật do tiêm dưới da pentylenetetrazole (liều 85 mg/kg) hoặc sốc điện tối đa (50 mA, 0,11 giây) [1]. Kết quả chứng minh tinh dầu thu hoạch ở cả 4 mùa đều có tác dụng kéo dài thời gian ngủ của chuột [1]. Đáng chú ý, chỉ có mẫu tinh dầu thu hoạch vào mùa xuân mới bảo vệ được động vật khỏi các cơn co giật trương lực do sốc điện [1]. Phân tích hóa học chỉ ra rằng ở cả 4 mùa, eugenol và 1,8-cineole luôn là hai hợp chất dồi dào nhất, nhưng mẫu mùa xuân có tỷ lệ tương đối của nhóm chất sesquiterpene cao nhất, giải thích cho sự khác biệt về hoạt tính sinh học giữa các mùa [1].

Sức mạnh từ sự kết hợp tự nhiên và giới hạn của bằng chứng

Một phát hiện rất thú vị về hương nhu trắng là tác dụng giúp ngủ ngon không nằm ở một hoạt chất đơn lẻ mà phụ thuộc vào sự phối hợp của toàn bộ phức hợp tự nhiên trong cây. Nghiên cứu công bố năm 2010 đã đi sâu giải mã hiện tượng này dựa trên mẫu tinh dầu hương nhu trắng thu hoạch vào mùa xuân [6]. Nhóm nghiên cứu nhận thấy ba hợp chất chính trong mẫu tinh dầu mùa xuân là eugenol, 1,8-cineole và một chất thuộc nhóm sesquiterpene chiếm tỷ lệ cao là trans-caryophyllene [6]. Họ tiến hành thử nghiệm từng chất riêng lẻ hoặc trộn lẫn cả ba chất theo đúng tỷ lệ tự nhiên của mùa xuân trên chuột qua các bài kiểm tra trường mở, trục quay, chống co giật (với pentylenetetrazole 60 mg/kg tiêm dưới da hoặc sốc điện 50 mA, 0,11 giây) và đo thời gian ngủ do tiêm màng bụng sodium pentobarbital (liều 45 mg/kg) [6].

Kết quả cho thấy cả khi dùng riêng lẻ hay kết hợp ba chất, chúng đều không làm thay đổi được các cơn co giật [6]. Đặc biệt, đối với giấc ngủ, các hợp chất phân lập khi đứng một mình hoàn toàn không có tác dụng, và chỉ khi được kết hợp lại với nhau mới có thể làm tăng thời gian ngủ của chuột [6]. Việc các hoạt chất tách rời không tái hiện được hiệu quả như tinh dầu nguyên bản khẳng định rằng tác dụng sinh học của hương nhu trắng đến từ hiệu ứng hiệp đồng (synergic action) giữa nhiều hợp chất cùng lúc [6]. Điều này củng cố quan điểm rằng sử dụng hỗn hợp thảo dược tự nhiên mang lại cơ chế tác động đa đích, hiệu quả hơn việc chỉ tách chiết các chất chiếm tỷ lệ lớn nhất [6].

Dù kết quả rất hứa hẹn, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Toàn bộ các dữ liệu về giảm lo âu, an thần và kéo dài thời gian ngủ kể trên đều được thực hiện trên mô hình động vật (chuột nhắt, chuột cống) hoặc trên mô hình tế bào trong phòng thí nghiệm [2], [5], [1], [3], [6]. Các nghiên cứu sử dụng tinh dầu nguyên chất hoặc dịch chiết đậm đặc với liều lượng tính theo miligam trên mỗi kilôgam trọng lượng cơ thể động vật, hoặc kéo dài giấc ngủ vốn được kích hoạt sẵn bằng thuốc ngủ barbiturate (sodium pentobarbital) [1], [6]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp nào trong các tài liệu này đánh giá việc người trưởng thành uống một cốc trà hãm từ lá hương nhu trắng vào buổi tối để trị chứng mất ngủ. Do đó, trà hương nhu trắng chỉ nên được xem là thức uống hỗ trợ thư giãn nhẹ nhàng, không phải là thuốc đặc trị.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hương nhu trắng

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng đặc hoặc càng nhiều thì càng ngủ sâu. Thực tế, nghiên cứu năm 2015 trên chuột hít tinh dầu hương nhu trắng đã chỉ ra đường cong đáp ứng theo liều lượng có hình chữ U ngược [5]. Điều này có nghĩa là tác dụng giảm lo âu chỉ đạt mức tối ưu ở một ngưỡng vừa phải; nếu dùng quá ít sẽ không đủ hiệu quả, nhưng nếu dùng quá liều lượng, tác dụng tích cực sẽ giảm sút hoặc biến mất.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng việc uống tinh dầu nguyên chất với việc uống trà hãm lá, hoặc tự ý mua tinh dầu hương nhu đậm đặc về uống để dễ ngủ. Tinh dầu là dạng chiết xuất có hoạt tính sinh học rất mạnh và tiềm ẩn độc tính nếu dùng sai cách [7]. Trong khi đó, pha trà từ lá hương nhu là hình thức tận dụng một lượng nhỏ tinh dầu bay hơi để hít qua đường khứu giác kết hợp uống dịch chiết loãng trong nước ấm, vừa tạo hiệu ứng hiệp đồng giữa các hoạt chất [6], vừa đảm bảo tính êm dịu cho cơ thể.

Một quan niệm sai lầm khác là coi trà hương nhu trắng như giải pháp thay thế hoàn toàn các thuốc điều trị rối loạn lo âu hay mất ngủ. Dù có cơ chế tác động lên hệ GABA tương tự hướng tiếp cận của các thuốc giảm lo âu [2], [3], hoạt lực của trà thảo mộc nhẹ hơn rất nhiều và không thể thay thế phác đồ y khoa trong các trường hợp bệnh lý nặng.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Mặc dù lá hương nhu trắng hãm trà loãng khá lành tính trong đời sống hàng ngày, các dữ liệu độc성 học về tinh dầu của loài cây này nhắc nhở chúng ta không được chủ quan khi dùng liều cao hoặc dùng kéo dài liên tục. Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã đánh giá độc tính cấp tính (đường uống và tiêm màng bụng trên 2 nhóm, mỗi nhóm gồm 30 chuột cống và 30 chuột nhắt) và độc tính bán mạn tính (tiêm màng bụng suốt 30 ngày trên 25 chuột cống đực Sprague-Dawley chia làm 4 nhóm thử nghiệm và 1 nhóm đối chứng) với tinh dầu lá hương nhu trắng pha thành nhũ tương 4% v/v [7].

Kết quả ghi nhận tác dụng an thần phụ thuộc vào liều lượng xuất hiện ở cả thử nghiệm cấp tính và bán mạn tính [7]. Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng phát hiện bằng chứng về độc tính phụ thuộc vào cách xử lý, đường dùng và liều lượng [7]. Dù trọng lượng các cơ quan như tinh hoàn, tim, thận, ruột và phổi của chuột không thay đổi có ý nghĩa thống kê (P < 0,05), nhưng các phân tích sinh hóa máu, huyết học và mô bệnh học lại cho thấy sự khác biệt đáng kể giữa nhóm dùng tinh dầu và nhóm đối chứng [7]. Đáng lưu ý, tinh dầu hương nhu trắng có khả năng kích hoạt phản ứng viêm chuyển từ cấp tính sang mạn tính nếu sử dụng liên tục kéo dài [7]. Dù nghiên cứu cho thấy việc dùng qua đường uống được cơ thể dung nạp tốt hơn để phân phối toàn thân so với đường tiêm, các tác giả vẫn cảnh báo không nên bỏ qua tiềm năng gây độc của loại tinh dầu này [7].

Từ các dữ kiện khoa học trên, những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng:

  • Người đang sử dụng thuốc ngủ, thuốc an thần hoặc thuốc điều trị rối loạn lo âu (như nhóm benzodiazepine): Do hương nhu trắng có tác dụng hiệp đồng làm tăng thời gian ngủ của thuốc an thần nhóm barbiturate và tác động lên thụ thể GABA [2], [1], [3], [6], việc dùng chung có thể gây buồn ngủ quá mức hoặc tương tác thuốc không mong muốn. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
  • Người có bệnh nền mạn tính về gan, thận, máu hoặc các bệnh lý viêm nhiễm kéo dài: Dữ liệu trên động vật cho thấy việc dùng tinh dầu liên tục trong 30 ngày có thể làm thay đổi chỉ số sinh hóa máu, huyết học và gây phản ứng viêm mạn tính [7]. Người có bệnh nền cần hỏi bác sĩ để đảm bảo an toàn.
  • Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, không nên tự ý dùng thường xuyên.
  • Tuyệt đối không tự ý uống trực tiếp tinh dầu hương nhu trắng nguyên chất.

Cách pha và thưởng thức trà hương nhu trắng buổi tối

Để tận dụng lợi ích thư giãn thần kinh của hương nhu trắng một cách an toàn và hiệu quả vào buổi tối, bạn có thể áp dụng cách pha trà đơn giản tại nhà dựa trên đặc tính của dược liệu:

  • Chọn nguyên liệu toàn phần: Nên dùng lá hoặc ngọn hương nhu trắng tươi hoặc phơi khô tự nhiên để hãm nước. Như nghiên cứu năm 2010 đã chứng minh, việc giữ nguyên tổ hợp các chất tự nhiên trong cây (như eugenol, 1,8-cineole, sesquiterpene) mới tạo ra tác dụng hiệp đồng hỗ trợ giấc ngủ, thay vì dùng một chất đơn lẻ [1], [6]. Nếu tự trồng và thu hái, dược liệu thu hoạch vào mùa xuân thường có hàm lượng nhóm chất sesquiterpene cao và hoạt tính sinh học tốt trên hệ thần kinh [1], [6].
  • Cách chế biến giữ trọn hương thơm: Cho một nắm nhỏ lá hương nhu trắng vào ấm hoặc cốc có nắp đậy, rót nước sôi vào và đậy kín nắp trong khoảng 5 đến 10 phút. Do các hoạt chất giảm lo âu như thymol, linalool, 1,8-cineole rất dễ bay hơi theo hơi nước (tương tự nguyên lý chưng cất lôi cuốn hơi nước trong nghiên cứu) [2], [5], [1], việc đậy nắp sẽ giữ lại lượng tinh dầu quý giá này trong cốc trà.
  • Kết hợp hít hương thơm và uống ấm: Khi mở nắp cốc trà, hãy đưa lên gần mũi và hít thở sâu, chậm rãi làn hơi ấm bốc lên trước khi nhấp từng ngụm nhỏ. Các thí nghiệm trên động vật cho thấy việc hít trực tiếp hương thơm tinh dầu giúp làm dịu sự căng thẳng và giảm lo âu rất tốt [2], [5].
  • Thời điểm và tần suất hợp lý: Nên uống một cốc trà loãng, ấm trước giờ đi ngủ khoảng 30 đến 60 phút để cơ thể có thời gian thư giãn, đồng thời tránh uống quá sát giờ ngủ gây tiểu đêm. Không nên pha trà quá đặc (tránh hiệu ứng chữ U ngược làm mất tác dụng) [5] và chỉ nên uống từng đợt ngắn vài ngày khi thấy căng thẳng, tránh uống liên tục ngày này qua ngày khác suốt cả tháng để phòng ngừa các phản ứng bất lợi khi tích lũy lâu dài [7]. Bên cạnh cốc trà ấm, hãy kết hợp tắt các thiết bị điện tử, giữ phòng ngủ yên tĩnh và duy trì chế độ ăn uống cân bằng để có giấc ngủ chất lượng.

Tóm lại, thưởng thức một cốc trà hương nhu trắng ấm áp vào buổi tối và hít hà hương thơm dịu nhẹ của nó là một thói quen có cơ sở khoa học giúp làm dịu thần kinh, giảm bớt căng thẳng nhờ sự phối hợp của các hoạt chất tự nhiên tác động lên hệ GABA và chống oxy hóa [2], [3], [6]. Tuy nhiên, do các bằng chứng hiện tại chủ yếu mới dừng ở mô hình động vật và tinh dầu đậm đặc tiềm ẩn độc tính nếu lạm dụng kéo dài, người dùng chỉ nên uống trà pha loãng với lượng vừa phải, không dùng liên tục dài ngày [5], [7]. Nếu tình trạng mất ngủ hoặc lo âu kéo dài, hoặc bạn đang có bệnh nền và phải dùng thuốc điều trị, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn giải pháp phù hợp và an toàn nhất.