Bước vào độ tuổi 20, nhiều người trẻ phải đối mặt với áp lực học tập và công việc, dễ dẫn đến trạng thái lo âu kéo dài và suy giảm tâm trạng. Chế độ keto với đặc trưng cắt giảm tối đa carbohydrate và tăng lượng chất béo gần đây được lan truyền như giải pháp hỗ trợ sức khỏe tinh thần.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay chưa có bằng chứng chất lượng cao nào xác nhận chế độ keto có thể điều trị lo âu hay trầm cảm ở người 20 tuổi [1]. Phần lớn nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mức sơ bộ trên nhóm bệnh nhân động kinh, rối loạn lưỡng cực hoặc khảo sát quan sát ở người trưởng thành nói chung [2].

Cơ chế tác động lên chất dẫn truyền thần kinh GABA và glutamate

Chế độ keto buộc cơ thể chuyển sang trạng thái ketosis để đốt cháy chất béo tạo ra các thể ceton làm nguồn năng lượng thay thế glucose [3]. Về mặt lý thuyết, thể ceton được cho là có khả năng ổn định tâm trạng thông qua việc điều hòa hệ dẫn truyền thần kinh GABA và glutamate [2]. Chế độ ăn này cũng liên quan đến việc thay đổi mức độ các chất chuyển hóa như dopamine, serotonin và hỗ trợ giảm căng thẳng oxy hóa [2].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng cho thấy keto có liên quan đến các phản ứng kháng viêm trong cơ thể [3]. Dù vậy, các cơ chế sinh học chính xác giải thích tác động điều trị của chế độ ăn này đối với rối loạn lo âu và tâm trạng vẫn chưa được làm sáng tỏ đầy đủ [3].

Một thử nghiệm trên người mắc rối loạn lưỡng cực cho thấy sau can thiệp keto, nồng độ glutamate và glutamine trong não giảm 11,6% ở vỏ não đai trước [4]. Nồng độ hai chất này cũng giảm 13,6% ở vùng vỏ não đai sau khi đo bằng phổ cộng hưởng từ [4].

Kết quả từ các thử nghiệm và nghiên cứu lâm sàng

Một tổng quan hệ thống năm 2023 tổng hợp 12 nghiên cứu trên 389 người trưởng thành từ 19 đến 75 tuổi cho thấy dữ liệu hiện có rất không đồng nhất [1]. Báo cáo ghi nhận một số bằng chứng sơ bộ về lợi ích ở người rối loạn lưỡng cực hoặc lo âu, nhưng chưa có nghiên cứu nào đạt tiêu chuẩn chất lượng cao [1].

Trong một nghiên cứu thí điểm kéo dài 6 đến 8 tuần trên 20 người mắc rối loạn lưỡng cực, điểm số đánh giá trầm cảm BDI và thang đo tính khí thất thường ALS-18 không ghi nhận thay đổi có ý nghĩa thống kê [4]. Mặc dù vậy, dữ liệu theo dõi hàng ngày ở 14 người cho thấy nồng độ ceton có tương quan nghịch với mức độ lo âu (r = -0,19) và tính bốc đồng (r = -0,30) [4].

Tại cơ sở điều trị động kinh, một khảo sát hồi cứu trên người lớn nhận thấy thời gian ăn theo phác đồ Atkins sửa đổi càng lâu thì triệu chứng lo âu và trầm cảm càng ít [5]. Ngược lại, nhóm theo dõi tiến cứu gồm 19 người hoàn thành chế độ ăn lại không ghi nhận bất kỳ sự suy giảm triệu chứng tâm lý nào [5]. Mức ceton trong nhóm tiến cứu này cũng không có mối tương quan với sự thay đổi về mặt tâm thần [5].

Đối với người khỏe mạnh trong cộng đồng, một khảo sát trực tuyến năm 2024 ghi nhận người ăn keto tự đánh giá mức độ bình tĩnh và sự thoải mái cảm xúc cao hơn nhóm ăn uống bình thường [6]. Mặt khác, một thử nghiệm 10 ngày trên 50 phụ nữ trẻ thừa cân lại chỉ ra rằng nồng độ ceton trong máu tăng cao có tương quan nghịch với độ chính xác trong các bài kiểm tra ức chế hành vi [7].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa có thử nghiệm chuyên biệt nào trên nhóm thanh niên 20 tuổi chỉ mắc rối loạn lo âu hoặc trầm cảm thông thường mà không kèm bệnh lý thần kinh [1].

Mức độ hạn chế carbohydrate cụ thể và ngưỡng nồng độ ceton máu cần thiết để tạo ra hiệu quả tâm thần rõ rệt vẫn chưa được chuẩn hóa [1]. Ngoài ra, nguy cơ tái phát triệu chứng tâm trạng sau khi ngừng thực hiện chế độ ăn này vẫn là khoảng trống lớn cần thêm nghiên cứu đối chứng kiểm chứng [1].

Ai nên thận trọng khi thử nghiệm keto?

Người đang có các rối loạn tâm lý mức độ nặng hoặc có tiền sử rối loạn ăn uống không nên tự ý chuyển sang chế độ keto ngặt nghèo [1]. Hiện tượng tái phát các đợt rối loạn tâm trạng sau khi ngừng áp dụng chế độ ăn này đã được ghi nhận ở một số trường hợp lâm sàng [1].

Người đang dùng thuốc điều trị tâm thần hoặc thuốc chống co giật cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thay đổi dinh dưỡng [2]. Việc thay đổi chuyển hóa đột ngột có thể tác động đến sự ổn định của phác đồ dùng thuốc sẵn có [5]. Phụ nữ trẻ cũng cần thận trọng do mức ceton cao ngắn hạn từng được ghi nhận gây ảnh hưởng bất lợi đến khả năng kiểm soát ức chế của não bộ [7].

Cách tiếp cận an toàn cho sức khỏe tinh thần

Người trẻ ở tuổi 20 khi gặp phải các triệu chứng lo âu hay suy giảm khí sắc kéo dài nên tìm đến chuyên gia y tế hoặc bác sĩ tâm thần để được đánh giá bài bản [1]. Không nên coi chế độ ăn keto là biện pháp điều trị độc lập để thay thế các can thiệp y khoa chính thống [2].

Nếu muốn thử nghiệm thay đổi dinh dưỡng để cải thiện thể chất, người trẻ cần xây dựng thực đơn cân bằng và tham vấn ý kiến chuyên gia dinh dưỡng [3]. Tránh áp dụng các biện pháp kiêng khem khắt khe gây thêm áp lực tinh thần khi cơ thể đang trong giai đoạn căng thẳng [6].

Chế độ keto mở ra một số hướng đi sinh học tiềm năng về dẫn truyền thần kinh, nhưng bằng chứng thực tế đối với lo âu và trầm cảm ở tuổi 20 còn rất yếu [2], [1]. Người trẻ nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất và ưu tiên các giải pháp tâm lý đã được kiểm chứng khoa học.