Cây nở ngày đất từng tạo nên cơn sốt trong cộng đồng người mắc bệnh đái tháo đường qua những lời truyền miệng về công dụng kiểm soát đường huyết thần kỳ. Không ít người bệnh tìm mua loại thảo dược này về đun nước uống hàng ngày với hy vọng bỏ được thuốc tây. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của loài cây này đối với bệnh tiểu đường có thực sự được y học chứng minh hay chỉ là đồn thổi?
Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học hiện có là: Chưa có bất kỳ bằng chứng nghiên cứu nào xác nhận cây nở ngày đất có tác dụng hạ đường huyết ở người hay trên mô hình thực nghiệm bệnh tiểu đường. Các nghiên cứu hiện đại chỉ mới ghi nhận một số hoạt tính sinh học khác như giảm đau, kháng viêm hoặc kháng khuẩn. Người bệnh tự ý uống nở ngày đất để trị tiểu đường có thể gặp rủi ro do bỏ lỡ phác đồ điều trị chuẩn mực.
Thực hư lời đồn và nguồn gốc cây nở ngày đất
Cây nở ngày đất, có tên khoa học là Gomphrena celosioides Mart., thuộc họ Dền (Amaranthaceae) [2, 4]. Đây là loài thực vật mọc hoang phổ biến tại nhiều vùng nhiệt đới và được sử dụng trong y học dân gian ở một số quốc gia [2, 4]. Tại Brazil, loài thảo dược này thường được người dân dùng để điều trị các bệnh về thấp khớp, sỏi thận, bệnh ngoài da, nhiễm trùng, bệnh đường tiêu hóa và hô hấp [2, 4]. Ngoài ra, trong dân gian còn có quan niệm sử dụng cây này để gây sảy thai [1].
Tại Việt Nam, qua các kênh truyền miệng và mạng xã hội, cây nở ngày đất bất ngờ được đồn thổi có khả năng chữa dứt điểm bệnh gout và giúp hạ đường huyết cho người đái tháo đường. Những thông tin này lan truyền nhanh chóng khiến nhiều bệnh nhân tin tưởng tuyệt đối. Họ xem đây là một loại “thần dược” tự nhiên không có tác dụng phụ mà lại có thể thay thế thuốc tân dược.
Tuy nhiên, việc đánh đồng kinh nghiệm dân gian hoặc tác dụng trên các chứng bệnh khác với khả năng trị bệnh đái tháo đường là điều hết sức nguy hiểm. Đến nay, chưa có cơ sở khoa học đáng tin cậy nào chứng minh dịch chiết từ loài cây này giúp phục hồi chức năng bài tiết insulin hay giảm đường huyết.
Cơ chế kiểm soát đường huyết khoa học hoạt động ra sao?
Để đánh giá một dược liệu có tiềm năng hạ glucose máu hay không, y học thực nghiệm thường tìm kiếm các cơ chế can thiệp trực tiếp vào quá trình hấp thu và chuyển hóa đường. Một trong những cơ chế phổ biến nhất là ức chế enzyme alpha-glucosidase ở ruột non [2]. Enzyme này có nhiệm vụ thủy phân các chuỗi oligosaccharide để giải phóng glucose vào máu, dẫn đến tình trạng tăng đường huyết sau ăn [2]. Các thuốc tân dược ức chế alpha-glucosidase như acarbose hay voglibose hoạt động dựa trên cơ chế này để kiểm soát chỉ số đường huyết sau bữa ăn [2].
Ngoài ra, khả năng cải thiện tình trạng tăng đường huyết còn được đo lường thông qua việc ức chế enzyme alpha-amylase hoặc kiểm tra mức độ dung nạp glucose qua thử nghiệm dung nạp glucose đường uống (OGTT) trên động vật [3]. Các dược chất sinh học cũng có thể hỗ trợ điều hòa đường huyết bằng cách làm giảm stress oxy hóa và giảm các sản phẩm glycat hóa bền vững trong mô tụy [4].
Mặc dù các cơ chế trên đã được xác định rõ ràng trên nhiều loại thảo mộc khác, nhưng các thử nghiệm cụ thể nhằm chứng minh Gomphrena celosioides có khả năng ức chế enzyme chuyển hóa tinh bột hay kích thích tiết insulin vẫn chưa từng được ghi nhận trong các tài liệu khoa học chính thống.
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về cây nở ngày đất?
Khi xem xét các công trình khoa học đã xuất bản về Gomphrena celosioides, trọng tâm nghiên cứu của các nhà khoa học hoàn toàn không nằm ở tác dụng hạ đường huyết.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột Thụy Sĩ (Swiss mice) hoặc chuột C57BL/6 đã đánh giá tác tính kháng viêm khớp và giảm đau của dịch chiết ethanol từ các bộ phận trên mặt đất của cây nở ngày đất [5]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng nhiều mô hình thực nghiệm như gây phù chân, gây tăng cảm giác đau cơ học, dị cảm lạnh, gây viêm màng phổi bằng carrageenan và viêm khớp do zymosan [5].
Kết quả cho thấy dịch chiết ethanol của cây nở ngày đất ở các liều 300, 700 và 1000 mg/kg làm giảm đáng kể sự hình thành phù nề ở tất cả các khoảng thời gian được đánh giá [5]. Tình trạng tăng cảm giác đau cơ học giảm sau 3 giờ tiêm carrageenan, trong khi chứng dị cảm lạnh giảm rõ rệt sau 3 giờ ở liều 700 mg/kg và sau 4 giờ ở liều 700 và 1000 mg/kg [5]. Ở liều 1000 mg/kg, dịch chiết làm giảm tổng số lượng bạch cầu trong mô hình viêm màng phổi [5]. Ngoài ra, liều 300 mg/kg giúp giảm di chuyển bạch cầu trong phù khớp do zymosan và giảm kết dính, lăn của bạch cầu trong viêm phúc mạc [5]. Trong mô hình viêm mạn tính bằng tá chất Freund, dịch chiết giúp giảm phù nề và giảm đau cơ học vào ngày thứ 22, giảm dị cảm lạnh vào ngày thứ 6 [5].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2010 đã đánh giá hiệu quả kháng khuẩn và tẩy giun sán của dịch chiết cây nở ngày đất [6]. Kết quả cho thấy dịch chiết ethyl axetat và methanol có hoạt tính ức chế vi khuẩn Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli và Salmonella typhi [6]. Dịch chiết methanol cũng kháng lại các nấm Candida albicans, Aspergillus niger và các loài Trichophyton với đường kính vòng ức chế từ 14 đến 20 mm [6]. Hoạt chất 3-(4-hydroxyphenyl) methylpropenoate phân lập được từ phân đoạn dịch chiết methanol thể hiện hoạt tính kháng vi sinh vật nhẹ [6]. Trên thử nghiệm giun sán, dịch chiết ethyl axetat làm tê liệt sán dây Taenia solium trong 15 phút và làm chết sán lá gan Fasciola gigantica trong 20 phút [6]. Thử nghiệm trên ấu trùng tôm tít (brine shrimp) ghi nhận nồng độ gây chết trung bình LC50 lần lượt là 52,15 microg/ml đối với dịch chiết hexane và 77,98 microg/ml đối với dịch chiết methanol [6].
Ngoài các tác dụng giảm đau, chống viêm và kháng khuẩn trên động vật và vi sinh vật nêu trên, không có bất kỳ báo cáo nào trong các nghiên cứu này đề cập đến việc dịch chiết cây nở ngày đất giúp làm giảm glucose huyết [2, 8].
Độc tính và mức độ an toàn trong thai kỳ
Do trong dân gian có thông tin dùng cây nở ngày đất để phá thai, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã được tiến hành nhằm đánh giá tác động của dịch chiết ethanol cây nở ngày đất (Gomphrena celosioides) đối với khả năng sinh sản và sự phát triển của phôi thai chuột Swiss [1].
Nghiên cứu chia ngẫu nhiên các cá thể chuột mang thai thành các nhóm với số lượng 10 con mỗi nhóm [1]. Chuột ở nhóm đối chứng được cho uống dung dịch Tween 80 nồng độ 1% với thể tích 0,1 mL/10 g trọng lượng cơ thể từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 18 của thai kỳ [1]. Các nhóm điều trị được cho dùng dịch chiết ethanol cây nở ngày đất với các mức liều 100, 1000 và 2000 mg/kg mỗi ngày cũng trong giai đoạn từ ngày 1 đến ngày 18 thai kỳ [1].
Kết quả cho thấy dịch chiết không làm thay đổi trọng lượng cuối cùng, mức tăng cân, trọng lượng tử cung cũng như trọng lượng các cơ quan nội tạng của chuột mẹ [1]. Số lượng phôi làm tổ, số thai sống, thai chết hoặc tỷ lệ tiêu thai không có sự khác biệt giữa các nhóm [1]. Dịch chiết cũng không làm thay đổi tỷ lệ dị tật bẩm sinh, không gây tổn thương nhiễm sắc thể và không làm tăng tần số vi nhân ở chuột [1]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu kết luận rằng dù bước đầu dịch chiết cho thấy tính an toàn trên mô hình sinh sản của chuột, một số thông số vẫn cảnh báo cần phải thận trọng khi sử dụng trong thai kỳ [1].
Hiểu lầm thường gặp về cây nở ngày đất
Sai lầm lớn nhất hiện nay là việc đánh đồng tác dụng kháng viêm, giảm sưng khớp của cây nở ngày đất với việc chữa khỏi bệnh đái tháo đường. Nhiều người lầm tưởng rằng một loại thảo dược dân gian uống vào thấy nhẹ người, bớt đau nhức cơ khớp thì có thể chữa được bách bệnh, bao gồm cả việc đưa đường huyết về mức bình thường.
Thực tế, tăng đường huyết là một rối loạn chuyển hóa phức tạp do thiếu hụt tiết insulin, kháng insulin hoặc phối hợp cả hai yếu tố [2]. Hoạt tính giảm sưng viêm, ức chế bạch cầu được chứng minh trên động vật của dịch chiết cây nở ngày đất hoàn toàn không đồng nghĩa với khả năng thúc đẩy tuyến tụy sản xuất insulin hay làm giảm lượng đường dư thừa trong mạch máu [2, 3].
Nguy hiểm hơn, không ít bệnh nhân tự ý ngưng dùng thuốc hạ đường huyết được bác sĩ kê đơn để chuyển hẳn sang uống nước sắc nở ngày đất. Hậu quả là đường huyết tăng vọt không kiểm soát, dẫn đến các biến chứng cấp tính và mạn tính nguy hiểm như tổn thương tim mạch, mù lòa, suy thận hoặc hoại tử bàn chân.
Những ai cần thận trọng với thảo dược này?
Dù nghiên cứu thực nghiệm trên chuột cái mang thai với các mức liều lên tới 2000 mg/kg không ghi nhận dị tật phôi thai hay tổn thương nhiễm sắc thể, các nhà khoa học vẫn lưu ý phụ nữ mang thai cần hết sức cẩn trọng khi tiếp cận thảo dược này do truyền thống dân gian từng dùng làm chất gây sảy thai [1]. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai và người cho con bú, do đó nhóm đối tượng này tuyệt đối không nên tự ý dùng thử.
Người mắc bệnh đái tháo đường tuýp 1, tuýp 2 đang điều trị bằng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin không được tự ý sử dụng cây nở ngày đất để thay thế thuốc. Dược liệu này chưa có bằng chứng hạ đường huyết và việc dùng không kiểm soát có thể gây tương tác phức tạp hoặc trì hoãn các can thiệp y tế đúng lúc.
Người có bệnh nền về gan, thận hoặc hệ tiêu hóa cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây nở ngày đất dưới dạng nước sắc.
Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Hiện tại, y học thực chứng chưa đưa ra bất kỳ liều lượng chuẩn hóa, cách chế biến hay thời điểm sử dụng nào của cây nở ngày đất dành cho người bệnh tiểu đường. Do đó, người dân không nên tự ý hái cây mọc hoang về nấu nước uống với mục đích kiểm soát đường huyết. Việc thu hái tự nhiên còn tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật hoặc nhiễm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng từ đất.
Để kiểm soát đường huyết hiệu quả và bền vững, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, kết hợp duy trì chế độ ăn uống khoa học và luyện tập thể dục đều đặn. Nếu quan tâm đến các loại thảo dược bổ trợ, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được tư vấn các phương pháp đã có nghiên cứu lâm sàng rõ ràng.
Tóm lại, lời đồn thổi về việc uống nở ngày đất giúp hạ đường huyết là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học. Cây nở ngày đất chỉ mới thể hiện hoạt tính chống viêm, giảm đau và kháng khuẩn trong các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật và ống nghiệm [2, 8]. Người bệnh đái tháo đường cần tỉnh táo, không đánh cược sức khỏe của bản thân bằng những bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng.
