Thói quen nấu nước lá cây, thảo dược uống thay nước lọc hàng ngày để giải nhiệt và "mát gan" rất phổ biến trong nhiều gia đình Việt. Trong đó, cỏ bấc đèn (tên khoa học Juncus effusus) thường được truyền tai nhau như một loại nước mát lành tính dùng quanh năm.
Tuy nhiên, việc uống nước cỏ bấc đèn thay hoàn toàn nước lọc mỗi ngày là quan điểm sai lầm. Dược liệu có hoạt tính sinh học riêng, có khả năng tương tác với quá trình đào thải chất tại thận và tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại nặng nếu nguồn thu hái không đảm bảo [1][2].
Cỏ bấc đèn và thói quen uống thảo dược giải nhiệt
Cỏ bấc đèn (Juncus effusus) là loài thực vật thủy sinh sống phổ biến ở các vùng đất ngập nước ngọt, đầm lầy [3][4]. Phần ruột (lõi) của thân cây từ lâu đã được sử dụng làm nguyên liệu trong y học cổ truyền phương Đông [5][1]. Nhiều người dân thường mua cỏ bấc đèn khô về nấu nước uống cả ngày với mong muốn thanh nhiệt, lợi tiểu, làm mát cơ thể.
Xu hướng tìm về các sản phẩm tự nhiên khiến nhiều người mặc định thảo dược là vô hại. Họ pha ấm lớn cho cả gia đình, từ người già đến trẻ nhỏ, uống thay nước trắng từ ngày này qua tháng khác. Dù vậy, ngay cả những loài cây quen thuộc dùng làm thuốc hay đồ uống cũng chứa hàng loạt hợp chất hóa học phức tạp cần được kiểm soát liều lượng [2].
Cơ chế tác động của cỏ bấc đèn trong cơ thể
Thực vật nói chung và cỏ bấc đèn nói riêng có khả năng tổng hợp và tích lũy nhiều chất chuyển hóa thứ cấp (secondary metabolites) hoặc hợp chất tự nhiên [2]. Trong lõi cây cỏ bấc đèn, các nhà khoa học đã xác định được những hoạt chất sinh học mạnh, chẳng hạn như hợp chất dehydroeffusol (DHEF) có khả năng kháng nấm thực vật ở nồng độ thấp [5].
Khi đi vào cơ thể người, các hợp chất tự nhiên từ thực vật như nhóm phenolic hay flavonoid không chỉ đi qua đường tiêu hóa một cách thụ động [2]. Chúng tác động trực tiếp đến hệ thống vận chuyển chất tại các cơ quan nội tạng, đặc biệt là thận [2].
Tại thận, hệ thống chất vận chuyển anion hữu cơ (gọi tắt là OAT, gồm OAT1 và OAT3) đóng vai trò như những "cánh cổng" giúp đào thải các chất chuyển hóa và thuốc ra khỏi máu để đi vào nước tiểu [2]. Khi uống dịch chiết thảo dược có chứa chất ức chế OAT1 và OAT3, các "cánh cổng" này bị chặn lại, làm thay đổi quá trình bài tiết ở thận và khiến nồng độ các chất khác bị ứ đọng trong máu lâu hơn [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về cỏ bấc đèn?
Các dữ liệu khoa học hiện có về Juncus effusus chủ yếu tập trung vào ba khía cạnh: nguy cơ tương tác thuốc tại thận, khả năng tích tụ độc tố từ môi trường sống của cây và hoạt tính sinh học trong nông nghiệp.
Về tương tác thuốc tại thận, một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành sàng lọc 172 dịch chiết từ 37 loài thực vật dùng làm thuốc và thực phẩm để đánh giá tác động lên kênh vận chuyển OAT1 và OAT3 của người [2]. Kết quả cho thấy có 59 dịch chiết ức chế OAT1, 55 dịch chiết ức chế OAT3, và 33 dịch chiết ức chế cả hai kênh này [2]. Khi thử nghiệm trên động vật (chuột) dùng kết hợp cỏ bấc đèn với chất nền của kênh OAT (ký hiệu là FS), nhóm nghiên cứu ghi nhận thông số dược động học bị thay đổi đáng kể [2]. Cụ thể, tổng lượng chất FS lưu hành trong máu (chỉ số AUC0-t) đã tăng vọt 80% khi dùng đường uống và tăng 55% khi tiêm tĩnh mạch nếu có sử dụng trước cỏ bấc đèn [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là phần thử nghiệm dược động học trong cơ thể sống mới thực hiện trên mô hình chuột, cần thêm dữ liệu lâm sàng trực tiếp trên người [2].
Về nguy cơ nhiễm kim loại nặng từ môi trường trồng, một nghiên cứu công bố năm 2018 đã thu thập mẫu thân, rễ cỏ bấc đèn và đất tại khu vực luyện kẽm thủ công ở vùng tây bắc tỉnh Quý Châu, Trung Quốc [1]. Các nhà khoa học phân tích hàm lượng 7 kim loại và á kim độc hại gồm asen (As), cadimi (Cd), crom (Cr), đồng (Cu), thủy ngân (Hg), chì (Pb) và kẽm (Zn) [1]. Kết quả cho thấy mẫu cỏ bấc đèn tại đây bị nhiễm kim loại nặng; đáng chú ý là nồng độ asen, cadimi và chì trong cây vượt quá giới hạn tiêu chuẩn cho phép đối với nguyên liệu làm thuốc Đông y [1].
Khả năng sống sót của cỏ bấc đèn trong môi trường ô nhiễm cũng được chứng minh qua nhiều thực nghiệm sinh thái. Một nghiên cứu năm 2008 cho thấy loài cây này có thể được trồng ở các vùng đất ngập nước nhân tạo để xử lý nước thải công nghiệp chứa crom (dạng dichromate), miễn là nồng độ không vượt quá ngưỡng gây hại cho cây là 34 microM [6]. Một nghiên cứu khác vào năm 2018 đánh giá phản ứng của cỏ bấc đèn khi tiếp xúc với hạt nano bạc (AgNPs) từ nước thải với liều lặp lại hàng tuần (8,7 mg) hoặc liều cao một lần (450 mg) trong 6 giờ, 36 giờ và 9 ngày [3]. Cây đã tự tăng hoạt động của các enzyme chống oxy hóa (SOD và POD) để dọn dẹp gốc tự do và chống chịu độc tính [3]. Tương tự, nghiên cứu năm 2007 cũng ghi nhận cỏ bấc đèn không bị ngộ độc khi sống trong môi trường nước ngầm giàu sắt và sunfua nhờ cơ chế tiết oxy ở rễ [4].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2016 sàng lọc hơn 3000 dịch chiết đã phát hiện dịch chiết ethyl acetate từ lõi cỏ bấc đèn (chứa hoạt chất chính DHEF) diệt nấm gây bệnh trên cây nho và cây táo hiệu quả tới 100% trong phòng thí nghiệm [5]. Một nghiên cứu năm 2000 còn ghi nhận dịch chiết từ mô chết trên mặt đất của cỏ bấc đèn trưởng thành có thể ức chế sự phát triển và làm giảm diệp lục của chính cây non cùng loài [7]. Như vậy, các bằng chứng hiện tại chỉ ra hoạt tính sinh học mạnh và đặc tính sinh thái của cây, hoàn toàn không có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh uống cỏ bấc đèn hàng ngày giúp "mát gan" ở người.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng làm nước giải khát
Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là đánh đồng khái niệm "thảo dược tự nhiên" với sự an toàn tuyệt đối. Thực tế, cỏ bấc đèn là loài cây có sức chống chịu cao trong các môi trường bùn đất ô nhiễm kim loại nặng hoặc hóa chất công nghiệp [1][6]. Nếu người dân tự ý thu hái cây mọc hoang ở kênh rạch gần khu công nghiệp, hoặc mua dược liệu trôi nổi không rõ nguồn gốc, nguy cơ đưa chì, cadimi và asen vào cơ thể qua nước sắc là rất hiện hữu [1].
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng uống càng nhiều nước thảo dược lợi tiểu thì gan thận càng được "rửa sạch". Ngược lại, nghiên cứu cho thấy chiết xuất cỏ bấc đèn có thể ức chế kênh đào thải OAT1 và OAT3 ở thận [2]. Việc nạp liên tục các chất ức chế này mỗi ngày không giúp thận khỏe hơn mà còn cản trở quá trình thận lọc bỏ các chất cặn bã anion hữu cơ hoặc thuốc điều trị ra ngoài [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng cỏ bấc đèn?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt tránh tự ý uống nước cỏ bấc đèn là những người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh hàng ngày. Do cỏ bấc đèn làm tăng nồng độ các chất đi qua kênh OAT1 và OAT3 lên tới 55-80% trong mô hình thực nghiệm, việc uống chung với thuốc Tây có thể gây tương tác thuốc - thảo dược (HDI), làm thuốc tích tụ trong máu gây quá liều và ngộ độc [2]. Các nhà khoa học khuyến cáo phải giám sát chặt chẽ khi dùng đồng thời cỏ bấc đèn với các thuốc là cơ chất của OAT1 và OAT3 [2].
Nhóm thứ hai là người có bệnh lý về thận hoặc suy giảm chức năng thận. Hệ thống kênh vận chuyển OAT1 và OAT3 tập trung chủ yếu ở thận để thực hiện chức năng bài tiết [2]. Khi thận đã yếu, việc dùng thêm thảo dược gây ức chế hoạt động của các kênh này sẽ làm tăng gánh nặng cho thận [2].
Ngoài ra, phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng không nên dùng cỏ bấc đèn làm nước uống hàng ngày. Nguồn dược liệu nếu không được kiểm định nghiêm ngặt về dư lượng asen, chì, cadimi sẽ gây hại trực tiếp đến sức khỏe lâu dài [1].
Sử dụng sao cho an toàn và hợp lý?
Để bảo vệ sức khỏe gan thận, thức uống an toàn và cần thiết nhất cho cơ thể mỗi ngày chính là nước lọc đun sôi để nguội. Cơ thể người khỏe mạnh đã có cơ chế tự điều hòa và đào thải độc tố qua gan, thận khi được cung cấp đủ nước lọc, hoàn toàn không cần đến sự trợ giúp hàng ngày của nước sắc dược liệu.
Cỏ bấc đèn chỉ nên được xem là một vị thuốc và sử dụng khi có chỉ định cụ thể từ thầy thuốc. Khi cần dùng, người bệnh phải chọn mua dược liệu tại các cơ sở y tế, nhà thuốc uy tín có kiểm định chất lượng để tránh nguồn cây thu hái từ vùng đất nhiễm kim loại nặng như chì, asen, cadimi [1]. Tuyệt đối không dùng cỏ bấc đèn uống chung hoặc uống gần thời điểm dùng các loại thuốc điều trị bệnh khác để phòng ngừa tương tác thuốc tại thận [2].
Nhìn chung, cỏ bấc đèn là một vị thuốc có hoạt tính sinh học rõ rệt, không phải là thứ nước giải khát vô thưởng vô phạt [5][2]. Người dân cần từ bỏ thói quen nấu cỏ bấc đèn uống thay nước lọc quanh năm để tránh nguy cơ tích tụ kim loại nặng và gây rối loạn quá trình đào thải chất tại thận [1][2]. Khi có biểu hiện bất thường về sức khỏe hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh nền, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào.