Sau một ngày làm việc căng thẳng, nhiều người có thói quen thưởng thức một lon nước ngọt có gas mát lạnh hoặc vài cốc bia trong bữa ăn tối muộn hay bữa nhậu đêm. Cảm giác sảng khoái tức thì cùng vị cay nồng, sủi bọt khiến bữa ăn trở nên ngon miệng hơn. Tuy nhiên, không ít người sau đó phải đối mặt với cảm giác ợ chua, nóng rát vùng ngực hoặc tức nặng bụng khi vừa đặt lưng xuống giường.
Câu trả lời từ các nghiên cứu sinh lý học tiêu hóa là: Có. Thói quen sử dụng đồ uống có cồn như bia hoặc nước giải khát có gas vào thời điểm sát giờ ngủ làm suy giảm nghiêm trọng chức năng của cơ thắt thực quản dưới, tạo điều kiện cho dịch acid và thức ăn từ dạ dày trào ngược lên thực quản.
Cơ chế bảo vệ tự nhiên của cơ thắt thực quản dưới khi ngủ
Cơ thắt thực quản dưới (Lower Esophageal Sphincter - LES) là một dải cơ trơn chuyên biệt nằm ở vị trí tiếp giáp giữa thực quản và dạ dày. Bình thường, cấu trúc này hoạt động như một chiếc van một chiều, luôn duy trì một mức trương lực co thắt nhất định để ngăn không cho dịch vị mang tính acid cao cùng các enzym tiêu hóa rò rỉ ngược lên thực quản. Van này chỉ mở ra trong tích tắc khi chúng ta thực hiện động tác nuốt thức ăn hoặc khi cơ thể cần ợ hơi giải phóng áp lực tích tụ trong dạ dày.
Ở người khỏe mạnh, hoạt động co bóp của cơ thắt thực quản dưới diễn ra nhịp nhàng và liên tục ngay cả trong chu kỳ nhịn ăn giữa các bữa tiêu hóa [1]. Áp lực cơ thắt thực quản dưới thay đổi theo chu kỳ vận động di chuyển của dạ dày (MMC), trong đó áp lực đạt giá trị cao nhất trong giai đoạn 3 và thấp nhất trong giai đoạn 1 của chu kỳ này [1]. Các cơn co bóp của cơ thắt thực quản dưới phối hợp cùng các đợt co bóp dạ dày giúp duy trì hàng rào áp lực vững chắc giữa dạ dày và thân thực quản [1]. Nhờ hàng rào áp lực bảo vệ này, các đợt co bóp tự nhiên của dạ dày không gây ra hiện tượng trào ngược dịch vị [1].
Tuy nhiên, vào ban đêm khi cơ thể nằm ngủ trên mặt phẳng nằm ngang, tác động nâng đỡ của trọng lực đối với thức ăn và acid trong dạ dày hoàn toàn biến mất. Nếu van cơ thắt thực quản dưới bị suy yếu hoặc mở ra bất thường trong thời điểm này, acid dạ dày sẽ dễ dàng tiếp xúc trực tiếp và lưu lại rất lâu trên niêm mạc thực quản, gây tổn thương biểu mô.
Nước có gas làm suy yếu van dạ dày như thế nào?
Nước giải khát có gas tạo cảm giác sảng khoái nhờ khí carbon dioxide (CO2) được nén dưới áp suất cao. Khi đi vào dạ dày, lượng khí này nhanh chóng được giải phóng, gây căng giãn cấp tính thành dạ dày và kích hoạt các phản xạ thần kinh điều hòa cơ thắt thực quản dưới.
Một nghiên cứu thực hiện trên 9 người tình nguyện khỏe mạnh không có triệu chứng bệnh đã sử dụng kỹ thuật đo áp lực thực quản để đánh giá phản ứng của cơ thắt thực quản dưới sau khi uống nước máy và nước có gas [2]. Kết quả cho thấy tất cả các loại đồ uống có gas đều làm giảm kéo dài trong 20 phút từ 30% đến 50% ở cả ba thông số: áp lực khi nghỉ, chiều dài tổng thể và chiều dài đoạn cơ thắt nằm trong ổ bụng [2]. Đáng chú ý, ở 62% số đối tượng tham gia, mức độ suy giảm áp lực và chiều dài cơ thắt nghiêm trọng tới mức đạt ngưỡng chẩn đoán mất chức năng đóng kín của van cơ thắt [2]. Trái lại, việc uống nước máy thông thường không gây ra bất kỳ sự suy giảm nào đối với các thông số của cơ thắt [2].
Tác động tiêu cực của nước có gas lên hoạt động đóng mở của cơ thắt tiếp tục được làm rõ trong một nghiên cứu ngẫu nhiên trên 18 người khỏe mạnh với độ tuổi trung bình 37,3 tuổi [3]. Các tình nguyện viên được đo áp lực thực quản độ phân giải cao trong 30 phút ở trạng thái ban đầu, sau khi uống 200 mL nước uống thông thường ướp lạnh và sau khi uống 200 mL nước ngọt cola có gas ướp lạnh [3].
Dữ liệu ghi nhận tần suất giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua (tLESR) sau khi uống nước có gas tăng vọt lên mức trung vị 10,5 lần so với mức 0 lần ở trạng thái ban đầu (p = 0,005) và mức 1 lần sau khi uống nước lọc (p = 0,010) [3]. Đồng thời, áp lực cơ thắt thực quản dưới giảm mạnh từ 40,5 mmHg ở mức ban đầu xuống còn 18,5 mmHg sau khi uống nước ngọt có gas (p = 0,0001), trong khi sau khi uống nước lọc áp lực này duy trì ở mức 34 mmHg (p = 0,003) [3]. Đáng chú ý, áp lực bên trong lòng dạ dày không có sự khác biệt giữa ba nhóm theo dõi, khẳng định sự suy yếu của van cơ thắt là nguyên nhân cốt lõi gây nguy cơ trào ngược [3].
Rượu bia và tác động kép lên hệ tiêu hóa ban đêm
Bia không chỉ chứa một lượng khí gas hòa tan tương tự như nước ngọt mà còn chứa cồn (ethanol). Cồn là một chất tác động trực tiếp và đa chiều lên toàn bộ trục tiêu hóa trên, biến bữa nhậu đêm thành yếu tố nguy cơ hàng đầu gây trào ngược dạ dày thực quản.
Cồn làm giãn cơ thắt thực quản dưới, kích thích tiết acid dạ dày và làm suy giảm hàng rào niêm mạc bảo vệ chống lại sự khuếch tán ngược của ion hydro [4]. Dù ở bất kỳ chủng loại hay liều lượng nào, rượu bia đều thúc đẩy sự tiến triển của bệnh trào ngược dạ dày thực quản thông qua việc làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới và làm suy giảm nhu động thực quản [5]. Khi nhu động thực quản suy giảm, khả năng tự co bóp để đẩy các giọt acid trào ngược quay trở lại dạ dày bị tê liệt, khiến niêm mạc thực quản bị ngâm trong môi trường acid lâu hơn.
Các loại đồ uống có cồn lên men không qua chưng cất, điển hình như bia hoặc rượu vang, còn làm tăng nồng độ hormon gastrin và kích thích tăng tiết acid dạ dày [5]. Ngoài ra, các acid succinic và acid maleic chứa trong một số loại đồ uống có cồn cũng tham gia kích thích dạ dày bài tiết thêm nhiều acid [5].
Tác động của cồn lên tốc độ tháo rỗng dạ dày phụ thuộc vào liều lượng dung nạp: liều cồn thấp thúc đẩy dạ dày làm rỗng nhanh hơn, nhưng liều cồn cao lại làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày và làm chậm nhu động ruột [5]. Khi uống nhiều bia trong bữa tối muộn, dạ dày bị ứ đọng một thể tích lớn thức ăn, dịch vị và cồn trong suốt nhiều giờ.
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2025 đã trích dẫn nghiên cứu trên 13 người khỏe mạnh được truyền tĩnh mạch ethanol liều 0,8 g/kg [6]. Kết quả ghi nhận cồn làm giảm tạm thời áp lực nghỉ của cơ thắt thực quản dưới, ức chế sự giãn mở sinh lý của cơ thắt và làm giảm biên độ co bóp của thực quản [6]. Sự phối hợp giữa việc van dạ dày bị giãn lỏng và lượng dịch acid tồn đọng trong tư thế nằm khiến hiện tượng trào ngược dịch vị xảy ra gần như tất yếu.
Góc nhìn từ nghiên cứu dài hạn: Sự hồi phục và nguy cơ bệnh lý
Mặc dù tác động cấp tính của cồn và nước có gas lên cơ thắt thực quản dưới là rất rõ ràng, việc xem xét các tác động lâu dài và nguy cơ biến chứng mạn tính giúp người bệnh có cái nhìn khoa học, tránh hoang mang không cần thiết.
Về nguy cơ ung thư, một nghiên cứu bệnh chứng đối chứng quy mô toàn quốc tại Thụy Điển thu thập dữ liệu từ năm 1995 đến năm 1997 trên 189 bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến thực quản, 262 bệnh nhân ung thư biểu mô tuyến tâm vị và 820 người đối chứng [7]. Phân tích đa biến cho thấy tần suất tiêu thụ nước ngọt có gas không liên quan đến nguy cơ ung thư biểu mô tuyến thực quản; nhóm dùng nhiều (trên 6 lần mỗi tuần) có tỷ số chênh OR = 0,89 (khoảng tin cậy 95%: 0,49 - 1,64) [7]. Việc tiêu thụ bia có độ cồn thấp có gas cũng như tổng lượng đồ uống có gas nói chung không liên quan đến nguy cơ ung thư biểu mô tuyến thực quản hay ung thư tâm vị [7].
Đối với những người nghiện rượu mạn tính, các thay đổi trên cơ thắt thực quản lại diễn biến theo một hình thái khác biệt. Nghiên cứu thực nghiệm trên những người nghiện rượu mạn tính cho thấy áp lực cơ thắt thực quản dưới của họ lại tăng lên, đồng thời xuất hiện tỷ lệ co thắt bậc ba cao hơn bình thường [8]. Tình trạng tăng áp lực cơ thắt thực quản dưới này hoàn toàn hồi phục về mức bình thường sau khi người bệnh ngừng uống rượu [8].
Một đánh giá năm 2025 cũng tổng hợp dữ liệu đo áp lực thực quản trên 18 bệnh nhân nghiện rượu trong vòng 3 ngày sau lần uống cuối và sau 1 tháng cai rượu [6]. Áp lực nghỉ của cơ thắt thực quản dưới và biên độ co bóp thực quản ở nhóm này cao hơn nhóm chứng, đi kèm các rối loạn vận động ở 78% (14/18 bệnh nhân), bao gồm thực quản hình kẹp hạt dẻ ở 50% (9/18 bệnh nhân) và chậm tháo rỗng thực quản ở 7/18 bệnh nhân [6]. Tuy nhiên, các bất thường về áp lực và vận động này đều trở về bình thường sau 1 tháng kiêng cữ hoàn toàn rượu bia [6]. Kiểm tra nội soi và sinh thiết đoạn xa thực quản ở các bệnh nhân này cho thấy niêm mạc thực quản bình thường ở hầu hết trường hợp, chỉ có 1 trường hợp có dày lớp đáy và thâm nhiễm bạch cầu trung tính [6]. Điều này chỉ ra rằng viêm thực quản ở người nghiện rượu không liên quan trực tiếp đến rối loạn nhu động [6].
Dù vậy, cồn vẫn tạo điều kiện cho sự phát triển của viêm dạ dày nông, viêm teo dạ dày mạn tính, tiêu chảy, kém hấp thu và làm tăng nguy cơ ung thư khoang miệng, thực quản, dạ dày và đại tràng [5]. Rượu cũng có thể dẫn đến viêm thực quản, viêm dạ dày cấp tính và hình thành ổ loét [4]. Riêng đồ uống có cồn, cơ bản là rượu vang, được ghi nhận có tác dụng diệt khuẩn quan trọng đối với Helicobacter pylori và các vi khuẩn gây bệnh đường ruột [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bia và nước có gas buổi tối
Nhiều người lầm tưởng rằng uống một ly nước ngọt có gas sau bữa ăn tối nhiều dầu mỡ sẽ hỗ trợ tiêu hóa nhanh hơn và chống đầy bụng. Thực tế, cảm giác nhẹ bụng sau khi ợ hơi chỉ là việc tống bớt một phần lượng khí nén vừa đưa vào dạ dày ra ngoài. Khí gas làm căng trướng lòng dạ dày, kích thích tăng tần suất các cơn giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua và làm giảm trương lực van dạ dày kéo dài [3], [2].
Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng uống bia nhẹ hoặc bia pha nước ngọt ít gây hại cho dạ dày hơn rượu mạnh. Nghiên cứu chỉ ra rằng bất kể nồng độ hay chủng loại đồ uống có cồn nào, cồn đều làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới và làm rối loạn nhu động thực quản [5]. Hơn nữa, bia lên men còn chứa các acid hữu cơ kích thích tiết acid mạnh mẽ [5], kết hợp với áp lực thể tích từ lượng nước lớn đưa vào dạ dày gây nguy cơ trào ngược cao.
Nhiều người cũng tin rằng nếu bản thân không cảm thấy say xỉn sau bữa tối thì có thể an tâm đi ngủ ngay. Tuy nhiên, việc cồn làm giãn cơ trơn và ức chế trương lực cơ thắt thực quản dưới diễn ra âm thầm theo cơ chế dược lý [5], [4]. Ngay cả khi hệ thần kinh còn tỉnh táo, chiếc van cơ học ở lối vào dạ dày vẫn có thể bị hở ra trong suốt nhiều giờ nghỉ ngơi [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng
Bất kỳ ai cũng có thể trải qua cảm giác ợ nóng sau bữa ăn khuya nhiều bia rượu, nhưng một số nhóm người sau đây đối diện với rủi ro tổn thương thực quản nghiêm trọng hơn:
Người đã được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc viêm loét dạ dày: Ở nhóm này, niêm mạc thực quản vốn đã tổn thương. Việc uống bia hoặc nước có gas làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới tới 30-50% [2] sẽ khiến acid trào ngược dễ dàng, gây đau rát dữ dội và cản trở quá trình lành vết loét.
Người làm việc ca đêm hoặc thường xuyên ăn tối muộn: Những người có thói quen ăn uống trong vòng 1-2 giờ trước khi ngủ không có đủ thời gian để dạ dày hoàn tất chu trình co bóp tháo rỗng [1]. Sự kết hợp giữa dạ dày đầy thức ăn và van thực quản bị giãn do cồn [5] tạo điều kiện cho acid trào ngược suốt đêm.
Người trung niên và người cao tuổi: Trương lực cơ trơn tự nhiên của cơ thể giảm dần theo tuổi tác. Sự suy giảm chức năng van đóng mở càng trở nên rõ rệt hơn khi có thêm tác động của cồn và khí carbonat [3], [5].
Bệnh nhân có bệnh nền tiêu hóa mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có phác đồ điều chỉnh lối sống và dùng thuốc phù hợp, tuyệt đối không tự ý dùng bia rượu hay nước ngọt có gas để thay thế các chỉ dẫn y khoa.
Áp dụng thực tế để bảo vệ giấc ngủ và van dạ dày
Để thưởng thức đồ uống mà không làm tổn hại đến hệ tiêu hóa và chất lượng giấc ngủ, mỗi người nên chủ động áp dụng các nguyên tắc điều chỉnh lối sống sau:
Khoảng cách thời gian an toàn: Cần kết thúc bữa ăn tối cùng các loại đồ uống có gas hoặc bia rượu ít nhất từ 2 đến 3 giờ trước khi đi ngủ. Khoảng thời gian này giúp dạ dày có đủ thời gian tháo rỗng bớt thể tích dịch và thức ăn [5], đồng thời giúp áp lực cơ thắt thực quản dưới có thời gian phục hồi lại mức bình thường [2].
Kiểm soát lượng dùng: Tránh tiêu thụ lượng lớn đồ uống có gas trong một lần uống. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy chỉ 200 mL nước ngọt có gas ướp lạnh đã đủ để kích hoạt các cơn giãn cơ thắt thực quản dưới thoáng qua và hạ áp lực van dạ dày [3].
Lựa chọn đồ uống thay thế vào bữa tối: Trong bữa ăn muộn, nên ưu tiên dùng nước lọc ở nhiệt độ phòng hoặc các loại nước ấm không chứa chất kích thích. Nghiên cứu đã chứng minh nước uống thông thường hoàn toàn không gây suy giảm các thông số của cơ thắt thực quản dưới [2].
Điều chỉnh tư thế nằm: Nếu lỡ tham gia bữa tiệc tối muộn có sử dụng bia hoặc đồ uống có gas, hãy nằm ngủ với tư thế nâng cao đầu giường từ 15-20 cm hoặc nằm nghiêng sang bên trái để giảm thiểu tình trạng acid trào ngược qua lỗ tâm vị.
Thói quen thưởng thức một ly bia mát hay lon nước ngọt có gas sau ngày dài làm việc là nhu cầu thư giãn dễ hiểu. Tuy nhiên, việc dung nạp chúng vào bữa tối muộn mang lại nguy cơ thực sự làm suy yếu hàng rào cơ thắt thực quản dưới và mở đường cho dịch vị trào ngược gây hại. Cân nhắc thời điểm uống, kiểm soát lượng dùng và lắng nghe cơ thể chính là cách tốt nhất để vừa tận hưởng niềm vui ẩm thực, vừa duy trì một hệ tiêu hóa khỏe mạnh.
