Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc uống nước cỏ mực (cây nhọ nồi) kết hợp với đỗ đen rang để thanh nhiệt, bổ thận, trị rụng tóc và ổn định huyết áp. Không ít gia đình thậm chí còn đun nước này uống hằng ngày thay cho nước lọc với niềm tin đây là thần dược lành tính.

Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của loại thức uống này đến đâu và liệu khoa học hiện đại đã chứng minh được những tác dụng thần kỳ như lời đồn hay chưa? Các nghiên cứu dược lý thực tế cho thấy cỏ mực chứa nhiều hoạt chất sinh học quý giá, song việc sử dụng cần có hiểu biết khoa học rõ ràng thay vì tin theo những lời thổi phồng thiếu căn cứ.

Trào lưu uống nước cỏ mực kết hợp đỗ đen rang bắt nguồn từ đâu?

Trong đời sống hằng ngày, cỏ mực và đỗ đen đều là những nguyên liệu rất quen thuộc với người dân Việt Nam. Theo kinh nghiệm dân gian, cỏ mực có tính mát, thường được dùng để cầm máu, thanh nhiệt, trong khi đỗ đen sao vàng đun nước uống giúp giải độc, bổ thận và làm mượt tóc. Khi mạng xã hội phát triển, việc kết hợp hai nguyên liệu này thành một loại "trà thảo mộc trị bách bệnh" được lan truyền nhanh chóng.

Nhiều người xem đây là giải pháp tự nhiên giúp bồi bổ cơ thể, làm đen râu tóc, cải thiện suy giảm chức năng thận và hạ men gan. Đỗ đen rang thơm giúp át bớt vị tanh nồng, ngai ngái vốn có của cây cỏ mực tươi, từ đó tạo ra một thứ nước dễ uống hơn. Chính sự tiện lợi, chi phí rẻ và hương vị dễ chịu này đã khiến thức uống nhanh chóng trở thành một thói quen phổ biến.

Dẫu vậy, giữa việc giải khát theo phương pháp dân gian và một bài thuốc đặc trị có sự khác biệt rất lớn. Nhiều lời đồn đã vô tình biến thức uống hỗ trợ này thành thần dược trị dứt điểm các bệnh lý mãn tính nguy hiểm mà không cần dùng thuốc tây. Để đánh giá đúng, chúng ta cần phân tích các bằng chứng dược lý cụ thể đã được công bố về cỏ mực.

Khoa học nói gì về các hoạt chất sinh học trong cỏ mực?

Cỏ mực, có tên khoa học là Eclipta prostrata (đồng danh là Eclipta alba), thuộc họ Cúc Asteraceae và từ lâu đã đóng vai trò quan trọng trong y học cổ truyền điều trị viêm gan nhiễm trùng, viêm dạ dày, ho hen và giải độc rắn cắn [1]. Dưới góc nhìn hiện đại, các nhà khoa học đã phân lập được rất nhiều nhóm hợp chất quý từ loài cây này [1]. Trong đó bao gồm các dẫn xuất thiophene, hợp chất steroids, triterpenes, flavonoids, polyacetylenes, polypeptides và coumestans [1].

Các hoạt chất này đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ điều hòa sinh học và khử các chất độc hại trong tế bào [1]. Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng dịch chiết cây cỏ mực thể hiện nhiều tiềm năng dược lý như chống tăng sinh tế bào lạ, bảo vệ thần kinh, hạ đường huyết, kháng khuẩn và kháng nọc độc [1]. Các hợp chất chức năng từ loài thực vật này thậm chí còn được ứng dụng như chất khử sinh học an toàn trong công nghệ tổng hợp hạt nano phục vụ y dược [1].

Mặc dù chứa kho tàng hoạt chất phong phú, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những công dụng này đa phần mới được ghi nhận ở mức độ chiết xuất phân đoạn tinh khiết trong phòng thí nghiệm [1]. Việc đun nấu thủ công tại nhà bằng nước nóng khó có thể thu nhận đầy đủ hoặc đồng nhất tỷ lệ các hợp chất có hoạt tính cao như khi chiết tách bằng công nghệ hóa sinh hiện đại [1].

Khả năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào da của dịch chiết nước cỏ mực

Một trong những lý do khiến cỏ mực được ca tụng là khả năng chống lão hóa và dọn sạch các gốc tự do có hại cho cơ thể. Một nghiên cứu chuyên sâu vào năm 2014 đã khảo sát trực tiếp dịch chiết nước của cỏ mực để làm rõ đặc tính chống oxy hóa [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước cỏ mực có tổng hàm lượng polyphenol đạt mức 176,45 mg đương lượng gallic acid trên mỗi gam mẫu [2].

Dịch chiết nước này thể hiện khả năng quét sạch gốc tự do DPPH với chỉ số nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 0,23 mg/mL [2]. Đồng thời, chiết xuất thể hiện năng lực khử gốc tự do superoxide với IC50 ở mức 0,48 mg/mL và khả năng tạo phức khóa ion sắt ferrous với IC50 đạt 1,25 mg/mL [2]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao cho thấy chlorogenic acid là một thành phần hoạt tính quan trọng tồn tại trong dạng dịch chiết nước này [2].

Đáng chú ý, các nhà khoa học phát hiện dịch chiết nước không chứa caffeic acid, stigmasterol hay wedelolactone [2]. Thử nghiệm trên dòng tế bào cho thấy dịch chiết nước có khả năng hấp thu cả tia cực tím UVA lẫn UVB [2]. Dịch chiết này giúp bảo vệ tế bào sừng HaCaT ở da người và tế bào nguyên bào sợi 3T3 ở chuột chống lại độc tính gây chết tế bào do bức xạ tia cực tím UVB theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [2]. Tác động này được cho là nhờ sự cộng hưởng giữa chlorogenic acid và các phân tử hoạt tính khác [2].

Tác động bảo vệ thận trước độc chất trên mô hình thực nghiệm

Quan niệm uống nước cỏ mực đậu đen để "bổ thận" là lý do hàng đầu khiến nhiều người tìm đến công thức này. Về phương diện khoa học, tác dụng bảo vệ thận của cỏ mực đã được kiểm chứng trên mô hình động vật bị nhiễm độc thận [3]. Một nghiên cứu vào năm 2016 đã đánh giá tác động của dịch chiết xuất lá cỏ mực bằng dung môi methanol trên chuột cống trắng dòng Sprague Dawley [3].

Trong nghiên cứu này, tổn thương thận được tạo ra bằng cách tiêm dưới da kháng sinh gentamicin với liều 80 mg/kg mỗi ngày liên tục trong vòng 7 ngày [3]. Khi được can thiệp bằng dịch chiết cỏ mực, tình trạng biến đổi cấu trúc ống thận do độc tính của gentamicin đã được ngăn chặn đáng kể [3]. Dịch chiết cũng giúp kìm hãm sự gia tăng của chỉ số ure máu (BUN), chỉ số creatinine huyết thanh và nồng độ microprotein đào thải qua nước tiểu [3].

Bên cạnh việc cải thiện các chỉ số sinh hóa thận, dịch chiết lá cỏ mực còn làm giảm quá trình peroxy hóa mỡ màng tế bào và phục hồi mức enzyme chống oxy hóa catalase tại mô thận [3]. Cơ chế bảo vệ thận của cây cỏ mực trong thử nghiệm này được xác định là nhờ năng lực dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ và khả năng khử ion sắt Fe(3+) [3]. Mặc dù đây là tín hiệu rất tích cực, nghiên cứu này mới dừng lại ở động vật bị tổn thương thận cấp tính và dùng dịch chiết dung môi hữu cơ, chưa thể đại diện cho người bệnh thận mãn tính uống nước sắc tại nhà.

Giảm mỡ máu và tăng cường dẫn truyền thần kinh ở động vật

Bên cạnh chức năng thận, nhiều người còn tin rằng bài thuốc này làm giảm mỡ máu và ngừa xơ vữa mạch. Một nghiên cứu thực nghiệm kéo dài 6 tuần trên chuột cống trắng CD đực (trọng lượng khoảng 180 gram) đã làm sáng tỏ khả năng này [4]. Các con chuột được bổ sung phân đoạn chiết butanol đông khô của cỏ mực vào chế độ ăn với các mức liều 0 mg, 25 mg, 50 mg hoặc 100 mg trên mỗi kg thức ăn [4].

Kết quả cho thấy ở nhóm dùng liều 50 mg và 100 mg/kg, nồng độ triacylglycerol và cholesterol toàn phần trong huyết thanh giảm đáng kể, lần lượt từ 9,8% đến 19,0% và từ 10,7% đến 13,4% so với nhóm đối chứng không được bổ sung [4]. Nồng độ cholesterol xấu LDL cũng giảm từ 10,3% đến 13,0%, trong khi cholesterol tốt HDL tăng từ 13,0% đến 19,1% ở các nhóm này [4]. Chỉ số xơ vữa động mạch giảm từ 9,8% đến 30,5% trên toàn bộ các nhóm chuột được bổ sung cỏ mực [4].

Ngoài ra, nồng độ gốc tự do hydroxyl, mỡ bị oxy hóa và protein bị oxy hóa trong huyết thanh chuột cũng suy giảm rõ rệt ở hai mức liều 50 mg và 100 mg [4]. Cũng trên dòng chuột cống trắng này với cùng phác đồ bổ sung butanol 6 tuần, một nghiên cứu khác công bố năm 2010 đã ghi nhận tác động vượt trội lên hệ thần kinh [5]. Nồng độ chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine trong não chuột tăng 9,6% ở liều 50 mg và tăng 12,1% ở liều 100 mg so với nhóm đối chứng [5].

Hoạt tính của enzyme phân giải acetylcholinesterase trong não chuột tăng tương ứng 13,1% và 19,7% ở hai nhóm liều kể trên [5]. Đồng thời, hoạt tính enzyme monoamine oxidase-B trong mô não giảm 10,5% ở nhóm chuột dùng liều 100 mg/kg [5]. Gốc superoxide tự do trong máu giảm 9,4% ở nhóm dùng liều 100 mg, còn hoạt tính enzyme chống oxy hóa nội sinh superoxide dismutase (SOD) tăng 9,6% ở nhóm liều 50 mg và tăng 11,6% ở nhóm liều 100 mg [5]. Những dữ liệu này cho thấy tiềm năng hỗ trợ trí nhớ và chống sa sút trí tuệ rất đáng chú ý của các hợp chất trong cỏ mực [5].

Hiệu quả kháng viêm khớp và mức độ an toàn qua nghiên cứu mới

Tình trạng đau nhức xương khớp ở người cao tuổi cũng là nguyên nhân khiến việc dùng thảo dược trở nên phổ biến. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá độc tính cấp đường uống và tiềm năng chống viêm khớp của phân đoạn chloroform chiết từ lá cỏ mực trên mô hình chuột [6]. Thử nghiệm an toàn theo Hướng dẫn OECD TG 425 xác nhận dịch chiết không gây tử vong ở mức liều lên tới 2000 mg/kg thể trọng chuột [6].

Khi đưa vào mô hình gây viêm khớp bằng tá dược hoàn chỉnh Freund, phân đoạn hoạt tính này đã ức chế phản ứng viêm sưng theo cơ chế phụ thuộc liều dùng [6]. Chuột được điều trị có sự cải thiện rõ rệt về thời gian chịu nhiệt, góc gập lưng, khả năng vận động và phối hợp cử động [6]. Các chất có hoạt tính sinh học chính được định lượng trong phân đoạn chống viêm này gồm rutin, stigmasterol, quercetin và beta-sitosterol [6].

Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng việc dung nạp an toàn mức liều 2000 mg/kg trong thử nghiệm độc tính cấp tính chỉ phản ánh nguy cơ tức thời trong thời gian ngắn ở chuột [6]. Nó không đồng nghĩa với việc con người có thể uống cỏ mực đậm đặc mỗi ngày trong nhiều tháng liên tiếp mà không gặp bất kỳ tác dụng phụ nào trên hệ tiêu hóa hay chuyển hóa thuốc tại gan.

Lợi ích thật hay lời đồn: Những hiểu lầm cần làm rõ

Từ các dữ liệu khoa học, có thể thấy cỏ mực quả thực sở hữu nhiều đặc tính sinh học quý báu đối với việc chống oxy hóa, kháng viêm, bảo vệ ống thận và hạ lipid máu [1], [3], [4], [6]. Tuy nhiên, từ kết quả phòng thí nghiệm đến đời sống thực tế tồn tại một khoảng cách rất lớn. Lời đồn cho rằng nước cỏ mực đỗ đen có thể chữa khỏi suy thận, làm đen tóc bạc vĩnh viễn hay đảo ngược hoàn toàn chứng mỡ máu là hoàn toàn phóng đại.

Thứ nhất, đại đa số các nghiên cứu dược lý đều sử dụng dịch chiết với các dung môi chọn lọc như methanol, chloroform hay butanol để cô lập hợp chất tinh khiết [3], [4], [6]. Khi chúng ta đun nấu cỏ mực thông thường trong nước sôi tại nhà, một số hợp chất hữu cơ quan trọng không tan trong nước sẽ không thể hòa tan vào nước uống [2]. Chẳng hạn, dịch chiết nước không chứa stigmasterol hay wedelolactone [2].

Thứ hai, các thử nghiệm kiểm soát đều được tiến hành trên chuột với điều kiện bệnh lý nhân tạo nghiêm ngặt [3], [5]. Đến nay, vẫn còn thiếu các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định liều lượng cụ thể và hiệu quả điều trị bệnh của nước sắc cỏ mực kết hợp đỗ đen. Đỗ đen rang mang lại lợi ích về hương vị thơm nhẹ, bổ sung một lượng nước và chất chống oxy hóa tự nhiên, nhưng bản thân nó không phải là thuốc chữa bệnh.

Ai nên thận trọng khi sử dụng cỏ mực và đỗ đen?

Mặc dù thử nghiệm trên chuột cho thấy phân đoạn lá cỏ mực có giới hạn an toàn cấp tính khá cao [6], người dùng không nên chủ quan. Việc lạm dụng thảo mộc tự nhiên không đúng cách vẫn có thể gây ra những rủi ro sức khỏe khôn lường, nhất là trên những cơ địa nhạy cảm.

Người mắc bệnh thận mãn tính giai đoạn nặng cần hết sức thận trọng khi tự ý uống nước đỗ đen và cỏ mực. Nước đỗ đen và nước thảo mộc chứa hàm lượng khoáng chất đáng kể; thận suy yếu sẽ gặp khó khăn trong việc đào thải chất lỏng và khoáng chất, dễ dẫn đến phù nề hoặc quá tải tuần hoàn. Những người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu cũng không nên dùng liều cao vì cỏ mực chứa nhiều hoạt chất tác động lên cơ chế đông và cầm máu [1].

Phụ nữ mang thai và người có cơ địa tỳ vị hư hàn, thường xuyên đi ngoài phân lỏng, đau bụng lạnh cần tránh uống nước cỏ mực đậm đặc dài ngày. Tính mát của hai loại thảo mộc này khi dùng quá nhiều có thể gây rối loạn tiêu hóa và đầy bụng. Người đang uống thuốc điều trị mỡ máu, thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc chống trầm cảm cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ tương tác với các hoạt chất sinh học trong cỏ mực [1], [4], [5].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý trong đời sống

Nếu bạn yêu thích hương vị của nước cỏ mực và đỗ đen rang, bạn hoàn toàn có thể sử dụng như một thức uống hỗ trợ thanh nhiệt trong những ngày thời tiết oi bức. Tuy nhiên, nguyên tắc quan trọng nhất là dùng đúng liều lượng, điều độ và không lạm dụng thay thế hoàn toàn nước lọc hay phác đồ điều trị của bác sĩ.

Khi chế biến, hãy chọn cỏ mực tươi sạch, không bị phun thuốc trừ sâu, ngâm rửa kỹ với nước muối loãng. Đỗ đen nên chọn loại hạt chắc, rửa sạch, để ráo rồi rang nhỏ lửa cho đến khi vỏ ngoài hơi nứt và bốc mùi thơm dịu. Bạn chỉ nên dùng một nắm nhỏ cỏ mực tươi (khoảng 20-30g) kết hợp với một nắm đỗ đen rang (khoảng 30-50g), nấu cùng 1 đến 1,5 lít nước trong khoảng 15-20 phút rồi chắt lấy nước uống.

Chỉ nên uống nước này khi còn ấm hoặc nguội tự nhiên, uống rải rác trong ngày và không nên để nước qua đêm vì dễ ôi thiu. Mỗi tuần chỉ nên dùng từ 2 đến 3 lần, xen kẽ với nước lọc thông thường. Tuyệt đối không tự ý ngưng các loại thuốc theo đơn của bác sĩ để chuyển sang uống nước lá dân gian.

Nước cỏ mực đỗ đen rang là một loại thức uống dân gian thanh nhiệt có hương vị dễ chịu và cỏ mực chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa, bảo vệ tế bào đầy hứa hẹn [1], [2]. Dù vậy, người dân cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không thần thánh hóa công dụng chữa bệnh của loại nước này. Hãy lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế nếu bạn có bệnh lý nền.