Uống nước ép nhàu thường xuyên có gây hại gan như lời đồn?

Nước ép nhàu (noni) từ lâu đã trở thành một loại thức uống chăm sóc sức khỏe quen thuộc, được nhiều người truyền tai nhau về công dụng thanh lọc cơ thể và bồi bổ [4, 7]. Tuy nhiên, thời gian gần đây, không ít người tiêu dùng hoang mang trước những thông tin cho rằng sử dụng nước ép nhàu thường xuyên có thể gây tổn thương gan nghiêm trọng [1, 4].

Nhìn nhận một cách khách quan dưới góc độ khoa học, nước ép nhàu đã được cơ quan quản lý tại nhiều quốc gia và Liên minh Châu Âu công nhận là thực phẩm an toàn [1, 2]. Tuy nhiên, y văn thế giới cũng ghi nhận một số ca tổn thương gan cấp tính ở người từng dùng loại nước này, dù mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa nhàu và độc tính trên gan vẫn chưa được chứng minh một cách đồng nhất [1, 2].

Những nghi vấn về độc tính trên gan bắt nguồn từ đâu?

Cây nhàu có tên khoa học là Morinda citrifolia, thuộc họ cà phê và có lịch sử sử dụng lâu đời tại các nước Châu Á cũng như vùng Polynesia [7, 8]. Nước ép nhàu thương mại bắt đầu nổi tiếng toàn cầu và được Ủy ban Châu Âu phê duyệt là thực phẩm mới vào năm 2003 ^[1]. Tuy nhiên, sau khi được cấp phép lưu hành, một số báo cáo y khoa rải rác đã mô tả tình trạng viêm gan cấp tính ở những người dùng sản phẩm này ^[2].

Cơ chế nghi ngờ gây độc gan thường tập trung vào hai nhóm hợp chất tự nhiên có trong cây nhàu là anthraquinone và coumarin ^[3]. Anthraquinone được nghi ngờ có thể gây độc gan phụ thuộc vào liều lượng, trong khi coumarin lại liên quan đến các phản ứng mang tính đặc ứng (idiosyncratic) của từng cơ địa riêng biệt ^[3]. Một số ý kiến khác lại e ngại các hợp chất anthraquinone có thể bị khử thành các gốc anthrone phản ứng, vốn từng liên quan đến tổn thương gan do thảo dược ^[2].

Các thử nghiệm độc tính nói gì về độ an toàn của nhàu?

Trước những nghi vấn trên, nhiều nghiên cứu độc chất học đã được triển khai nhằm kiểm tra kỹ lưỡng tác động của quả nhàu lên tế bào gan [1, 2].

Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành thử nghiệm độc tính trên dòng tế bào gan người HepG2 cùng thử nghiệm ngộ độc bán trường diễn đường uống trên chuột cống Sprague-Dawley ^[4]. Kết quả cho thấy bột quả nhàu đông khô lọc sạch không làm giảm khả năng sống của tế bào gan, không gây tích tụ lipid trung tính hay bệnh phospholipidosis ^[4]. Trên động vật thí nghiệm, các chỉ số huyết học, sinh hóa lâm sàng và chức năng gan hoàn toàn bình thường, không ghi nhận biến đổi bệnh lý mô học nào ^[4]. Mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) của bột đông khô đạt trên 6,86 g/kg thể trọng, tương đương khoảng 90 ml nước ép nguyên chất trên mỗi kg thể trọng ^[4].

Bên cạnh đó, một đánh giá an toàn năm 2006 chỉ ra rằng hàm lượng anthraquinone tự nhiên trong quả nhàu tồn tại ở mức quá nhỏ, không đủ để gây ra ý nghĩa độc chất học ^[2]. Ngoài ra, cấu trúc hóa học của chúng không có khả năng bị khử thành các gốc anthrone tự do nguy hại ^[2]. Các thử nghiệm an toàn lâm sàng trên người sử dụng sản phẩm TAHITIAN NONI Juice, kết hợp cùng các xét nghiệm độc tính bán cấp và bán trường diễn trên động vật, đều không tìm thấy bằng chứng gây hại gan ở liều cao gấp nhiều lần mức tiêu thụ thông thường ^[2].

Một tổng quan năm 2022 cũng ghi nhận 9 nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật cho thấy các thông số sinh hóa và huyết học bình thường, không có dấu hiệu tử vong hay nhiễm độc ^[3]. Nghiên cứu lâm sàng pha 1 sử dụng liều tăng dần 500 mg bột quả nhàu khử nước trên bệnh nhân ung thư tiến triển cũng khẳng định độc tính cấp tính không phụ thuộc vào liều dùng ^[3].

Cảnh báo từ các ca viêm gan cấp tính trên lâm sàng

Dù các nghiên cứu an toàn cho kết quả khả quan, thực tế lâm sàng vẫn ghi nhận những trường hợp tổn thương gan nghiêm trọng sau khi sử dụng loại thảo dược này [4, 6].

Năm 2005, y văn ghi nhận báo cáo về 2 trường hợp tổn thương gan mới liên quan đến nước ép nhàu ^[5]. Trường hợp đầu tiên là một nam thanh niên 29 tuổi, từng có tiền sử viêm gan do độc chất liên quan đến paracetamol liều thấp, đã bị suy gan bán cấp sau khi uống 1,5 lít nước ép nhàu trong 3 tuần và phải trải qua phẫu thuật ghép gan khẩn cấp ^[5]. Bệnh nhân thứ hai là một phụ nữ 62 tuổi, không có tiền sử bệnh gan, bị viêm gan cấp tính tự giới hạn sau khi uống 2 lít nước ép nhàu trong suốt hơn 3 tháng ^[5].

Cũng trong năm 2005, một trường hợp khác là nam bệnh nhân 45 tuổi nhập viện vì men gan transaminase và lactate dehydrogenase tăng rất cao sau 3 tuần uống nước ép nhàu để "phòng bệnh" ^[6]. Bệnh nhân không dùng thuốc định kỳ và các xét nghiệm loại trừ hoàn toàn viêm gan virus, viêm gan tự miễn hay các hội chứng chuyển hóa khác ^[6]. Sinh thiết gan xác nhận tình trạng nhiễm độc thảo dược, và men gan của bệnh nhân đã trở về mức bình thường sau 1 tháng ngừng uống nước nhàu ^[6].

Đến năm 2013, một ca bệnh khác là người phụ nữ 38 tuổi bị tổn thương gan cấp tính dạng tế bào gan nghiêm trọng sau khi dùng nước ép nhàu trong giai đoạn đang điều trị động kinh dài ngày (9 tháng) bằng phenobarbital ^[1]. Sau khi ngừng cả hai sản phẩm và điều trị bằng corticosteroid, bệnh nhân đã hồi phục hoàn toàn sau 5 tháng ^[1]. Tính đến thời điểm đó, đã có khoảng 7 trường hợp tổn thương gan liên quan đến nhàu được ghi nhận trên các y văn phương Tây ^[1].

Bên cạnh dữ liệu trên người, một nghiên cứu độc tính mãn tính kéo dài 6 tháng trên chuột cái vào năm 2017 cho thấy chiết xuất quả nhàu ở liều cao (2 mg/ml nước uống) gây hoại tử tế bào gan, tăng men gan AST, giảm albumin và dẫn đến tỷ lệ tử vong 40% trong vòng 3 tháng ^[7]. Ngược lại, chiết xuất từ lá nhàu ở cả hai liều thử nghiệm lại không gây ra độc tính nào quan sát được ^[7].

Giới hạn của bằng chứng và những yếu tố gây nhiễu

Sự mâu thuẫn giữa các thử nghiệm độc chất học và các ca bệnh lâm sàng cho thấy vấn đề tổn thương gan do nhàu rất phức tạp ^[3].

Một tổng quan khoa học nhấn mạnh rằng các báo cáo ca bệnh thường thiếu kiểm soát những yếu tố gây nhiễu nghiêm trọng, chẳng hạn như nguy cơ lẫn tạp chất, chất pha tạp độc hại trong quá trình sản xuất, hoặc liều lượng và dạng bào chế chưa được chuẩn hóa ^[3]. Thành phần hóa thực vật trong các sản phẩm nhàu phụ thuộc rất lớn vào điều kiện nông nghiệp, khí hậu, dung môi chiết xuất và phương pháp sấy khô nguyên liệu ^[3].

Do đó, giới khoa học nhận định rằng không thể áp đặt một quy chuẩn chung khẳng định nước ép nhàu gây độc cho gan chỉ dựa vào các báo cáo ca bệnh riêng lẻ, trừ khi một hợp chất sinh học cụ thể gây hại được xác định rõ ràng ^[3]. Tổn thương gan ghi nhận ở một số trường hợp có thể là phản ứng đặc ứng hiếm gặp của cơ thể hoặc do tương tác bất lợi với các thuốc điều trị phối hợp [3, 7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước ép nhàu

Nhiều người tin rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể uống thay nước lọc mỗi ngày với lượng tùy thích ^[1]. Tuy nhiên, tổn thương gan do thảo dược và thực phẩm chức năng (DILI) hiện đang là nguyên nhân hàng đầu gây suy gan cấp tại nhiều quốc gia phương Tây ^[1].

Một hiểu lầm khác là nước ép nhàu có tác dụng bảo vệ gan cho mọi đối tượng ^[1]. Dù có nhiều lời đồn thổi về đặc tính thải độc gan, bằng chứng khoa học chứng minh khả năng bảo vệ gan của nước ép nhàu vẫn mang tính suy đoán và chưa đầy đủ ^[1]. Việc lạm dụng sản phẩm không rõ nguồn gốc hoặc tự ngâm ủ thủ công cả hạt và vỏ quả nhàu có thể làm tăng nguy cơ dung nạp các chất anthraquinone có hoạt tính kích ứng mạnh ^[7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan hoặc từng bị tổn thương gan do thuốc tuyệt đối không nên tự ý dùng nước ép nhàu ^[5]. Trường hợp bệnh nhân 29 tuổi từng bị ngộ độc gan do paracetamol liều thấp đã dẫn tới suy gan cấp tính sau khi uống thảo dược này là lời cảnh báo rõ ràng ^[5].

Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính, đặc biệt là thuốc chuyển hóa qua gan như thuốc chống co giật (phenobarbital), cần thận trọng vì nguy cơ tương tác thuốc gây tổn thương tế bào gan nghiêm trọng ^[1].

Phụ nữ mang thai cũng cần đặc biệt lưu ý và tránh sử dụng ^[8]. Một nghiên cứu năm 2010 trên chuột cống mang thai cho thấy việc tiếp xúc với dịch chiết nước hoặc nước ép nhàu TAHITIAN NONI trong giai đoạn hình thành cơ quan (từ ngày thứ 7 đến ngày thứ 15 của thai kỳ) tuy không gây độc cho chuột mẹ nhưng lại gây ra tình trạng chậm cốt hóa xương ở thai nhi ^[8].

Cách dùng an toàn trong thực tế đời sống

Nếu bạn có thể trạng khỏe mạnh và muốn sử dụng nước ép nhàu như một thức uống hỗ trợ sức khỏe, hãy chọn các sản phẩm thương mại đã được kiểm định an toàn, có thương hiệu rõ ràng để tránh nguy cơ nhiễm tạp chất hay nấm mốc ^[3].

Không nên uống nước ép nhàu dồn dập với dung tích lớn trong thời gian ngắn ^[5]. Liều lượng nên được duy trì ở mức chừng mực theo khuyến nghị của nhà sản xuất, tuyệt đối không tăng liều với hy vọng chữa bệnh nhanh chóng [3, 4]. Tránh tự ý xay nát hạt hoặc ép lấy nước từ các bộ phận không rõ công năng của quả nhàu rừng chưa qua chế biến ^[7].

Đặc biệt, trong quá trình sử dụng, nếu phát hiện cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi quá mức, chán ăn hoặc đau hạ sườn phải, cần ngừng uống ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra men gan [4, 6].

Nhìn chung, nước ép nhàu nguyên chất đã qua kiểm định không phải là chất độc hại đối với người khỏe mạnh khi dùng điều độ [1, 2]. Dẫu vậy, nguy cơ tổn thương gan cá địa hoặc do tương tác thuốc vẫn có thể xảy ra ở những người có cơ địa nhạy cảm [3, 7]. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, sử dụng có chừng mực và tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu bạn đang có bệnh nền hoặc dùng thuốc điều trị.