Quả nhót chín đỏ mọng, chua ngọt chấm cùng muối ớt là món ăn vặt quen thuộc của nhiều thế hệ người Việt mỗi khi vào mùa xuân. Dù hấp dẫn, không ít người từng trải qua cảm giác hối hận tức thì sau khi cắn vội một quả nhót mà quên chà sạch lớp bụi phấn trắng bao quanh. Chỉ vài giây sau khi nuốt, cảm giác nhột nhạt, ngứa ngáy dữ dội xuất hiện ở đáy họng, kéo theo những cơn ho sặc sụa và cảm giác rát buốt khó chịu.
Thực tế, nguyên nhân không nằm ở độc tính hay vị chua của quả nhót, mà xuất phát hoàn toàn từ lớp vảy trắng li ti bám trên vỏ ngoài. Khi không được cạo sạch, các cấu trúc vảy cứng dạng gai này sẽ găm vào niêm mạc hầu họng, trực tiếp cọ xát và kích hoạt phản xạ co thắt bảo vệ của đường hô hấp.
Lớp vảy trắng quả nhót dưới góc nhìn thực vật học
Nhiều người lầm tưởng lớp phấn trắng phủ quanh quả nhót là một lớp nấm mốc hoặc bụi bẩn thông thường có thể dễ dàng trôi đi bằng cách rửa nước. Dưới lăng kính thực vật học, quả nhót (thuộc chi Elaeagnus, họ Nhót Elaeagnaceae) mang một đặc điểm hình thái học rất riêng biệt là lớp vảy hình khiên hoặc hình dù bao phủ toàn bộ bề mặt thân, lá và quả.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 về các loài thực vật thuộc chi Elaeagnus chỉ ra rằng các lông che chở (trichomes) trên bề mặt của cây có cấu trúc giao diện không gian ba chiều vô cùng phức tạp [1]. Chúng được cấu tạo từ các gai nhọn hình nón một chiều kết hợp cùng cấu trúc đĩa nan hoa hình dù hai chiều xếp tầng lớp [1]. Trong tự nhiên, cấu trúc vi thể đặc biệt này giúp cây ngăn cản sự thoát hơi nước, thu giữ các giọt ẩm và phản xạ bức xạ ánh sáng mặt trời để tự bảo vệ [1].
Tuy nhiên, khi con người tiêu thụ, chính cấu trúc thích nghi sinh học này lại biến thành tác nhân gây phiền toái. Các vảy hình sao này có tính chất trơ, cứng, mép có răng cưa li ti và không tan trong nước cũng như dịch tiêu hóa ở khoang miệng. Nếu quả nhót không được làm sạch kỹ lưỡng trước khi ăn, hàng nghìn chiếc vảy hình sao siêu nhỏ này sẽ cùng lúc tiến vào khoang họng, trở thành những dị vật cơ học li ti gây tổn thương bề mặt tiếp xúc.
Cơ chế kích ứng cơ học gây phản xạ ho và đau rát
Đường thở và vùng ngã tư hầu họng của con người được lót bởi một lớp niêm mạc mỏng manh, giàu mạch máu và tập trung dày đặc các đầu mút dây thần kinh cảm giác. Khi những chiếc vảy hình dù sắc nhọn của quả nhót đi qua, chúng dễ dàng bám dính hoặc cào xước nhẹ lên lớp biểu mô này.
Cơ chế sinh bệnh học của cơn ho trong trường hợp này được giải thích bởi sự kích ứng cơ học trực tiếp. Nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng sự cọ xát cơ học và viêm nhiễm tại lớp niêm mạc đường thở sẽ trực tiếp kích hoạt các thụ thể cảm giác [2]. Khi các thụ thể này bị kích thích bởi dị vật cơ học, tín hiệu thần kinh ngay lập tức truyền về trung tâm điều khiển ở hành não, phóng ra xung động tạo phản xạ ho nhằm tống xuất tác nhân lạ ra ngoài [2]. Sự tiếp xúc cơ học kéo dài của vật lạ với bề mặt niêm mạc cũng là nguyên nhân gây ra cảm giác đau rát họng kéo dài [2].
Bên cạnh đó, cảm giác nhột nhạt hay ngứa ngáy khó chịu ở vùng họng thường là yếu tố hàng đầu dẫn đến các cơn ho kịch phát [3]. Vảy nhót bám lại ở các nếp gấp amiđan, thành sau họng hoặc gần lối vào thanh quản tạo ra kích thích liên tục. Càng ho gắng sức để tống vảy ra ngoài, luồng không khí áp lực cao xé qua niêm mạc đang bị tổn thương lại càng làm tăng cảm giác rát buốt, tạo thành một vòng xoắn luẩn quẩn khiến người ăn liên tục sặc sụa.
Nghiên cứu khoa học về phản xạ ho và tác động niêm mạc
Tác động kích thích cơ học lên đường hô hấp đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu y khoa lâm sàng. Trong một nghiên cứu năm 2018 theo dõi các biến chứng đường thở trên, các nhà khoa học ghi nhận rằng tổn thương cơ học tại niêm mạc khí quản kích thích trực tiếp phản xạ ho với tỷ lệ xuất hiện từ 40% đến 96% ở các bệnh nhân [2]. Cơn ho do kích thích cơ học thường kèm theo đau rát họng, thể hiện rõ qua các thang điểm đánh giá cơn đau [2]. Điều này giải thích vì sao chỉ cần một lượng nhỏ vảy nhót cọ xát vào họng cũng đủ gây ra cơn ho dữ dội không thua kém các tác nhân vật lý khác.
Cảm giác ngứa họng và kích ứng đường thở là triệu chứng phổ biến của đường hô hấp trên, thường gây ra các cơn ho khan cấp tính [1, 3]. Một thử nghiệm lâm sàng năm 2016 trên 105 người trưởng thành từ 18 đến 65 tuổi gặp tình trạng ho khan cấp và kích ứng họng kéo dài dưới 1 tuần đã cho thấy mức độ khó chịu mà các cơn kích ứng này gây ra cho sinh hoạt thường nhật [4]. Thử nghiệm phân ngẫu nhiên 53 người dùng siro thảo dược Honitus và 52 người dùng siro đối chứng (MCS), ghi nhận cả hai nhóm đều cải thiện rõ rệt tần suất ho ban ngày lẫn ban đêm [4]. Điều này cho thấy khi niêm mạc bị kích ứng, việc làm dịu lớp bề mặt có vai trò quan trọng trong việc cắt cơn ho.
Ngoài ra, khi gặp cảm giác ngứa rát khó chịu ở vùng thanh quản, thói quen tự nhiên của con người là ho hoặc hắng giọng liên tục [5]. Một nghiên cứu năm 2013 được thực hiện trên 22 người có rối loạn phát âm và 24 người bình thường nhằm đánh giá cảm giác khó chịu tại thanh quản trước và sau các hành vi làm sạch họng [5]. Kết quả cho thấy việc nuốt một ngụm nước và khạc họng mạnh là hai kỹ thuật hiệu quả nhất giúp loại bỏ cảm giác ngứa ngáy khó chịu ở thanh quản [5]. Các chuyên gia cũng khuyến cáo nên uống từng ngụm nước thay vì ho gắng sức để tránh gây tổn thương thêm cho dây thanh âm [5].
Nghịch lý dược tính: Quả gây ho nhưng lá lại trị ho
Một điều thú vị trong y học cổ truyền và dược lý học hiện đại là trong khi lớp vảy ngoài của quả nhót dễ gây kích ứng đường thở, thì lá của các loài cây thuộc chi Nhót (Elaeagnus) lại là vị thuốc quý dùng để trị ho, hen suyễn và viêm phế quản mạn tính [5, 6].
Nghiên cứu dược lý học năm 2015 đã đánh giá hoạt tính của dịch chiết nước từ lá của ba loài nhót gồm Elaeagnus lanceolata, Elaeagnus henryi và Elaeagnus pungens trên động vật thí nghiệm [6]. Kết quả cho thấy ở liều trung bình và liều cao, dịch chiết nước từ lá nhót giúp kéo dài đáng kể thời gian tiền co giật do hen ở chuột lang (với mức ý nghĩa thống kê P < 0.01) [6]. Đồng thời, chiết xuất này kéo dài thời gian tiềm phục của cơn ho (P < 0.01), làm giảm tần số ho gây ra bởi amoniac ở chuột nhắt (P < 0.01) và tăng cường bài tiết phenol đỏ qua khí quản (P < 0.01), chứng minh tác dụng long đờm rõ rệt [6]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) chỉ ra rằng hoạt chất chính mang lại tác dụng giảm ho này là các hợp chất flavonoid [6].
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2009 về lá loài nhót Elaeagnus pungens cũng ghi nhận dịch chiết cồn 70% ở liều 1,379 g/kg giúp tăng thời gian tiền co giật gây ra bởi histamin và acetylcholin ở chuột lang [7]. Phân đoạn chiết xuất bằng nước của lá cây giúp kéo dài thời gian tiền co giật (P < 0.05), kéo dài thời gian tiềm phục cơn ho (P < 0.05), giảm tần số ho do acid citric ở chuột lang (P < 0.01) và tăng bài tiết phenol đỏ ở chuột nhắt (P < 0.01) [7]. Phân đoạn chiết bằng ete dầu hỏa cũng thể hiện hiệu quả giảm tần số ho (P < 0.01) và cải thiện bài tiết khí quản (P < 0.01) [7].
Sự tương phản này cho thấy tác hại gây ho của quả nhót hoàn toàn là tác động vật lý đơn thuần từ lớp vỏ ngoài, chứ bản thân các hoạt chất sinh học tự nhiên trong cây không mang độc tính gây hại cho hệ hô hấp.
Những hiểu lầm thường gặp khi ăn nhót
Hiểu lầm phổ biến nhất của nhiều người là cho rằng chỉ cần rửa nhót thật kỹ dưới vòi nước chảy là có thể loại bỏ hoàn toàn vảy trắng. Tuy nhiên, do cấu trúc bám dính dạng chân rễ và lớp sáp tự nhiên trên bề mặt quả, các vảy hình sao này bám rất chặt và không thấm nước. Việc xả nước đơn thuần chỉ làm trôi bớt bụi cát bẩn chứ không thể bóc tách được các vảy cứng này.
Một sai lầm khác là khi thấy ngứa cổ, người ăn thường cố ho thật mạnh, khạc nhổ liên tục hoặc nuốt thêm thức ăn thô cứng như cơm nguội để "đẩy" vảy xuống dạ dày. Trên thực tế, hành vi khạc hay ho quá mạnh làm rung chấn mạnh thanh quản, có thể khiến niêm mạc họng vốn đang bị xước nhẹ trở nên viêm tấy nghiêm trọng hơn. Việc nuốt các khối thức ăn khô ráp cũng có nguy cơ chà xát vảy nhót sâu hơn vào các khe kẽ amidan.
Nhiều người cũng nghĩ rằng ngậm nước đá lạnh sẽ giúp dứt cơn rát ngay. Nhiệt độ quá lạnh có thể gây co mạch đột ngột, làm giảm tưới máu nuôi dưỡng vùng niêm mạc họng đang chịu kích ứng, khiến tình trạng viêm rát sau đó kéo dài hơn.
Ai nên thận trọng khi ăn quả nhót?
Dù nhót là món ăn vặt khoái khẩu, một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:
Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Trẻ em có niêm mạc họng rất non nớt và phản xạ nuốt chưa hoàn thiện. Nếu ăn phải nhót chưa sạch vảy, cơn ho sặc sụa có thể khiến trẻ bị hít sặc vảy hoặc dị vật vào sâu trong thanh khí quản, gây co thắt phế quản nguy hiểm. Người cao tuổi có cơ hầu họng yếu cũng dễ bị nghẹn và kích ứng kéo dài.
Người có bệnh lý đường hô hấp mạn tính: Những người mắc bệnh hen suyễn, viêm phế quản mạn tính hoặc chứng tăng phản ứng đường thở cần thận trọng. Cơn ho kích ứng cơ học do vảy nhót có thể kích hoạt cơn co thắt phế quản cấp, gây khó thở.
Người đang bị viêm họng, viêm amidan: Bề mặt niêm mạc hầu họng lúc này đang sung huyết và phù nề. Sự cọ xát của các vảy cứng sẽ làm trầm trọng thêm các ổ loét hoặc gây đau đớn dữ dội khi nuốt.
Người có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản: Quả nhót chứa hàm lượng acid hữu cơ cao. Lượng acid này kết hợp với cơn ho kịch phát có thể kích thích dạ dày co bóp ngược, đẩy dịch vị lên họng làm tăng cảm giác bỏng rát.
Hướng dẫn xử lý và thưởng thức nhót an toàn
Để thưởng thức trọn vẹn hương vị chua ngọt đặc trưng của quả nhót mà không lo bị ngứa rát hay ho sặc, người tiêu dùng cần tuân thủ các bước chế biến đúng cách:
Thao tác cạo sạch vảy trắng: Đây là bước quan trọng nhất và không được phép bỏ qua. Cách truyền thống hiệu quả nhất là bọc từng quả nhót chín vào trong một chiếc khăn vải thô, khăn xô sạch hoặc vạt áo dày, sau đó dùng tay chà xát nhẹ nhàng nhiều lần cho đến khi lớp vỏ ngoài chuyển sang màu đỏ bóng loáng, không còn sót lại bất kỳ đốm phấn trắng nào. Nếu không có khăn, có thể dùng một chiếc thìa nhỏ hoặc lưỡi dao cùn nhẹ nhàng cạo sạch toàn bộ lớp vảy quanh thân quả trước khi rửa lại bằng nước sạch.
Làm mềm quả trước khi ăn: Với nhót chín, người sành ăn thường dùng ngón tay bóp nhẹ xung quanh quả cho thịt nhót mềm đều. Động tác này giúp phá vỡ các túi dịch quả, làm dịu bớt vị chát và giúp nhót ngọt đậm hơn khi thưởng thức.
Cách xử lý khi lỡ bị dính vảy gây ngứa họng: Nếu không may nuốt phải nhót chưa sạch vảy và bắt đầu thấy ngứa rát, biện pháp đơn giản và hiệu quả nhất là uống từng ngụm nước lọc ấm thật chậm rãi [5]. Dòng nước sẽ cuốn trôi các vảy hình sao còn vướng ở thành họng xuống dạ dày, nơi dịch vị acid clohydric sẽ nhanh chóng vô hiệu hóa chúng. Tránh cố gắng ho hay khạc nhổ quá mạnh nhằm hạn chế tổn thương dây thanh quản [5]. Nếu cảm giác đau rát kéo dài hoặc có dấu hiệu phù nề khó thở, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa tai mũi họng để được thăm khám và xử trí kịp thời.
Quả nhót là nét ẩm thực dân dã độc đáo, cung cấp nhiều vitamin tự nhiên cho cơ thể. Chỉ cần dành thêm một vài phút tỉ mỉ cạo sạch lớp vảy hình sao bên ngoài, bạn hoàn toàn có thể an tâm tận hưởng trọn vẹn thức quà thơm ngon này mà không phải đối mặt với những cơn ho rát họng phiền toái.