Nước nha đam từ lâu đã trở thành thức uống thanh nhiệt quen thuộc trong nhiều gia đình nhờ cảm giác mát mẻ và lành tính. Tuy nhiên, việc uống nước nha đam mỗi ngày có thực sự an toàn hay tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe, đặc biệt là chức năng gan và thận, vẫn là câu hỏi khiến không ít người băn khoăn.

Thực tế, nha đam có thể mang lại sự an tâm hoặc rủi ro tùy thuộc hoàn toàn vào bộ phận của cây mà bạn sử dụng và cách chế biến. Trong khi phần thịt trong suốt được tinh chế tương đối an toàn ở liều lượng vừa phải, lớp mủ vàng sát vỏ lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây độc cho cơ thể.

Sự khác biệt giữa thịt nha đam và lớp mủ vàng

Cây nha đam gồm hai thành phần chính có đặc tính sinh học rất khác nhau: phần gel trong suốt nằm ở ruột lá và phần nhựa vàng (mủ) nằm sát dưới lớp vỏ xanh. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu khuyến cáo không nên sử dụng các sản phẩm từ toàn bộ lá nha đam có chứa vỏ để uống [1]. Ngược lại, phần gel nha đam được làm từ thịt cây đã qua xử lý loại bỏ vỏ và mủ được coi là an toàn cho việc tiêu thụ hàng ngày, miễn là không dùng quá số lượng khuyến nghị [1].

Phần nhựa vàng chứa các hợp chất phenolic nhóm anthraquinone, vốn có tác dụng nhuận tràng cực mạnh nhưng cũng là nguồn cơn chính dẫn đến các báo cáo về độc tính [2]. Một báo cáo từ Chương trình Độc chất học Quốc gia từng lưu ý rằng chiết xuất toàn bộ lá nha đam chưa khử màu khi dùng qua đường tiêu hóa ở chuột có liên quan đến hiện tượng tăng sản niêm mạc ruột và cuối cùng phát triển thành khối u ác tính [3]. Ngược lại, các sản phẩm nước ép từ lá toàn phần đã khử màu bằng than hoạt tính để loại bỏ phần mủ lại cho thấy hồ sơ độc học hoàn toàn khác biệt và an toàn [3].

Nghiên cứu trên người về việc uống nha đam liên tục

Nhiều người lo lắng rằng việc nạp gel nha đam dài ngày có thể làm tổn thương tế bào gan hoặc làm biến đổi cấu trúc cơ quan này. Để kiểm chứng điều đó, một nghiên cứu can thiệp công bố năm 2020 đã được tiến hành trên 35 tình nguyện viên khỏe mạnh [1].

Những người tham gia được chỉ định uống liều tối đa hàng ngày là 57 mL (tương đương 2 oz) gel nha đam tinh chế, chia làm 2 lần mỗi ngày, uống liên tục trong 60 ngày [1]. Tại các mốc ngày 30 và ngày 60, các tình nguyện viên được đo lường các chỉ số hóa sinh về chức năng gan, kết hợp làm siêu âm gan, đo độ đàn hồi gan và đánh giá hình ảnh vi mạch siêu âm [1].

Kết quả cho thấy, trong số 35 người ban đầu, có 7 tình nguyện viên không thể hoàn thành nghiên cứu do gặp tình trạng khó chịu ở đường tiêu hóa không xác định hoặc không chịu được mùi vị của gel nha đam [1]. Tuy nhiên, điều quan trọng là không ai trong số những người tham gia bị rối loạn về các chỉ số sinh hóa hay cấu trúc hình ảnh gan trong suốt 60 ngày dùng liên tục [1]. Nghiên cứu này chứng minh rằng gel nha đam từ thịt lá tinh chế, khi dùng đúng ngưỡng khuyến cáo, không gây hại cho gan của người khỏe mạnh [1].

Bằng chứng độc học từ các thử nghiệm tiền lâm sàng

Bên cạnh thử nghiệm trên người, tính an toàn của các sản phẩm nha đam tinh chế cũng được kiểm tra kỹ lưỡng qua nhiều mô hình động vật. Một nghiên cứu năm 2013 trên chuột B6C3F1 dùng sản phẩm gel nha đam thương mại ổn định làm từ phần ruột lá cho thấy sản phẩm không làm tăng đột biến gen hay gây phản ứng sửa chữa DNA bất thường ở vi khuẩn [2].

Khi chuột được cho uống gel nha đam và theo dõi tại thời điểm 3 ngày, 14 ngày và kéo dài đến 13 tuần, các chỉ số về trọng lượng cơ thể, khối lượng các cơ quan nội tạng, kết quả mổ khám, xét nghiệm huyết học và hóa sinh huyết thanh đều tương đương với nhóm chuột đối chứng chỉ uống nước [2]. Nghiên cứu khẳng định loại gel nha đam thương mại dùng làm thức uống này không có độc tính sinh học hay độc tính di truyền [2].

Cùng năm 2013, một nghiên cứu khác đánh giá nước ép toàn bộ lá đã khử màu bằng than hoạt tính để loại bỏ mủ [3]. Chuột cống tiêu thụ lượng thức ăn chứa nước nha đam này tương đương mức vượt khuyến cáo của người bình thường từ 5,1 đến 5,9 lần xét theo diện tích bề mặt cơ thể [3]. Kết quả sau 13 tuần cho thấy chuột không xuất hiện dấu hiệu bất thường về hành vi, phân, cân nặng, chức năng huyết học hay hóa sinh [3]. Niêm mạc ruột của chúng khi kiểm tra đại thể và vi thể đều bình thường, khác hẳn với các tổn thương do nước ép nha đam chưa khử mủ gây ra [3].

Đến năm 2021, một nghiên cứu đánh giá độc tính của viên nang mềm nha đam cũng ghi nhận kết quả khả quan [4]. Liều gây chết trung bình (LD50) qua đường uống cấp tính ở chuột nhắt đạt mức trên 15.000 mg/kg thể trọng mà không gây tử vong hay thay đổi hành vi [4]. Ở thử nghiệm bán cấp trên chuột cống dùng liều lên tới 3.330 mg/kg thể trọng, các nhà khoa học cũng không thấy bất kỳ biến đổi tiêu cực nào về huyết học, hóa sinh hay mô bệnh học [4].

Nguy cơ tổn thương gan từ các chế phẩm nha đam không chuẩn

Dù gel tinh chế cho thấy độ an toàn cao, y văn thế giới vẫn ghi nhận những trường hợp bị viêm gan cấp do tự ý dùng nha đam không rõ nguồn gốc hoặc lạm dụng sản phẩm chứa mủ cây. Độc tính trên gan của nha đam thường biểu hiện dưới dạng các bất thường thoáng qua trong xét nghiệm chức năng gan [1].

Năm 2007, một báo cáo y khoa ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 73 tuổi phải nhập viện vì viêm gan cấp sau khi tự ý uống viên nang nha đam để trị táo bón [5]. Sau khi nhập viện và ngừng hoàn toàn việc uống nha đam, các chỉ số tổn thương gan của bệnh nhân này đã dần quay trở về mức bình thường [5]. Dựa trên thang đo xác suất Naranjo và phương pháp đánh giá quan hệ nhân quả Roussel Uclaf (RUCAM), tình trạng nhiễm độc gan được xác định là có khả năng liên quan trực tiếp đến việc uống nha đam [5].

Một báo cáo khác vào năm 2010 đã mô tả chi tiết một ca viêm gan nhiễm độc với các chỉ số men gan tăng vọt ở mức nguy hiểm: AST đạt 344 IU/L, ALT lên tới 666 IU/L và Phosphatase kiềm (AP) là 298 IU/L [6]. Bệnh nhân được chẩn đoán tổn thương tế bào gan với tỷ lệ R đạt mức 11 và điểm RUCAM ở mức "nhiều khả năng xảy ra" [6]. Sau khi lập tức ngừng dùng chiết xuất nha đam, chỉ số ALT đã giảm dần từ 666 IU/L xuống 484 IU/L vào ngày xuất viện thứ 5, và trở về mức bình thường hoàn toàn (AST 29 IU/L, ALT 11 IU/L) trong lần tái khám sau đó 4 ngày [6]. Điều này cho thấy tổn thương gan do nha đam hoàn toàn có thể xảy ra nhưng có thể phục hồi nếu được phát hiện và ngừng sử dụng kịp thời.

Tiềm năng bảo vệ gan trong một số điều kiện cụ thể

Mặc dù có những cảnh báo về độc tính khi dùng sai cách, nha đam cũng từng được ghi nhận trong y học dân gian với các đặc tính tích cực như chống viêm, chống lão hóa và bảo vệ gan [6]. Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng hiệu quả lâm sàng của nha đam trên thực tế vẫn chưa được xác định đầy đủ [6].

Một nghiên cứu thực nghiệm vào năm 2011 trên chuột Sprague-Dawley bị tổn thương gan do rượu đã ghi nhận tác động bảo vệ của dịch chiết nước gel nha đam [7]. Ở nhóm chuột đối chứng chỉ uống rượu, nồng độ bilirubin toàn phần, men phosphatase kiềm và AST đều tăng cao đáng kể, đi kèm tổn thương mô học ở gan [7]. Tuy nhiên, ở nhóm chuột được bổ sung chiết xuất gel nha đam, tình trạng rối loạn chức năng gan do rượu đã được ngăn chặn và cấu trúc mô gan vẫn được duy trì tương tự như nhóm đối chứng bình thường [7]. Dù vậy, đây mới chỉ là thử nghiệm trên động vật và không thể coi nha đam là phương thuốc điều trị bệnh gan thay thế y khoa.

Những ai nên cẩn trọng khi dùng nha đam?

Từ các bằng chứng khoa học, việc uống nha đam mỗi ngày cần được cân nhắc cẩn thận đối với một số nhóm đối tượng:

  • Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Ngay cả trong thử nghiệm lâm sàng với gel tinh chế sạch, đã có 7 trên 35 người phải bỏ cuộc vì chứng khó chịu đường tiêu hóa [1]. Nếu bạn thường xuyên bị đầy hơi, tiêu chảy hoặc kích ứng dạ dày, hãy thận trọng.
  • Người đang mắc bệnh gan hoặc có men gan cao: Các trường hợp viêm gan nhiễm độc cấp tính do uống nha đam đã được chứng minh trên thực tế lâm sàng [5], [6]. Người có tiền sử bệnh gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa nha đam vào thực đơn dài ngày.
  • Người tự chế biến nha đam tại nhà: Quy trình gọt vỏ thủ công rất dễ bỏ sót phần nhựa vàng anthraquinone – thành phần tiềm ẩn độc tính di truyền và gây tăng sản mô ruột [2], [3]. Nếu không thể loại bỏ hoàn toàn mủ, bạn không nên sử dụng nước ép này hàng ngày.

Hướng dẫn chế biến và sử dụng an toàn tại nhà

Để nhận được những lợi ích thanh mát của nha đam mà không rước rủi ro về độc tính gan, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc chế biến và sử dụng:

  • Liều lượng hợp lý: Dựa trên nghiên cứu can thiệp trên người, mức tiêu thụ an toàn được kiểm chứng là khoảng 57 mL (tương đương 2 oz) gel nha đam tinh chế, dùng 2 lần mỗi ngày [1]. Không nên uống dồn dập hoặc vượt quá mức này trong thời gian dài.
  • Chế biến đúng cách: Khi dùng lá tươi, phải gọt bỏ hoàn toàn lớp vỏ xanh dày bên ngoài và ngâm rửa thật kỹ phần thịt trong dưới vòi nước chảy để trôi sạch toàn bộ lớp mủ màu vàng [1], [3]. Phần ruột nha đam sau khi rửa sạch nhớt có thể đem nấu chín với đường phèn hoặc xay lấy nước dùng.
  • Lựa chọn sản phẩm đóng chai: Nếu mua các sản phẩm đóng chai sẵn, hãy ưu tiên các nhãn hàng ghi rõ sử dụng "gel ruột lá" (inner gel fillet) [2] hoặc "nước ép toàn bộ lá đã khử màu" (decolorized whole leaf) bằng than hoạt tính [3], tránh dùng các loại thảo dược truyền tai không rõ thành phần.

Uống nước nha đam hoàn toàn có thể là một thói quen giải khát lành mạnh nếu bạn biết dùng đúng cách và chọn đúng phần thịt lá đã làm sạch mủ. Tuy nhiên, đừng thần thánh hóa nha đam như một thần dược và hãy luôn lắng nghe phản ứng của cơ thể, đặc biệt là hệ tiêu hóa và chức năng gan. Khi có bất kỳ dấu hiệu mệt mỏi, vàng da hay đau bụng bất thường, việc dừng uống và thăm khám y tế là điều bắt buộc.