Uống nước rau má liên tục mỗi ngày có gây hại gan?

Những ngày nắng nóng hoặc khi cơ thể nổi mụn nhọt, nhiều gia đình Việt thường ép nước rau má tươi uống hàng ngày thay nước lọc để "giải nhiệt, mát gan". Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu thói quen uống loại rau này liên tục từ tuần này qua tháng khác có thực sự tốt, hay ngược lại sẽ gây quá tải và làm hại gan?

Câu trả lời ngắn gọn là: Có rủi ro hại gan nếu lạm dụng dài ngày ^[1]. Dù nhiều thử nghiệm trên động vật cho thấy chiết xuất rau má có khả năng chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan trước các tác nhân gây độc ^[2], y văn thế giới cũng đã ghi nhận các ca lâm sàng ở người bị tổn thương gan cấp tính, vàng da và tăng men gan nghiêm trọng sau khi dùng rau má liên tục từ 20 đến 60 ngày ^[1].

Hai mặt của hoạt chất trong rau má đối với lá gan

Rau má (tên khoa học là Centella asiatica) từ lâu đã được thương mại hóa và sử dụng cho nhiều mục đích sức khỏe khác nhau ^[1]. Thành phần hoạt chất chính tạo nên tác dụng sinh học của rau má là các saponoside triterpenic năm vòng, nổi bật nhất là hai chất asiaticoside và madecassoside ^[1].

Ở góc độ tích cực, các hoạt chất trong rau má (đặc biệt là asiaticoside) thể hiện đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm và chống lại quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) ^[2]. Trong các mô hình thực nghiệm, chiết xuất rau má giúp dọn dẹp các gốc tự do (ROS), tăng cường các chất chống oxy hóa tự nhiên của cơ thể như glutathione (GSH), superoxide dismutase (SOD) và catalase (CAT) ^[2]. Nhờ đó, thảo dược này giúp giảm phản ứng viêm tại mô gan khi gan bị tấn công bởi hóa chất độc hại ^[2].

Tuy nhiên, các phân tử tự nhiên trong thảo dược cũng giống như thuốc tân dược: chúng hoàn toàn có thể gây ra tác dụng phụ khi tiêu thụ ở liều cao hoặc kéo dài ^[3]. Các nhà khoa học lưu ý rằng nhiều loại thực vật tổng hợp nên các hợp chất có độc tính với gan ^[1]. Các hoạt chất nhóm di- hoặc triterpenic trong một số thảo dược có thể gây tổn thương gan bằng cách thúc đẩy quá trình chết tế bào (apoptosis) và làm biến đổi màng tế bào gan ^[1]. Bên cạnh đó, sự xuất hiện của các tự kháng thể và các u hạt tại gan ở bệnh nhân ngộ độc rau má cũng gợi ý một cơ chế gây hại thông qua hệ miễn dịch ^[1].

Cảnh báo từ các ca tổn thương gan ở người dùng dài ngày

Bằng chứng trực tiếp và đáng chú ý nhất về nguy cơ hại gan ở người đến từ một báo cáo lâm sàng công bố năm 2005 ^[1]. Nhóm nghiên cứu đã ghi nhận 3 bệnh nhân nữ (lần lượt ở độ tuổi 61, 52 và 49) phát triển triệu chứng vàng da sau khi sử dụng rau má liên tục trong khoảng thời gian 30 ngày, 20 ngày và 60 ngày ^[1].

Kết quả xét nghiệm máu của cả 3 bệnh nhân đều cho thấy tình trạng tổn thương gan rõ rệt với chỉ số men gan và sắc tố mật tăng vọt ^[1]. Cụ thể, chỉ số men gan ALT (một dấu hiệu đặc trưng khi tế bào gan bị phá hủy) ở 3 người lần lượt lên tới 1193 U/L, 1694 U/L và 324 U/L ^[1]. Chỉ số ALP lần lượt ở mức 503 U/L, 472 U/L và 484 U/L; nồng độ bilirubin (gây hiện tượng vàng da, vàng mắt) lần lượt là 4,23 mg/dl, 19,89 mg/dl và 3,9 mg/dl ^[1]. Riêng bệnh nhân đầu tiên (61 tuổi) còn xuất hiện các tự kháng thể trong máu gồm ASMA ở mức 1/160 và AMA ở mức 1/320 ^[1].

Khi tiến hành chẩn đoán giải phẫu bệnh mô gan, các bác sĩ ghi nhận những tổn thương sâu sắc ở cấp độ tế bào ^[1]. Bệnh nhân thứ nhất bị viêm gan u hạt kèm hoại tử và chết tế bào rõ rệt; bệnh nhân thứ hai (người từng dùng rau má một năm trước đó) bị viêm gan mạn tính có chuyển dạng xơ gan và hoạt động hoại tử - viêm dữ dội; bệnh nhân thứ ba cũng mắc viêm gan u hạt ^[1].

Điểm đáng chú ý là tất cả bệnh nhân đều cải thiện sức khỏe sau khi ngừng dùng rau má kết hợp điều trị bằng axit ursodeoxycholic với liều 10 mg/kg/ngày ^[1]. Tuy nhiên, bệnh nhân đầu tiên sau đó đã tự ý dùng lại rau má và tình trạng tổn thương gan lập tức tái phát ^[1]. Dù axit ursodeoxycholic có đặc tính chống chết tế bào giúp hỗ trợ hồi phục, các tác giả nghiên cứu nhận định không thể loại trừ khả năng chính việc ngưng dùng rau má đã giúp bệnh nhân cải thiện ^[1].

Nghiên cứu trên động vật nói gì về khả năng bảo vệ gan?

Trái ngược với rủi ro khi dùng kéo dài ở người, một số nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật lại cho thấy chiết xuất rau má có tác dụng bảo vệ gan trong bối cảnh gan bị đầu độc cấp tính bởi thuốc hoặc tia xạ ^[2].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột cống đã đánh giá khả năng của chiết xuất rau má trong việc chống lại độc tính gan do cisplatin (một loại thuốc hóa trị) gây ra ^[2]. Chuột được cho uống chiết xuất rau má ở hai mức liều 100 mg/kg và 200 mg/kg trong 14 ngày liên tiếp, sau đó tiêm một liều cisplatin (10 mg/kg) vào ngày thứ 15 và mổ khám vào ngày thứ 18 ^[2]. Kết quả cho thấy rau má giúp làm giảm tổn thương gan do cisplatin thông qua việc hạ các men gan AST, ALT, ALP, giảm căng thẳng oxy hóa (giảm MDA và ROS; tăng SOD, CAT và GSH) ^[2]. Đồng thời, chiết xuất này ức chế các chất gây viêm (TNF-alpha, IL-1beta, NF-kappaB), giảm biểu hiện các protein gây chết tế bào (caspase-3, Bax), giảm biểu hiện iNOS và 8-OHdG, đồng thời tăng protein bảo vệ tế bào Bcl-2 ^[2].

Một nghiên cứu khác vào năm 2021 thực hiện trên chuột nhắt chủng BALB/c bị gây tổn thương gan cấp tính do quá liều acetaminophen (APAP - hoạt chất giảm đau, hạ sốt phổ biến) ^[4]. Khi dùng quá liều APAP, trọng lượng gan của chuột bị giảm đáng kể ^[4]. Tuy nhiên, nhóm chuột được cho dùng chiết xuất cồn 50% của rau má (mức liều 200 mg/kg) trong 1 tuần trước khi gây độc bằng APAP đã duy trì được trọng lượng gan tương đương với nhóm chuột khỏe mạnh không bị gây độc ^[4]. Chiết xuất rau má giúp giảm đáng kể sự gia tăng của các dấu ấn tổn thương gan (AST, ALT và lactate dehydrogenase) theo cơ chế phụ thuộc liều, cải thiện chỉ số glutathione và malondialdehyde, đồng thời ức chế tình trạng hoại tử gan cũng như các gen gây viêm (TNF-alpha, IL-1beta và IL-4) ^[4]. Trên mô hình tế bào RAW 264.7, chiết xuất này và hoạt chất chính asiaticoside cũng bảo vệ tế bào khỏi độc tính của lipopolysaccharide và ức chế giải phóng nitric oxide ^[4].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2005 trên chuột nhắt cũng thử nghiệm cho dùng chiết xuất rau má (liều 100 mg/kg trọng lượng cơ thể) 1 giờ trước khi chiếu tia gamma ^[5]. Nhóm chuột được dùng rau má trước khi chiếu xạ có số lượng tế bào gan bình thường cao hơn, đồng thời giảm số lượng tế bào hai nhân và tế bào gan bất thường so với nhóm chỉ bị chiếu xạ mà không được bảo vệ ^[5]. Ngoài ra, một thử nghiệm năm 2023 trên 28 con chuột cống đực chủng Wistar (chia làm 4 nhóm, mỗi nhóm 7 con) cho uống chiết xuất chuẩn hóa của rau má ở liều 200 mg/kg và 400 mg/kg mỗi 24 giờ trong 35 ngày liên tiếp để đánh giá tác dụng chống co giật cũng ghi nhận hoạt chất giúp kéo dài thời gian tiềm ẩn trước cơn co giật mà không làm ảnh hưởng xấu đến các thông số sinh hóa và huyết học ^[3].

Hiểu đúng về lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học

Nhìn vào toàn bộ dữ liệu trên, độc giả dễ cảm thấy bối rối: Tại sao rau má vừa được gọi là chất bảo vệ gan, vừa bị cảnh báo gây viêm gan, xơ gan?

Câu trả lời nằm ở sự khác biệt giữa mô hình nghiên cứu và cách sử dụng thực tế. Thứ nhất, các kết quả "bảo vệ gan" hiện mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên chuột (in vivo) và tế bào (in vitro) trong phòng thí nghiệm ^[4]. Trong các thí nghiệm này, chuột được dùng chiết xuất rau má đã qua tinh chế hoặc chuẩn hóa liều lượng chính xác theo cân nặng trong thời gian ngắn (từ 1 giờ, 7 ngày đến 14 ngày) để đối phó với một tác nhân gây độc cấp tính như thuốc hóa trị cisplatin, quá liều thuốc hạ sốt APAP hoặc tia xạ ^[2].

Thứ hai, cơ địa con người khác với động vật gặm nhấm. Các ca tổn thương gan thực tế trên lâm sàng xảy ra ở những phụ nữ tự sử dụng chế phẩm rau má kéo dài từ 20 đến 60 ngày ^[1]. Khi nạp liên tục một lượng lớn các saponoside triterpenic năm vòng trong nhiều tuần, thay vì nhận được lợi ích chống oxy hóa, gan của người dùng có thể bị kích hoạt phản ứng tự miễn dịch hoặc chịu độc tính trực tiếp làm chết tế bào gan ^[1]. Thậm chí, người từng dùng rau má trong quá khứ nếu dùng lại có nguy cơ bị tái phát tổn thương hoặc tiến triển thành viêm gan mạn tính, chuyển dạng xơ gan ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rau má

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì vô hại, uống càng nhiều càng mát gan". Thực tế khoa học đã chứng minh nhiều loại thực vật tự tổng hợp các hợp chất gây độc cho gan, và các phân tử tự nhiên hoàn toàn có thể gây tác dụng phụ khi dùng liều cao ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng sự an toàn của rau má dùng ngoài da với rau má đường uống. Một đánh giá an toàn năm 2023 của Hội đồng Chuyên gia về An toàn Thành phần Mỹ phẩm đã kết luận 9 thành phần chiết xuất từ rau má (như chiết xuất lá, rễ, nước lá, mô sẹo...) là an toàn để làm chất dưỡng da trong mỹ phẩm ở nồng độ hiện hành khi được bào chế không gây kích ứng ^[6]. Tuy nhiên, an toàn khi bôi ngoài da không đồng nghĩa với việc bạn có thể uống nước rau má đặc mỗi ngày trong suốt hàng tháng trời mà không gặp rủi ro nội tạng ^[1].

Hiểu lầm thứ ba là dùng nước rau má để "giải độc" khi đang bị bệnh gan. Như báo cáo lâm sàng năm 2005 đã chỉ ra, việc tiếp tục nạp rau má ở người nhạy cảm chỉ khiến tình trạng hoại tử gan nặng thêm, và việc đầu tiên các bác sĩ thực hiện để cứu lá gan của bệnh nhân là yêu cầu ngưng ngay lập tức loại thảo dược này ^[1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng rau má?

Dựa trên các dữ liệu y khoa hiện có, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng với việc tiêu thụ rau má thường xuyên:

• Người có tiền sử bệnh gan hoặc từng bị tăng men gan do thảo dược: Ca lâm sàng cho thấy bệnh nhân từng dùng rau má một năm trước khi dùng lại đã bị viêm gan mạn tính chuyển dạng xơ gan, và người tái sử dụng sau khi khỏi đã bị tổn thương gan trở lại ^[1].
• Người trung niên và cao tuổi: Các ca nhiễm độc gan nặng với biểu hiện vàng da, men gan ALT tăng vọt trên 1000 U/L đều được ghi nhận ở phụ nữ trong độ tuổi từ 49 đến 61 ^[1].
• Người có cơ địa bệnh tự miễn: Sự xuất hiện của các tự kháng thể (ASMA, AMA) và tổn thương dạng u hạt ở bệnh nhân dùng rau má cho thấy thảo dược này có thể kích hoạt cơ chế gây hại qua trung gian miễn dịch ^[1].
• Người đang điều trị bệnh nền hoặc dùng thuốc dài ngày: Thảo dược luôn tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc hoặc tạo gánh nặng kép cho gan ^[3]. Người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại nước lá hay thực phẩm chức năng chiết xuất thảo dược nào.

Cách dùng rau má an toàn trong đời sống hàng ngày

Rau má vẫn là một loại rau ăn quen thuộc và có chứa nhiều hoạt chất sinh học có lợi nếu biết dùng đúng chừng mực ^[4]. Để tận dụng hương vị thanh mát của loại rau này mà không đẩy lá gan vào thế nguy hiểm, người dùng nên áp dụng nguyên tắc "ngắt quãng" và "vừa phải":

• Không uống liên tục hàng chục ngày: Các ca ngộ độc gan ở người được ghi nhận khi dùng liên tục từ 20 đến 60 ngày ^[1]. Do đó, bạn chỉ nên ăn hoặc uống nước rau má như một món rau đổi bữa vài lần mỗi tuần, tuyệt đối không uống thay nước lọc liên tục từ tuần này sang tuần khác.
• Ưu tiên dùng dạng thực phẩm tự nhiên ở lượng vừa phải: Thay vì tự ý mua các loại bột cô đặc, viên uống chiết xuất hàm lượng cao không rõ liều lượng để uống dài ngày, hãy sử dụng rau má tươi chế biến trong bữa ăn (nấu canh, trộn gỏi) hoặc uống một cốc nhỏ nước rau má pha loãng.
• Lắng nghe dấu hiệu của cơ thể: Nếu trong quá trình sử dụng rau má hoặc bất kỳ loại thảo dược nào, cơ thể xuất hiện các biểu hiện bất thường như mệt mỏi, chán ăn, nước tiểu sẫm màu, vàng da hoặc vàng mắt, cần ngưng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan (xét nghiệm ALT, ALP, bilirubin) ^[1].
• Đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm: Rau má mọc sát mặt đất nên rất dễ nhiễm bẩn. Khi ăn sống hoặc xay nước uống, cần rửa thật kỹ từng lá dưới vòi nước chảy và ngâm rửa sạch sẽ, đồng thời uống đủ nước lọc và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng để hỗ trợ gan hoạt động tốt nhất.

Tóm lại, rau má không phải là "thần dược" giải độc gan vô điều kiện. Dù chứa các hoạt chất chống oxy hóa quý giá, việc lạm dụng nước rau má liên tục suốt nhiều tuần có thể gây viêm gan cấp, vàng da và tổn thương tế bào gan nghiêm trọng ^[1]. Thưởng thức rau má với lượng vừa phải, ngắt quãng như một loại rau xanh thông thường chính là cách thông minh nhất để bảo vệ sức khỏe lá gan của bạn.