Uống nước sắc cây hàn the ba hoa liên tục nhiều ngày có độc không?

Thói quen nấu nước lá cây cỏ quanh vườn uống thay trà giải nhiệt hằng ngày rất phổ biến ở nhiều gia đình Việt. Trong đó, cây hàn the ba hoa thường được truyền tai nhau dùng dài ngày để mát gan, giải độc, nhưng ít ai biết rõ dùng liên tục có gây hại cho gan thận hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Hàn the ba hoa (tên khoa học Desmodium triflorum) có ngưỡng an toàn cấp tính khá cao trên thực nghiệm động vật, nhưng dữ liệu về việc uống liên tục nhiều ngày ở người vẫn chưa được xác lập ^[1]. Các nghiên cứu trên những loài cùng chi Desmodium cho thấy chiết xuất thảo dược này an toàn và bảo vệ tế bào ở liều thấp, song khi tăng lên nồng độ rất cao lại gây sụt giảm đáng kể sức sống của tế bào gan và thận ^[2]. Vì vậy, người dùng tuyệt đối không nên uống đặc hoặc dùng kéo dài không nghỉ.

Thói quen uống nước lá mát gan và nỗi lo độc tính

Ở nhiều vùng quê, cây cỏ mọc hoang thường được tận dụng làm nước uống hằng ngày với niềm tin thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính ^[2]. Sự gia tăng tiêu thụ các loài cây thuốc cổ truyền xuất phát từ quan niệm rằng sản phẩm thảo dược vừa an toàn vừa hiệu quả ^[2]. Nhiều người hái cả nắm lớn hàn the ba hoa đem sắc đặc, uống thay nước lọc từ tuần này qua tuần khác.

Tuy nhiên, bất kỳ hoạt chất sinh học nào khi đi vào cơ thể đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Khi dùng liên tục nhiều ngày ở liều cao, các cơ quan này phải làm việc quá tải. Việc tìm hiểu rõ ngưỡng liều lượng an toàn và dữ liệu độc tính trên tế bào gan, thận là bước cần thiết để bảo vệ sức khỏe trước khi áp dụng lâu dài.

Cơ chế tác động của nhóm thảo dược chi Hàn the lên gan và thận

Hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) và các loài cùng chi Desmodium thuộc họ Đậu (Fabaceae/Leguminosae), vốn phân bố rộng rãi ở các vùng nhiệt đới châu Á, châu Phi, châu Mỹ và châu Đại Dương [1, 5]. Điểm chung nổi bật của nhóm thực vật này là chứa hàm lượng dồi dào các hợp chất polyphenol và flavonoid [2, 5, 7].

Trong cơ thể, các tổn thương tế bào gan và thận thường khởi phát từ tình trạng căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) và quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào [1, 5]. Các chất độc hại khi xâm nhập sẽ tạo ra nhiều gốc tự do, phá hủy cấu trúc màng tế bào gan, làm rò rỉ các men gan vào máu và gây suy giảm chức năng cơ quan ^[3].

Nhờ chứa nhiều hợp chất phenolic và các phân tử flavonoid (đặc biệt là nhóm flavone C-glycoside), chiết xuất từ cây hàn the ba hoa có khả năng trung hòa các gốc tự do và tăng cường năng lực khử [2, 7]. Cơ chế chống oxy hóa này giúp bảo vệ màng tế bào trước sự tấn công của các tác nhân gây hại, giữ ổn định hệ thống enzyme nội sinh [1, 2, 5]. Tuy nhiên, tác dụng bảo vệ hay gây độc lại phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ hoạt chất tiếp xúc với tế bào ^[2].

Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về liều an toàn của hàn the ba hoa?

Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá trực tiếp hoạt tính chống oxy hóa, khả năng ức chế tăng sinh tế bào và độ an toàn của chiết xuất thô cùng các phân đoạn từ cây hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) ^[1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành đo tổng hàm lượng phenolic, tổng hàm lượng flavonoid, khả năng dọn gốc tự do DPPH, năng lực chống oxy hóa tương đương trolox (TEAC) và năng lực khử của thảo dược, sau đó đối chiếu với các chất chống oxy hóa chuẩn gồm catechin, alpha-tocopherol (vitamin E), trolox và acid ascorbic (vitamin C) ^[1].

Kết quả phân tích hóa học cho thấy, trong mỗi gram chiết xuất thô hàn the ba hoa, tổng hàm lượng phenolic tương đương 36,60 ± 0,1 mg catechin và tổng hàm lượng flavonoid tương đương 45,6 ± 0,6 mg rutin ^[1]. Trong thử nghiệm năng lực khử, 1,25 mg chiết xuất thô tạo ra hiệu quả tương đương 61,2 ± 0,3 microgam acid ascorbic ^[1]. Đặc biệt, phân đoạn ethyl acetate hoạt động mạnh nhất trong việc dọn gốc tự do DPPH và TEAC: chỉ 0,4 mg phân đoạn này đã tương đương với 186,6 ± 2,5 microgam alpha-tocopherol và 82,5 ± 2,1 microgam trolox ^[1].

Để đánh giá tính an toàn và độc tính cấp, các nhà khoa học đã cho chuột uống chiết xuất thô hàn the ba hoa qua ống thông dạ dày ^[1]. Kết quả ghi nhận liều gây chết trung bình (LD50) của chiết xuất thô lớn hơn 10 g/kg trọng lượng cơ thể chuột ^[1]. Con số này cho thấy ở góc độ độc tính cấp tính đường uống, chiết xuất thô có ngưỡng an toàn khá rộng trên chuột thí nghiệm, nhưng nghiên cứu chưa theo dõi tác động uống lặp lại dài ngày trên mô gan và thận của người ^[1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu công bố năm 2023 khảo sát thành phần hóa học trong chiết xuất methanol của cây hàn the ba hoa (phân đoạn hòa tan trong n-butanol) đã phân lập được 7 hợp chất, trong đó có 6 hợp chất thuộc nhóm flavone 6- hoặc 8-C-glycoside ^[4]. Hai hợp chất chính chiếm tỷ lệ lần lượt là 0,846% và 0,759% trong chiết xuất methanol ^[4]. Dù nghiên cứu năm 2023 này chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) nhằm tìm chất kháng nấm gây bệnh thực vật (với nồng độ ức chế 50% IC50 của hợp chất số 1 là 162,1 microgam/mL và mức thử 300 microgam/mL), dữ liệu này vẫn giúp khẳng định sự hiện diện rõ nét của nhóm C-glycoside flavonoid trong cây ^[4].

Dữ liệu trên các loài cùng chi: Liều thấp bảo vệ, liều cao gây độc tế bào

Vì dữ liệu độc tính trực tiếp trên tế bào gan, thận của riêng loài Desmodium triflorum còn hạn chế, các nhà khoa học thường tham khảo thêm dữ liệu từ hai loài cùng chi là Desmodium adscendens và Desmodium triquetrum (thường gọi là hàn the hoặc tràng quả ba cạnh) [1, 5].

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã kiểm tra độ an toàn và hiệu quả bảo vệ của chiết xuất cồn-nước từ cây Desmodium adscendens trực tiếp trên dòng tế bào gan người (HEPG2) và dòng tế bào thận (LLC-PK1) ^[2]. Nhóm nghiên cứu xử lý tế bào với các mức liều khác nhau, sau đó đo tỷ lệ sống sót của tế bào (bằng phương pháp MTS), đo độc tính tế bào thông qua lượng enzyme lactate dehydrogenase (LDH) giải phóng ra ngoài và quan sát hình thái tế bào ^[2].

Kết quả cho thấy sự khác biệt rõ rệt theo liều lượng. Khi xử lý trước bằng chiết xuất ở nồng độ thấp là 1 mg/ml hoặc 10 mg/ml, tỷ lệ sống sót của tế bào không bị thay đổi và không làm tăng giải phóng LDH ở cả tế bào gan HEPG2 lẫn tế bào thận LLC-PK1 ^[2]. Hơn nữa, hai mức nồng độ thấp 1 mg/ml và 10 mg/ml còn bảo vệ thành công tế bào thận LLC-PK1 trước tình trạng căng thẳng oxy hóa do đường glucose gây ra trong suốt 24 giờ (P < 0,05) ^[2].

Ngược lại, khi đẩy liều chiết xuất lên mức cao 100 mg/ml, sức sống của các tế bào bị suy giảm đáng kể tới khoảng 40% (P < 0,05) ^[2]. Từ dữ liệu này, nhóm nghiên cứu kết luận rằng chỉ những nồng độ thấp nhất (1 mg/ml và 10 mg/ml) mới an toàn cho tế bào gan, thận và phát huy tác dụng bảo vệ; khi sử dụng chiết xuất thảo dược này như thực phẩm bổ sung sức khỏe, người dùng nên sử dụng ở mức liều thấp nhất ^[2].

Ở một góc độ khác, nghiên cứu công bố năm 2011 lại đánh giá khả năng bảo vệ gan của chiết xuất ethanol từ lá cây Desmodium triquetrum (nơi người dân vùng đồi núi thượng Assam thường dùng lá cây này uống thay trà) ^[3]. Thử nghiệm tiến hành trên chuột bị gây tổn thương gan bằng hóa chất độc carbon tetrachloride (CCl4, tiêm phúc mạc liều 1 ml/kg) ^[3]. Khi cho chuột uống chiết xuất lá ở mức liều 200 mg/kg trọng lượng cơ thể (so sánh với thuốc chuẩn bảo vệ gan silymarin liều 25 mg/kg), chiết xuất này đã làm giảm đáng kể (P < 0,05) nồng độ các men gan transaminase, alkaline phosphatase và bilirubin trong huyết thanh, đồng thời phục hồi mức enzyme chống oxy hóa ^[3]. Trong ống nghiệm, chiết xuất cũng ức chế quá trình peroxy hóa lipid phụ thuộc vào liều với giá trị IC50 là 59,9 microgam/ml ^[3].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Tổng hợp các nghiên cứu trên cho thấy bức tranh hai mặt rất rõ ràng. Về mặt lợi ích, cây hàn the ba hoa và các loài cùng chi sở hữu nguồn hoạt chất chống oxy hóa mạnh mẽ từ polyphenol và flavonoid, có tiềm năng dọn dẹp gốc tự do và hỗ trợ bảo vệ tế bào gan, thận trước các tác nhân gây hại khi dùng ở ngưỡng liều thấp [1, 2, 5]. Ngưỡng an toàn cấp tính của chiết xuất thô hàn the ba hoa trên chuột cũng khá cao (LD50 > 10 g/kg) ^[1].

Tuy nhiên, giới hạn của bằng chứng là điều độc giả cần đặc biệt lưu tâm. Toàn bộ các dữ liệu hiện có đều mới dừng lại ở mô hình nuôi cấy tế bào (như HEPG2, LLC-PK1), thử nghiệm hóa sinh trong ống nghiệm hoặc thử nghiệm trên chuột [1, 2, 5, 7]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người đánh giá việc uống nước sắc cây hàn the ba hoa liên tục nhiều tuần hay nhiều tháng. Ngoài ra, việc tế bào sụt giảm khoảng 40% sức sống ở nồng độ 100 mg/ml là lời cảnh báo đanh thép rằng thảo dược này vẫn có độc tính tế bào khi vượt ngưỡng an toàn ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước lá cây hàn the

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên không có độc, uống càng đặc càng nhanh mát gan" ^[2]. Thực tế, ranh giới giữa tác dụng bảo vệ và gây hại của các loài thuộc chi Desmodium phụ thuộc hoàn toàn vào nồng độ: nồng độ 1-10 mg/ml giúp bảo vệ tế bào, nhưng tăng gấp 10 lần lên 100 mg/ml lại giết chết khoảng 40% tế bào thử nghiệm ^[2]. Việc sắc một nồi nước lá thật đặc để uống thay nước lọc chính là cách tự đẩy nồng độ chất chiết lên mức nguy hiểm.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng khả năng chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm với khả năng "chữa khỏi" các bệnh lý gan thận ở người. Trong các nghiên cứu, nhà khoa học phải dùng dung môi chuẩn (như ethanol, methanol, ethyl acetate, n-butanol) để tách chiết và đo lường chính xác từng microgam hay miligam hoạt chất [1, 2, 5, 7]. Trong khi đó, nước đun sôi thông thường tại nhà không thể chiết xuất giống hệt phòng thí nghiệm, đồng thời bệnh lý gan ở người do rượu bia, virus hay rối loạn tự miễn phức tạp hơn nhiều so với mô hình gây độc ngắn hạn trên chuột ^[3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do dữ liệu an toàn dài hạn trên người còn bỏ ngỏ và nguy cơ độc tính tế bào ở liều cao đã được ghi nhận, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng ^[2]:

• Người đang có bệnh lý gan hoặc thận mạn tính: Khi chức năng gan, thận đã suy giảm, khả năng chuyển hóa và đào thải các hợp chất thực vật kém đi, dễ dẫn đến tích lũy nồng độ cao tại mô đích và gây phản ứng ngược làm tổn thương tế bào [1, 5].
• Người đang dùng thuốc điều trị bệnh nền: Các hoạt chất phenolic và flavonoid hàm lượng cao có thể tương tác với thuốc tây y đang sử dụng, làm thay đổi hiệu quả điều trị ^[1].
• Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ: Đây là những đối tượng nhạy cảm, chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào về việc sử dụng chiết xuất Desmodium triflorum ^[1].

Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại nước sắc thảo dược nào.

Cách áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn cho gan, thận

Nếu muốn sử dụng các loài thảo dược họ Đậu thuộc chi Desmodium như một thức uống hỗ trợ sức khỏe theo kinh nghiệm dân gian, nguyên tắc cốt lõi rút ra từ nghiên cứu khoa học là phải dùng ở mức liều thấp nhất ^[2]:

• Về liều lượng và cách pha: Chỉ nên pha loãng như một dạng trà nhạt (tương tự cách người dân vùng Assam hãm lá uống thay trà), tuyệt đối không sắc cô đặc thành nước đen sánh [1, 5].
• Về thời gian dùng: Không uống liên tục từ ngày này sang ngày khác. Chỉ nên dùng từng đợt ngắn vài ngày, sau đó nghỉ ngơi và ưu tiên uống đủ nước lọc tinh khiết để thận làm việc nhẹ nhàng.
• Về nguồn nguyên liệu: Cây hàn the ba hoa mọc sát mặt đất rất dễ nhiễm nấm bệnh thực vật, thuốc trừ sâu hoặc kim loại nặng từ đất ^[4]. Cần nhận diện đúng cây, rửa thật sạch và ngâm kỹ trước khi chế biến.
• Kết hợp lối sống: Để bảo vệ gan thận bền vững, không loại nước lá nào thay thế được việc hạn chế rượu bia, tránh tiếp xúc hóa chất độc hại và duy trì chế độ ăn uống cân bằng ^[3].

Tóm lại, cây hàn the ba hoa chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa có lợi và khá an toàn ở liều thấp, nhưng việc uống đặc hoặc lạm dụng liên tục nhiều ngày vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho tế bào gan, thận [1, 2]. Độc giả chỉ nên xem đây là thức uống hỗ trợ dùng ở liều lượng thật nhỏ, pha loãng, ngắt quãng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nếu có sẵn bệnh lý nền ^[2].