Nhiều hành khách có thói quen gọi một ly rượu vang hoặc bia trên các chuyến bay quốc tế kéo dài nhằm dễ đi vào giấc ngủ. Không ít người tin rằng một chút chất cồn kết hợp cảm giác bồng bềnh trên khoang máy bay sẽ giúp cơ thể thư giãn và xua tan mệt mỏi. Tuy nhiên, các nhà khoa học cảnh báo sự kết hợp giữa đồ uống có cồn và môi trường áp suất không khí giảm ở độ cao hành trình có thể gây ra những biến đổi sinh lý nghiêm trọng hơn nhiều so với dự đoán thông thường.

Câu trả lời ngắn gọn là việc uống rượu bia trước hoặc trong khi ngủ trên chuyến bay đường dài khiến độ bão hòa oxy trong máu giảm xuống mức đáng báo động [1]. Không những vậy, tim phải đập nhanh hơn nhiều để bù đắp lượng oxy thiếu hụt, đồng thời thời gian cơ thể chịu tình trạng thiếu oxy mô kéo dài gần suốt giấc ngủ [1].

Thói quen phổ biến và nguy cơ tiềm ẩn trên tầng bình lưu

Trong các khoang máy bay thương mại thông thường, áp suất khí quyển không được duy trì ở mức tương đương mặt đất. Khi máy bay đạt độ cao hành trình, hệ thống điều áp thường duy trì áp suất cabin ở mức khoảng 753 hPa, tương đương độ cao 2.438 m so với mực nước biển [1]. Tại mức áp suất này, phân áp oxy trong không khí giảm, khiến lượng phân tử oxy hít vào phổi ít hơn bình thường [2].

Khi chỉ ngồi tỉnh táo trên ghế, cơ thể người khỏe mạnh vẫn có thể thích ứng tương đối ổn định với tình trạng không khí loãng này [3]. Rắc rối bắt đầu xuất hiện khi hành khách bước vào giấc ngủ, bởi phản xạ hô hấp tự nhiên khi ngủ sẽ làm giảm thông khí phổi [1]. Nếu trước đó hành khách nạp thêm chất cồn, tác động ức chế hô hấp của rượu kết hợp cùng môi trường thiếu oxy áp suất thấp sẽ tạo ra phản ứng cộng gộp bất lợi [1].

Rất nhiều người lầm tưởng một chút bia rượu chỉ khiến bản thân ngủ sâu hơn trên hành trình vượt múi giờ. Thực tế lâm sàng cho thấy giấc ngủ đi kèm nồng độ cồn trong máu ở điều kiện cabin mô phỏng lại khiến các chỉ số sinh tồn biến động theo chiều hướng xấu [1].

Cơ chế tác động: Áp suất thấp cộng hưởng cùng chất cồn

Ở điều kiện mặt biển tiêu chuẩn, áp suất khí quyển xấp xỉ 760 mmHg và độ bão hòa oxy trong máu động mạch (SpO2) của người khỏe mạnh thường duy trì trên 95% [1, 7]. Khi lên độ cao tương đương 2.438 m, áp suất giảm xuống 753 hPa làm phân áp oxy phế nang sụt giảm, kéo theo độ bão hòa oxy máu giảm sút [1].

Chất cồn đi vào máu làm giãn mạch ngoại vi và ức chế trung tâm kiểm soát hô hấp tại não bộ, làm giảm phản xạ thức giấc khi cơ thể thiếu dưỡng khí. Sự kết hợp giữa giảm áp suất buồng lái và cồn gây ra tình trạng giảm oxy máu nghiêm trọng hơn nhiều so với khi chỉ chịu tác động của áp suất đơn thuần [1]. Khi độ bão hòa oxy giảm xuống ngưỡng 90-95%, hệ tuần hoàn phản ứng bằng cách co thắt mạch phổi do thiếu oxy, làm áp lực động mạch phổi tăng lên khoảng 20% ở người khỏe mạnh [4].

Để đối phó với tình trạng thiếu oxy cấp tính, cơ thể buộc phải kích hoạt hệ thần kinh giao cảm [5]. Tim phản ứng bằng nhịp xoang nhanh, tăng sức co bóp cơ tim nhằm luân chuyển dòng máu nhiều hơn để cung cấp đủ oxy cho các cơ quan thiết yếu [5]. Chuỗi phản ứng thích nghi này vô tình làm tăng tải trọng công việc của cơ tim trong khi nguồn cung oxy lại đang suy giảm [5].

Bằng chứng thực nghiệm: Nồng độ oxy tụt sâu đến mức nào?

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt để đo lường chính xác tác động này [1]. Nhóm nghiên cứu chia các tình nguyện viên khỏe mạnh thành hai nhóm ngủ 4 giờ (từ 00:00 đến 04:00), gồm 23 người tại phòng thí nghiệm giấc ngủ ở độ cao 53 m so với mực nước biển và 17 người trong buồng mô phỏng áp suất độ cao 753 hPa tương đương 2.438 m [1]. Các tình nguyện viên được uống rượu trước một đêm ngủ để đạt nồng độ cồn trung bình trong máu là 0,043% [1].

Kết quả ghi nhận khi kết hợp uống rượu với áp suất cabin máy bay, chỉ số SpO2 trung vị trong giấc ngủ tụt xuống mức 85,32% [1]. Con số này thấp hơn đáng kể so với mức trung vị 88,07% khi ngủ trong buồng áp suất mà không uống rượu [1]. Ở điều kiện mặt đất thông thường, việc uống rượu chỉ làm SpO2 giảm nhẹ xuống 94,97%, và nếu không uống rượu là 95,88% [1].

Đáng chú ý, nhịp tim trung vị của nhóm vừa uống rượu vừa chịu áp suất thấp tăng vọt lên mức 87,73 nhịp/phút trong lúc ngủ [1]. Trong khi đó, nhóm không uống rượu trong buồng áp suất chỉ có nhịp tim trung vị 72,90 nhịp/phút [1]. Khi ở mặt đất, nhịp tim khi ngủ ở người uống rượu là 76,97 nhịp/phút và người không uống rượu là 63,74 nhịp/phút [1].

Nghiên cứu cũng đo lường thời gian hành khách rơi vào trạng thái thiếu oxy lâm sàng, định nghĩa khi SpO2 dưới 90% [1]. Dưới tác động kết hợp của cồn và buồng áp suất, thời gian SpO2 dưới 90% kéo dài tới trung vị 201,18 phút trong tổng số 4 giờ ngủ [1]. Nếu không có cồn, thời gian thiếu oxy trong buồng áp suất là 173,28 phút, trong khi ở điều kiện mặt đất con số này hoàn toàn bằng 0 phút [1].

Giấc ngủ bị xáo trộn và suy giảm cấu trúc phục hồi

Không chỉ bào mòn lượng oxy dự trữ, việc dùng đồ uống có cồn trước khi ngủ trên khoang máy bay còn làm đảo lộn hoàn toàn cấu trúc giấc ngủ tự nhiên [1]. Giai đoạn giấc ngủ sâu (N3), vốn đóng vai trò tối quan trọng đối với quá trình hồi phục thể chất và trí não, bị cắt ngắn đáng kể [1].

Theo dữ liệu năm 2024, thời lượng ngủ sâu N3 khi kết hợp rượu và áp suất buồng máy bay giảm xuống chỉ còn trung vị 46,50 phút [1]. Để so sánh, khi ngủ dưới mặt đất, thời lượng ngủ sâu đạt 84,00 phút nếu có cồn và 67,50 phút nếu không có cồn [1]. Điều này lý giải tại sao nhiều hành khách thức dậy sau chuyến bay dài cảm thấy kiệt sức dù đã ngủ li bì nhiều tiếng đồng hồ [1].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2022 cũng phân tích cấu trúc giấc ngủ của 20 người trong buồng áp suất 753 hPa so với 23 người ở mặt đất [3]. Nghiên cứu chỉ ra tổng thời gian ngủ ở độ cao cabin ngắn hơn trung bình 11,1 phút và thời gian ngủ sâu N3 giảm 17,6 phút [3]. Đáng chú ý, các tình nguyện viên trải qua tới 69,7% thời gian ngủ trong tình trạng thiếu oxy dưới 90%, trong khi lúc thức họ chỉ dành 13,2% thời gian ở mức SpO2 này [3]. Nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận việc làm giàu oxy trong buồng áp suất đã ngăn chặn được hiện tượng tụt oxy máu [3].

Hiện tượng xáo trộn nhịp sinh học do thiếu oxy kéo dài cũng đã được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2004 trên 20 nam thanh niên tiếp xúc với áp suất tương đương độ cao 8.000 và 12.000 feet trong 8 giờ [6]. Nghiên cứu chỉ ra tình trạng thiếu oxy làm biến đổi nhịp nhiệt độ trung tâm cơ thể và thay đổi độ trễ giấc ngủ, góp phần gây ra tình trạng mệt mỏi kéo dài sau chuyến bay ngay cả khi không bay qua các múi giờ khác nhau [6]. Dữ liệu năm 2009 trên 20 nam thanh niên tiếp tục khẳng định thiếu oxy mô phỏng chuyến bay dài gây chậm pha nhịp nhiệt độ trung tâm và làm tăng thời gian đi vào giấc ngủ trong đêm phục hồi [7].

Áp lực tuần hoàn và những rủi ro sức khỏe cộng dồn

Khi SpO2 tụt xuống dưới 90%, hệ tim mạch không thể đứng ngoài cuộc [5]. Tình trạng thiếu oxy cấp kích hoạt co mạch toàn thân, giãn mạch phổi và tăng thông khí phút để bù trừ lượng dưỡng khí thiếu hụt [5]. Hệ thần kinh giao cảm bị kích thích mạnh làm tăng nhịp tim và sức co bóp cơ tim, có thể dẫn đến mất cân bằng cung cầu oxy tại cơ tim [5].

Mặc dù các đáp ứng tuần hoàn nghiêm trọng thường chỉ bộc lộ rõ khi áp suất riêng phần oxy động mạch giảm xuống dưới 40 mmHg tương đương SpO2 dưới 70% [5], việc tim phải đập liên tục ở mức gần 88 nhịp/phút suốt giấc ngủ vẫn đặt gánh nặng đáng kể lên cơ tim [1]. Ngoài ra, việc thiếu oxy áp suất thấp ở mức tương đương độ cao 2.400 m còn làm suy giảm độ nhạy của phản xạ áp thụ quan, vốn là cơ chế then chốt kiểm soát huyết áp [4].

Bên cạnh gánh nặng tim mạch, môi trường bay còn mang đến nguy cơ huyết khối tĩnh mạch [8]. Các báo cáo y học chỉ ra tình trạng thiếu oxy áp suất thấp trong các chuyến bay dài có thể gây tổn thương nội mạc mạch máu và kích hoạt quá trình đông máu [8]. Phản ứng đông máu này sau đó bị khuếch đại khi hành khách hạ cánh và tái oxy hóa, làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông bên cạnh yếu tố ngồi bất động lâu [8].

Trong huấn luyện nhận biết triệu chứng thiếu oxy ở phi hành đoàn, một nghiên cứu năm 2021 trên 341 nhân sự quân sự ghi nhận 46 người từng trải qua biến cố thiếu oxy khi bay [2]. Các triệu chứng điển hình hàng đầu được báo cáo gồm có bốc hỏa, mất tập trung và suy giảm chức năng nhận thức [2]. Việc uống rượu trước khi ngủ có thể khiến hành khách mất đi khả năng nhận biết những dấu hiệu cảnh báo sớm này [1, 7].

Những hiểu lầm tai hại về rượu bia trên máy bay

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem rượu bia như một liều thuốc ngủ vô hại giúp rút ngắn thời gian bay. Rượu thực tế có thể rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ ban đầu nhưng lại phá vỡ tính liên tục của chu kỳ ngủ và triệt tiêu giai đoạn ngủ sâu [1]. Kết quả là hành khách tỉnh dậy với cảm giác lơ mơ, đau đầu và giảm sút hiệu suất làm việc [1, 7].

Một quan niệm sai lầm khác là chỉ những người say xỉn mới gặp nguy hiểm. Trong thử nghiệm năm 2024, nồng độ cồn trong máu của người tham gia chỉ ở mức trung bình 0,043%, tương đương mức uống vừa phải một vài ly bia nhẹ hoặc rượu vang [1]. Mức cồn khiêm tốn này đã đủ kết hợp với áp suất cabin để đẩy SpO2 trung vị xuống 85,32% và kéo dài thời gian thiếu oxy máu lên hơn 200 phút [1].

Nhiều người cũng nghĩ rằng cơ thể khỏe mạnh sẽ hoàn toàn miễn nhiễm với tác động của cồn ở độ cao. Cần nhấn mạnh rằng các đối tượng tham gia thử nghiệm năm 2024 và 2022 đều là những người trẻ tuổi, hoàn toàn khỏe mạnh [1, 2]. Ngay cả trên cơ thể sung sức, tình trạng tụt oxy máu và tim đập nhanh vẫn diễn ra rõ rệt [1].

Nhóm hành khách nào cần tuyệt đối thận trọng?

Dù tác động tụt oxy máu xảy ra ở cả người khỏe mạnh, mức độ nguy hiểm sẽ nhân lên gấp bội ở những hành khách có bệnh lý nền từ trước [1, 3]. Người có tiền sử bệnh tim mạch, suy tim, bệnh mạch vành hoặc loạn nhịp tim cần tuyệt đối tránh xa rượu bia khi bay [5]. Nhu cầu oxy cơ tim tăng vọt do nhịp tim tăng trong khi độ bão hòa oxy máu giảm sâu có thể kích hoạt các biến cố mạch vành cấp tính [5].

Hành khách lớn tuổi cũng là đối tượng dễ tổn thương do khả năng thích nghi của hệ hô hấp và tim mạch đã suy giảm tự nhiên. Sự kết hợp giữa cồn, áp suất thấp và tình trạng bất động kéo dài làm gia tăng áp lực lên thành mạch và dòng máu [6, 8].

Những người mắc chứng ngưng thở khi ngủ hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cũng đối mặt rủi ro rất cao. Khi bình thường đường thở đã có xu hướng tắc nghẽn, việc uống rượu làm giãn cơ vùng hầu họng kết hợp với tình trạng thiếu oxy khoang máy bay sẽ đẩy chỉ số SpO2 xuống những ngưỡng nguy kịch [1, 3]. Phi hành đoàn làm việc các ca bay dài cũng cần tuân thủ nghiêm ngặt việc hồi phục giấc ngủ không có cồn để đảm bảo an toàn bay [3].

Giải pháp thực tế bảo vệ sức khỏe suốt hành trình bay

Để duy trì lượng oxy trong máu ở mức tối ưu và có một hành trình an toàn, hành khách nên chủ động thay đổi thói quen dùng đồ uống trên máy bay. Biện pháp đơn giản và hiệu quả nhất là từ chối phục vụ rượu, bia trước và trong suốt thời gian chuyến bay diễn ra, đặc biệt là các chặng bay xuyên lục địa kéo dài qua đêm [1].

Thay vì dùng đồ uống có cồn, hãy lựa chọn nước lọc hoặc các loại nước khoáng để bù đắp tình trạng không khí khô trong cabin. Việc cung cấp đủ nước giúp làm giảm độ quánh của máu, hỗ trợ hệ tuần hoàn hoạt động trơn tru hơn và hạn chế nguy cơ đông máu do bất động [8]. Nếu muốn dễ ngủ, hành khách có thể chuẩn bị gối cổ, bịt mắt và nút tai chống ồn thay vì tìm kiếm sự trợ giúp từ cồn.

Trong trường hợp có bệnh lý mạn tính về tim mạch hoặc hô hấp, hành khách cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước ngày khởi hành để được đánh giá nguy cơ và hướng dẫn sử dụng thuốc đầy đủ. Trong suốt chuyến bay, việc thực hiện các động tác co duỗi bắp chân tại chỗ hoặc đi lại nhẹ nhàng dọc lối đi khi đèn tín hiệu cho phép sẽ giúp thúc đẩy lưu thông máu tĩnh mạch [8].

Tránh xa đồ uống có cồn trên các chuyến bay tầm xa không chỉ giúp bạn tránh được tình trạng thiếu oxy máu nghiêm trọng mà còn bảo vệ trái tim khỏi những đợt quá tải không cần thiết [1, 3]. Một chuyến bay an toàn và một cơ thể tỉnh táo khi hạ cánh luôn bắt đầu từ những lựa chọn ăn uống cẩn trọng ở độ cao hàng ngàn mét.