Uống rượu bia lượng vừa phải có thật sự bảo vệ mạch máu não?

Thói quen nhâm nhi một ly rượu vang đỏ trong bữa tối hoặc uống một lon bia sau giờ làm việc từ lâu được nhiều người tin là bí quyết giúp máu lưu thông tốt và ngừa đột quỵ. Không ít người truyền tai nhau rằng kiêng hoàn toàn rượu bia thậm chí còn có hại cho mạch máu hơn là uống một chút mỗi ngày.

Tuy nhiên, các phân tích di truyền học hiện đại cho thấy uống rượu bia lượng vừa phải không hề có tác dụng nhân quả giúp bảo vệ mạch máu não hay giảm nguy cơ đột quỵ ^[1]. Ngược lại, lượng cồn nạp vào cơ thể tăng lên có mối liên hệ nhân quả trực tiếp làm tăng nguy cơ đột quỵ và tăng huyết áp ^[2]. Việc cắt giảm rượu bia mang lại lợi ích cho sức khỏe tim mạch ngay cả ở những người vốn chỉ uống từ ít đến vừa phải ^[3].

Tại sao từng có quan điểm uống ít rượu bia tốt cho mạch máu?

Trong nhiều thập kỷ, các nghiên cứu dịch tễ học quan sát truyền thống thường ghi nhận mối liên hệ hình chữ U giữa lượng rượu tiêu thụ và bệnh tim mạch ^[3]. Cụ thể, những người uống từ 3 đơn vị cồn trở lên có nguy cơ mắc bệnh tăng cao, trong khi nhóm uống từ ít đến vừa phải lại có vẻ giảm nhẹ nguy cơ nhồi máu cơ tim và bệnh mạch vành ^[4]. Một phân tích gộp từ 84 nghiên cứu quan sát cũng từng chỉ ra tỷ lệ mắc và tử vong do bệnh mạch vành cũng như đột quỵ thấp hơn ở người có uống rượu so với người kiêng hoàn toàn ^[5].

Điểm yếu lớn nhất của các nghiên cứu quan sát truyền thống là rất dễ bị sai lệch bởi các yếu tố gây nhiễu hoặc hiện tượng nhân quả ngược, khiến việc kết luận nguyên nhân - kết quả trở nên thiếu chính xác ^[4]. Chẳng hạn, nhóm người hoàn toàn không uống rượu trong các khảo sát có thể bao gồm cả những người đã mắc bệnh nền hoặc từng nghiện rượu phải cai, làm tỷ lệ bệnh tật của nhóm kiêng rượu bị đẩy lên cao giả tạo. Ngoài ra, các thử nghiệm lâm sàng can thiệp trước đây thường có quy mô nhỏ, không phân bổ ngẫu nhiên các mức cồn khác nhau và chỉ theo dõi được tác động trong thời gian ngắn ^[4].

Giải mã tranh cãi bằng phương pháp ngẫu nhiên hóa Mendel

Để khắc phục hạn chế của nghiên cứu quan sát khi các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) không khả thi hoặc vi phạm đạo đức y sinh, các nhà khoa học sử dụng phương pháp ngẫu nhiên hóa Mendel (MR) ^[4]. Phương pháp này có thể được hiểu như những thử nghiệm ngẫu nhiên tự nhiên của cơ thể ^[4].

Ngẫu nhiên hóa Mendel sử dụng các biến thể di truyền được thừa hưởng ngẫu nhiên từ cha mẹ làm công cụ đại diện cho mức độ tiêu thụ rượu bia nhằm đánh giá tác động nhân quả lên bệnh tật ^[4]. Vì cấu trúc gen được thiết lập từ trước khi con người sinh ra và trước khi bệnh khởi phát, phương pháp này gần như độc lập với các yếu tố gây nhiễu từ lối sống và tránh được sai lệch nhân quả ngược ^[5].

Các nghiên cứu di truyền quy mô lớn nói gì về rượu bia và đột quỵ?

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã kiểm chứng cả dữ liệu tự báo cáo lẫn phân tích di truyền trên 78.546 người từ hai chương trình nghiên cứu tim mạch và dân số tại Copenhagen ^[1]. Trong thời gian theo dõi, có 2.535 ca đột quỵ thiếu máu cục bộ và đột quỵ xuất huyết được ghi nhận từ cơ sở dữ liệu bệnh viện ^[1]. Ở phần khảo sát tự báo cáo, những người uống lượng thấp đến vừa phải (từ 1 đến 20 ly mỗi tuần) có vẻ giảm nguy cơ đột quỵ so với người uống dưới 1 ly mỗi ngày, với tỷ số rủi ro lần lượt là 0,84 ở nhóm uống 1-6 ly/tuần, 0,83 ở nhóm 7-13 ly/tuần và 0,84 ở nhóm 14-20 ly/tuần ^[1]. Tuy nhiên, khi kiểm tra qua các biến thể gen chuyển hóa cồn là ADH1B và ADH1C, các nhà khoa học phát hiện những kiểu gen này hoàn toàn không liên quan đến việc giảm nguy cơ đột quỵ ^[1]. Phân tích sâu hơn chỉ ra việc tăng huyết áp tâm thu thêm mỗi 10 mmHg mới liên quan thuận chiều với nguy cơ đột quỵ, trong khi lợi ích giảm đột quỵ từ việc uống rượu vừa phải theo tự báo cáo hoàn toàn không được ủng hộ bởi phân tích di truyền nhân quả ^[1].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên hóa Mendel khác công bố năm 2020 đã sử dụng tới 94 biến thể đơn nucleotide (SNP) làm công cụ di truyền để dự đoán tác động của rượu lên 8 bệnh lý tim mạch từ dữ liệu của các hiệp hội lớn và ngân hàng sinh học UK Biobank ^[2]. Kết quả cho thấy mức tiêu thụ rượu dự đoán theo di truyền có mối liên hệ nhân quả nhất quán làm tăng nguy cơ đột quỵ và bệnh động mạch ngoại biên qua nhiều phương pháp phân tích khác nhau ^[2]. Cụ thể, mỗi mức tăng 1 độ lệch chuẩn của số đồ uống có cồn hàng tuần (đã chuyển đổi logarit) làm tăng tỷ số chênh (OR) mắc đột quỵ lên 1,27 lần và bệnh động mạch ngoại biên lên 3,05 lần ^[2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận một số bằng chứng về mối liên hệ thuận chiều giữa rượu với bệnh động mạch vành (OR là 1,16), rung nhĩ (OR là 1,17) và phình động mạch chủ bụng (OR là 2,60), dù các mức này có giảm nhẹ khi điều chỉnh yếu tố hút thuốc ^[2]. Trái lại, không có bằng chứng liên hệ nhân quả giữa rượu với suy tim, thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch hay hẹp van động mạch chủ ^[2].

Tại châu Á, một nghiên cứu năm 2015 đã phân tích biến thể rs671 trên gen ALDH2 ở 1.712 bệnh nhân đái tháo đường và 2.076 người đối chứng tại Nam Thông, Trung Quốc ^[5]. Biến thể alen A của gen rs671 vốn gắn liền với việc giảm mạnh khả năng uống rượu ở tất cả các nhóm ^[5]. Ở nam giới, những người mang alen A (tức nhóm ít uống rượu do cơ địa di truyền) có mức huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương thấp hơn, đồng thời giảm nồng độ cholesterol toàn phần và cholesterol HDL ^[5]. Ở nam giới mắc đái tháo đường, alen A còn giúp giảm mạnh nồng độ chất béo trung tính (triglyceride) ^[5]. Điều này chứng minh việc tiêu thụ rượu là nguyên nhân nhân quả làm tăng huyết áp và gây bất lợi cho chỉ số triglyceride ở nam giới đái tháo đường ^[5]. Riêng ở nữ giới, do tỷ lệ uống rượu trong nhóm khảo sát rất thấp nên không tìm thấy bằng chứng liên hệ mạnh giữa gen này với các kết quả sức khỏe ^[5].

Đối với những người đã không may gặp biến cố mạch máu não, một nghiên cứu năm 2022 trên dữ liệu người gốc Âu từ mạng lưới Genetics of Ischemic Stroke Functional Outcome đã đánh giá khả năng phục hồi chức năng sau đột quỵ thiếu máu cục bộ ^[6]. Phân tích chỉ ra khuynh hướng di truyền bắt đầu hút thuốc làm tăng nguy cơ gặp kết quả phục hồi chức năng tồi tệ hơn sau đột quỵ với tỷ số chênh là 1,48 trong phân tích đơn biến và tăng lên 1,56 khi đã điều chỉnh yếu tố uống rượu ^[6]. Trong khi đó, mức tiêu thụ rượu dự đoán theo di truyền không cho thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với kết quả phục hồi chức năng sau đột quỵ thiếu máu cục bộ ^[6].

Tác động thật sự của cồn lên mỡ máu và huyết áp

Những người ủng hộ việc uống rượu vừa phải thường viện dẫn lý do cồn giúp tăng cholesterol HDL (thường gọi là mỡ tốt) ^[4]. Thực tế, cả các thử nghiệm ngắn hạn lẫn nghiên cứu ngẫu nhiên hóa Mendel đều xác nhận uống rượu có làm tăng nồng độ HDL-C ^[4]. Nghiên cứu trên nhóm dân số Trung Quốc năm 2015 cũng khẳng định mối liên hệ giữa uống rượu và tăng HDL-C là quan hệ nhân quả ^[5].

Tuy nhiên, việc tăng HDL-C do rượu không đồng nghĩa với việc mạch máu não được bảo vệ ^[1]. Tác động của rượu lên cholesterol LDL (mỡ xấu) và triglyceride vẫn kém rõ ràng hơn trong các quan sát thông thường, thậm chí còn làm tăng triglyceride ở người đái tháo đường ^[5]. Quan trọng hơn, rượu làm tăng huyết áp tâm thu và tâm trương một cách có tính nhân quả ^[5]. Chính sự gia tăng huyết áp tâm thu mới là yếu tố thúc đẩy nguy cơ đột quỵ tăng cao ^[1]. Một phân tích từ 83 nghiên cứu tiến cứu cũng chỉ ra lượng rượu tiêu thụ có mối liên hệ gần như tuyến tính với nguy cơ cao hơn mắc đột quỵ, suy tim, các bệnh mạch vành (trừ nhồi máu cơ tim) và tử vong do bóc tách phình động mạch chủ ^[3].

Hiểu lầm thường gặp: Có phải người có học thức uống rượu điều độ nên ít đột quỵ?

Trong đời sống, hình ảnh những người có trình độ học vấn cao, thu nhập ổn định thường thưởng thức một chút rượu vang và có sức khỏe tốt dễ khiến công chúng lầm tưởng chính ly rượu đó bảo vệ não bộ của họ. Tuy nhiên, khoa học di truyền chỉ ra chính nền tảng giáo dục mới là yếu tố bảo vệ độc lập chứ không phải ly rượu ^[7].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên hóa Mendel đa biến công bố năm 2022 đã phân tích dữ liệu từ hiệp hội MEGASTROKE gồm 446.696 người tham gia (chủ yếu là người gốc Âu), trong đó có 40.585 ca đột quỵ nói chung và 34.217 ca đột quỵ thiếu máu cục bộ ^[7]. Sau khi đã kiểm soát và loại trừ ảnh hưởng của việc tiêu thụ rượu, hút thuốc lá, chỉ số khối cơ thể (BMI), trí thông minh và bệnh tăng huyết áp, trình độ học vấn cao dự đoán theo di truyền vẫn giúp giảm đáng kể nguy cơ đột quỵ tổng thể (OR là 0,62), đột quỵ thiếu máu cục bộ (OR là 0,63) và đột quỵ do huyết khối từ tim (OR là 0,59) ^[7]. Như vậy, lợi ích giảm đột quỵ đến từ trình độ học vấn hoàn toàn độc lập với việc uống rượu ^[7].

Ai nên đặc biệt thận trọng với đồ uống có cồn?

Nhóm đầu tiên cần tránh xa rượu bia là người có bệnh tăng huyết áp hoặc có nguy cơ đột quỵ, bệnh động mạch ngoại biên và phình động mạch chủ bụng ^[2]. Do rượu làm tăng huyết áp tâm thu và tâm trương đồng thời làm tăng trực tiếp nguy cơ đột quỵ, việc tiếp tục uống vì tin rằng "tốt cho tim mạch" sẽ gây hại cho hệ thống mạch máu ^[5].

Nhóm thứ hai là nam giới mắc bệnh đái tháo đường, bởi phân tích di truyền cho thấy rượu gây tác động bất lợi rõ rệt làm tăng nồng độ triglyceride máu ở đối tượng này ^[5]. Bên cạnh đó, những bệnh nhân đã từng bị đột quỵ thiếu máu cục bộ cần tuyệt đối tránh khói thuốc lá và không nên kỳ vọng rượu bia mang lại lợi ích phục hồi nào ^[6]. Những người đang có bệnh lý nền về gan (do tăng mỗi 1 ly rượu/ngày liên quan thuận chiều với xơ gan do rượu) hoặc đang sử dụng thuốc điều trị bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ đồ uống có cồn nào ^[1].

Nguyên tắc sử dụng đồ uống có cồn an toàn hơn trong thực tế

Theo quan điểm chuyên môn từ Hội Tim mạch Cộng hòa Séc công bố năm 2019, việc cắt giảm lượng rượu tiêu thụ mang lại lợi ích cho sức khỏe tim mạch ngay cả ở những người vốn chỉ uống từ ít đến vừa phải ^[3]. Do đó, việc uống rượu bia nói chung không được khuyến khích để bảo vệ sức khỏe ^[3].

Nếu vẫn sử dụng đồ uống có cồn trong các dịp giao tiếp, người trưởng thành cần tuân thủ nghiêm ngặt ngưỡng giới hạn tối đa chấp nhận được ^[3]. Theo khuyến cáo của Viện Y tế Công cộng Quốc gia Cộng hòa Séc, mức tiêu thụ "nguy cơ thấp" không được vượt quá 16 gam ethanol nguyên chất mỗi ngày đối với nữ giới và 24 gam mỗi ngày đối với nam giới ^[3]. Trong thực tế, mức này tương đương tối đa 1 đơn vị cồn tiêu chuẩn mỗi ngày và chỉ uống nhiều nhất 5 ngày một tuần ^[3]. Mỗi tuần bắt buộc phải có ít nhất 2 ngày hoàn toàn không uống rượu bia để cơ thể nghỉ ngơi ^[3]. Ngoài ra, trong bất kỳ cuộc vui nào, tổng lượng cồn nạp vào một lần tuyệt đối không được vượt quá 40 gam ethanol, tức không quá 2 đơn vị đồ uống tiêu chuẩn ^[3].

Tóm lại, quan niệm uống một chút rượu bia mỗi ngày giúp dưỡng mạch máu não chỉ là sự ngộ nhận xuất phát từ các khảo sát quan sát cũ bị nhiễu số liệu ^[1]. Bằng chứng di truyền học khẳng định không có mức cồn nào thực sự bảo vệ não khỏi đột quỵ, mà trái lại còn làm tăng huyết áp và tổn thương mạch máu ^[2]. Chủ động giảm bớt rượu bia, nói không với thuốc lá và duy trì lối sống lành mạnh mới là chìa khóa vững chắc nhất để bảo vệ não bộ ^[6].