Sâm Tây Bá Lợi Á (tên khoa học Eleutherococcus senticosus, hay còn gọi là ngũ gia bì gai) từ lâu đã được sử dụng rộng rãi như một loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe giúp bồi bổ cơ thể và giảm mệt mỏi [1]. Tuy nhiên, nhiều người dùng thường băn khoăn không biết nên uống thảo dược này vào lúc nào trong ngày để đạt hiệu quả tối ưu mà không làm xáo trộn giấc ngủ ban đêm.
Thực tế, thời điểm lý tưởng nhất để sử dụng sâm Tây Bá Lợi Á là vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều. Việc dùng thảo dược này quá muộn vào buổi tối có thể gây khó ngủ ở một số người nhạy cảm, hoặc làm thay đổi quá trình chuyển hóa các hoạt chất khác trong cơ thể, đặc biệt là khi đang dùng kèm thuốc an thần hay thuốc tác động lên hệ thần kinh [1].
Sâm Tây Bá Lợi Á tác động đến sự tỉnh táo và giấc ngủ thế nào?
Về mặt dược lý, sâm Tây Bá Lợi Á được xếp vào nhóm "adaptogen" (chất thích nghi) - thuật ngữ chỉ các hoạt chất tự nhiên giúp cơ thể tăng sức đề kháng trước các tác nhân gây căng thẳng sinh học hoặc mệt mỏi [1]. Nhờ đặc tính thúc đẩy sự tỉnh táo và phục hồi năng lượng trong trạng thái thiếu ngủ, người dùng thường có xu hướng cảm thấy minh mẫn hơn sau khi uống [2]. Do đó, thói quen uống sâm vào buổi sáng giúp tận dụng tối đa nguồn năng lượng này cho các hoạt động làm việc trong ngày, đồng thời tránh gây kích thích thần kinh không mong muốn khi đến giờ đi ngủ.
Tuy nhiên, cơ chế tác động của sâm Tây Bá Lợi Á lên hệ thần kinh và giấc ngủ phức tạp hơn nhiều người nghĩ. Trong y học cổ truyền phương Đông như Hàn Quốc, loài cây thuộc họ Nhân sâm (Araliaceae) này vốn được dùng cho nhiều chứng bệnh, bao gồm cả bệnh lý thiếu máu cơ tim [3]. Ở cấp độ tế bào và chuyển hóa, người ta từng giả định rằng sâm Tây Bá Lợi Á hoạt động bằng cách cảm ứng (kích hoạt) các enzyme gan, nhưng các dữ liệu thực nghiệm lại chứng minh cơ chế thực sự của nó là ức chế enzyme chuyển hóa thuốc [1].
Bên cạnh toàn bộ dịch chiết từ rễ hoặc vỏ cây, hoạt chất chính trong sâm Tây Bá Lợi Á là Eleutheroside E (viết tắt là EE) cũng đóng vai trò quan trọng trên hệ thần kinh trung ương [2]. Hoạt chất này không chỉ có đặc tính kháng viêm và bảo vệ tim mạch, mà còn can thiệp trực tiếp vào các chất dẫn truyền thần kinh nhóm monoamine tại vùng đồi thị (hippocampus) - khu vực não bộ kiểm soát trí nhớ và hành vi khi cơ thể rơi vào trạng thái căng thẳng do mất ngủ kéo dài [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tác động lên giấc ngủ và thần kinh?
Các bằng chứng khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào việc sâm Tây Bá Lợi Á tương tác với thuốc ngủ, bảo vệ não bộ và cải thiện suy giảm hành vi do thiếu ngủ trên mô hình động vật thực nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 1984 đã đánh giá trực tiếp tác động của chiết xuất sâm Tây Bá Lợi Á lên quá trình chuyển hóa thuốc ngủ hexobarbital cả trong cơ thể sống (in vivo) và trong ống nghiệm (in vitro) [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành tiêm phúc mạc chiết xuất sâm cho chuột nhắt theo hai phác đồ: cấp tính (liều 40 đến 320 mg/kg trong 1 ngày) hoặc mạn tính (liều 80 đến 320 mg/kg trong 4 đến 5 ngày) [1]. Sau mũi tiêm cuối cùng 1 giờ (ở cả nhóm cấp tính và mạn tính) hoặc 24 giờ (nhóm mạn tính), chuột được tiêm thuốc ngủ hexobarbital sodium với liều 100 mg/kg để đo thời gian đi vào giấc ngủ (sleep latency) và tổng thời gian ngủ [1]. Kết quả cho thấy ở nhóm dùng cấp tính, sâm Tây Bá Lợi Á tạo ra tác dụng an thần hiệp đồng với thuốc, làm giảm 47% thời gian chờ đi vào giấc ngủ và kéo dài thời gian ngủ của chuột thêm từ 45% đến 228% [1]. Tác dụng tương tự cũng ghi nhận ở nhóm dùng mạn tính nhiều ngày với thời gian ngủ tăng từ 125% đến 202% [1]. Phân tích trong ống nghiệm xác nhận chiết xuất này đã ức chế tới 66% quá trình chuyển hóa thuốc hexobarbital so với nhóm đối chứng, khiến thuốc ngủ lưu lại lâu hơn trong cơ thể [1].
Trái ngược với việc làm tăng tác dụng của thuốc ngủ, bản thân hoạt chất trong sâm lại giúp chống lại sự mệt mỏi và suy giảm nhận thức khi bị mất ngủ. Một nghiên cứu năm 2011 đã khảo sát tác dụng của hoạt chất Eleutheroside E (EE) trên mô hình chuột bị gây căng thẳng do tước đoạt giấc ngủ suốt 72 giờ liên tục [2]. Các nhóm từ 5 đến 6 con chuột được đặt trong bể nước kích thước 45 x 34 x 17 cm có 12 bệ đứng nhỏ đường kính 3 cm để ngăn chúng ngủ sâu, đồng thời được dùng nước muối sinh lý hoặc hoạt chất EE ở liều 10 mg/kg hoặc 50 mg/kg lặp lại nhiều lần [2]. Sau 72 giờ mất ngủ, những con chuột không được điều trị biểu hiện suy giảm hành vi rõ rệt: giảm thời gian trễ khi bước vào buồng tối, giảm khả năng vận động, giảm tỷ lệ đi đúng hướng trong mê cung chữ Y và tăng nồng độ các chất monoamine tại vùng đồi thị của não [2]. Ngược lại, việc dùng lặp lại Eleutheroside E đã phục hồi đáng kể cả các rối loạn hành vi lẫn chỉ số sinh hóa này, giúp chuột duy trì nhận thức tỉnh táo bất chấp việc bị thiếu ngủ [2].
Tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh và duy trì trí nhớ của sâm Tây Bá Lợi Á còn được củng cố qua một nghiên cứu năm 2012 trên mô hình chuột cống bị thiếu máu não cục bộ toàn thể thoáng qua (tắc 4 mạch máu) [3]. Chiết xuất ethanol từ vỏ cây sâm Tây Bá Lợi Á được cho chuột uống ở các mức liều 3, 30, 100 và 300 mg/kg vào hai thời điểm: ngay lúc tái tưới máu (0 phút) và 90 phút sau đó [3]. Sau 7 ngày, kết quả kiểm tra mô học cho thấy các mức liều uống 30, 100 và 300 mg/kg giúp giảm tỷ lệ chết tế bào thần kinh vùng CA1 đồi thị lần lượt là 3,5%, 25,9% và 53,1% so với nhóm đối chứng [3]. Đặc biệt, liều 300 mg/kg đã ức chế tới 81,9% sự suy giảm hành vi luân phiên tự nhiên trong bài kiểm tra mê cung chữ Y, đồng thời làm giảm sự kích hoạt các yếu tố gây viêm như COX-2, GFAP và OX-42 tại vùng đồi thị [3].
Về khả năng điều hòa miễn dịch và thời điểm dùng trong đợt bệnh, một nghiên cứu năm 2002 đã thử nghiệm hai chế phẩm dược phẩm chứa chiết xuất rễ sâm Tây Bá Lợi Á là viên nén Argoeleuter và Immuplant trên chuột cái Balb/c 6 tuần tuổi [4]. Các nhà khoa học so sánh ba cách dùng đường uống: dùng dự phòng trước khi mắc bệnh, dùng điều trị trong khi bệnh và kết hợp cả hai [4]. Kết quả cho thấy các chế phẩm này làm tăng nồng độ kháng thể (immunoglobulin) trong huyết thanh của chuột [4]. Đáng chú ý, hiệu quả kích thích miễn dịch đạt mức tốt nhất khi chế phẩm được cho uống trong giai đoạn điều trị bệnh, dù phương án dùng dự phòng kéo dài sang giai đoạn bệnh cũng mang lại tác dụng tích cực [4].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Nhìn vào bức tranh dữ liệu khoa học, có thể thấy sâm Tây Bá Lợi Á sở hữu tiềm năng sinh học đa dạng trên hệ thần kinh và miễn dịch. Thảo dược này vừa giúp bảo vệ tế bào thần kinh vùng đồi thị khỏi tổn thương viêm [3], vừa giúp phục hồi sự tỉnh táo, trí nhớ và khả năng vận động trong điều kiện cơ thể bị kiệt sức do thiếu ngủ [2]. Ngoài ra, việc sử dụng đúng giai đoạn còn hỗ trợ nâng cao đáp ứng miễn dịch dịch thể của cơ thể [4].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng này. Toàn bộ các kết quả chi tiết về liều lượng, cơ chế ức chế enzyme gan 66% hay khả năng phục hồi hành vi sau 72 giờ mất ngủ nêu trên đều được thực hiện trên mô hình động vật (chuột nhắt và chuột cống) hoặc trong ống nghiệm [1], [2], [3], [4]. Trong nghiên cứu năm 1984, chiết xuất còn được đưa vào cơ thể chuột qua đường tiêm phúc mạc thay vì đường uống thông thường ở người [1].
Hơn nữa, cho đến nay vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người để ấn định chính xác "khung giờ vàng" (ví dụ mấy giờ sáng hay mấy giờ chiều) khi uống sâm Tây Bá Lợi Á nhằm tránh mất ngủ. Khuyến cáo uống vào buổi sáng hiện nay chủ yếu dựa trên đặc tính giúp tỉnh táo, chống mệt mỏi của hoạt chất Eleutheroside E [2] và nguyên tắc an toàn nhằm tránh tương tác với các thuốc dùng vào buổi tối [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sâm Tây Bá Lợi Á
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng cứ chọn sản phẩm có hàm lượng hoạt chất đánh dấu (như Eleutheroside E) càng cao thì tác dụng càng mạnh và định liều chỉ cần dựa vào thông số này. Thực tế, nghiên cứu năm 2002 trên hai viên nén chiết xuất rễ sâm Tây Bá Lợi Á chỉ ra rằng các chế phẩm khác nhau hoạt động với cường độ khác nhau, không phụ thuộc hoàn toàn vào hàm lượng hoạt chất đánh dấu Eleutheroside E [4]. Nhóm nghiên cứu kết luận việc thiết lập liều lượng cho các chế phẩm chứa sâm Tây Bá Lợi Á không nên chỉ dựa đơn thuần vào hàm lượng chiết xuất ghi trên nhãn [4].
Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ sâm Tây Bá Lợi Á có tác dụng kích thích mạnh nên hoàn toàn đối kháng với thuốc ngủ, hoặc ngược lại, nghĩ thảo dược tự nhiên thì vô hại khi uống cùng thuốc tây vào buổi tối. Như nghiên cứu năm 1984 đã chứng minh, việc dùng chiết xuất sâm Tây Bá Lợi Á thực chất lại ức chế tới 66% quá trình chuyển hóa của thuốc ngủ hexobarbital tại gan, từ đó làm tăng thời gian ngủ do thuốc lên tới hơn 200% [1]. Nếu người bệnh tự ý uống sâm vào buổi tối cùng lúc với thuốc an thần, nguy cơ gặp phải tình trạng ức chế thần kinh quá mức, ngủ li bì hoặc mệt mỏi vào sáng hôm sau là hoàn toàn có cơ sở.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là những người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc ngủ (như nhóm barbiturat) hoặc các loại thuốc điều trị bệnh lý mạn tính chuyển hóa qua gan. Do sâm Tây Bá Lợi Á có cơ chế ức chế enzyme chuyển hóa thuốc thay vì kích hoạt enzyme [1], việc dùng chung có thể làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu, gây ra tác dụng phụ ngoài ý muốn.
Những người có cơ địa nhạy cảm với các chất giúp tỉnh táo hoặc đang bị rối loạn giấc ngủ cũng cần lưu ý. Hoạt chất Eleutheroside E trong sâm có khả năng tác động lên hệ thống chất dẫn truyền thần kinh monoamine ở não và kích thích khả năng vận động, nhận thức [2]. Việc uống quá muộn trong ngày có thể khiến não bộ duy trì trạng thái hoạt động, gây trằn trọc khi lên giường.
Ngoài ra, phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ em và người có bệnh lý nền về tim mạch hoặc thần kinh không nên tự ý dùng các chế phẩm chiết xuất nồng độ cao. Trước khi bắt đầu bổ sung sâm Tây Bá Lợi Á, người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc kê đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được tư vấn liều lượng và khoảng cách thời gian an toàn.
Cách áp dụng thực tế để đạt hiệu quả và tránh mất ngủ
Để tận dụng lợi ích bồi bổ sức khỏe và hỗ trợ sự tỉnh táo của sâm Tây Bá Lợi Á mà không làm ảnh hưởng đến giấc ngủ đêm, người dùng nên ưu tiên uống vào buổi sáng (ngay sau bữa ăn sáng) hoặc đầu giờ chiều (trước 14-15 giờ). Đây là khoảng thời gian cơ thể cần năng lượng để làm việc, học tập và vận động. Tuyệt đối tránh uống sâm vào buổi tối hoặc sát giờ đi ngủ, đặc biệt nếu bạn chưa từng sử dụng loại thảo dược này trước đây và chưa rõ phản ứng của cơ thể mình.
Về cách thức sử dụng theo đợt, dữ liệu nghiên cứu gợi ý rằng việc dùng chế phẩm chiết xuất rễ sâm Tây Bá Lợi Á ngay trong giai đoạn cơ thể đang suy giảm sức đề kháng hoặc đang ốm mang lại hiệu quả hỗ trợ miễn dịch rõ rệt nhất [4]. Bạn cũng có thể áp dụng phương pháp uống dự phòng trước và duy trì kéo dài trong suốt đợt cơ thể mệt mỏi để tối ưu hóa sức đề kháng [4].
Khi lựa chọn sản phẩm trên thị trường (dạng viên nén, trà túi lọc hay dịch chiết lỏng), hãy tuân thủ đúng hướng dẫn của nhà sản xuất, không tự ý tăng liều chỉ vì nhìn vào hàm lượng chiết xuất trên bao bì [4]. Nếu đang phải dùng bất kỳ loại thuốc điều trị nào vào buổi tối, việc dời lịch uống sâm Tây Bá Lợi Á lên buổi sáng cũng là một cách thực tế để giảm thiểu nguy cơ tương tác dược lý tại gan [1].
Tóm lại, buổi sáng và đầu giờ chiều là thời điểm thích hợp nhất để bổ sung sâm Tây Bá Lợi Á, giúp cơ thể duy trì sự tỉnh táo và hạn chế nguy cơ rối loạn giấc ngủ hay tương tác thuốc vào ban đêm. Người dùng nên lắng nghe phản ứng của cơ thể, tuân thủ liều lượng khuyến cáo và luôn hỏi ý kiến bác sĩ nếu đang điều trị bệnh nền.
