Nhiều người có cơ địa dị ứng tôm, cua thường truyền tai nhau mẹo uống sẵn một viên thuốc kháng histamine trước khi đi ăn tiệc để "phòng ngừa", yên tâm thưởng thức hải sản. Đây là thói quen cực kỳ nguy hiểm.
Thuốc kháng histamine hoàn toàn không thể ngăn chặn sốc phản vệ nguy kịch do thức ăn, mà chỉ tạm thời ức chế các dấu hiệu ngoài da, khiến người bệnh chủ quan và đánh mất thời gian vàng cấp cứu [2, 8].
Cơ chế tác động giải thích vì sao thuốc không ngăn được sốc phản vệ
Khi cơ thể tiếp xúc với dị nguyên từ hải sản, hệ miễn dịch phản ứng quá mức và kích hoạt giải phóng ồ ạt hóa chất trung gian từ tế bào mast và bạch cầu ưa kiềm. Histamine chỉ là một trong số rất nhiều chất trung gian hóa học được giải phóng.
Thuốc kháng histamine cạnh tranh với histamine tại thụ thể H1 hoặc H2, chỉ có tác dụng làm giảm ngứa, nổi mề đay hoặc phù nề nhẹ ngoài da [1]. Tuy nhiên, trong phản ứng sốc phản vệ, các chất trung gian khác như leukotriene, prostaglandin và cytokine tiếp tục tấn công hệ hô hấp và tim mạch.
Điều này gây co thắt phế quản làm tắc nghẽn đường thở, giãn toàn bộ mạch máu dẫn đến trụy tim mạch tụt huyết áp nghiêm trọng [1, 2]. Thuốc kháng histamine không có khả năng đảo ngược hay ngăn cản những biến cố mạch máu và suy hô hấp đe dọa tính mạng này [2, 8].
Nghiên cứu nói gì về hiệu quả thực tế của thuốc dự phòng
Nhiều hướng dẫn lâm sàng và báo cáo y khoa quốc tế đã đánh giá tính hiệu quả cũng như giới hạn của thuốc kháng histamine trong việc ngăn chặn các phản ứng quá mẫn:
Báo cáo cập nhật phác đồ thực hành và đánh giá GRADE năm 2020 về sốc phản vệ chỉ ra rằng thuốc kháng histamine và glucocorticoid không phải biện pháp can thiệp đáng tin cậy để ngăn ngừa sốc phản vệ hai pha [2]. Bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ủng hộ vai trò dự phòng của thuốc trong một số phác đồ hóa trị cụ thể hoặc liệu pháp miễn dịch dị nguyên bay đường hô hấp cấp tốc [2]. Nghiên cứu nhấn mạnh epinephrine (adrenaline) mới là thuốc điều trị hàng đầu duy nhất cho sốc phản vệ, chứ không phải kháng histamine [2]. Giới hạn của tài liệu này là không khuyến nghị dùng thuốc dự phòng thường quy cho các trường hợp chụp cản quang hay dị ứng thức ăn [2].
Một phân tích tổng quan năm 2011 về ngăn ngừa phản ứng dị ứng trong phẫu thuật ghi nhận rằng, ở những bệnh nhân nhạy cảm, việc dùng thuốc dự phòng bằng kháng histamine kết hợp corticosteroid có thể làm giảm mức độ nghiêm trọng của phản ứng với một số thuốc hoặc thuốc cản quang, nhưng không rõ liệu có làm giảm tỷ lệ xuất hiện phản ứng sốc hay không [3]. Đặc biệt, không có bằng chứng nào cho thấy dùng thuốc dự phòng ngăn được phản ứng dị ứng nặng với latex và bác sĩ không được dựa dẫm vào hiệu quả của việc uống thuốc trước [3].
Một nghiên cứu hồi cứu công bố năm 1985 khảo sát 103 trường hợp sốc do thuốc giãn cơ để tìm các yếu tố nguy cơ [4]. Kết quả cho thấy tiền sử dị ứng cơ địa như hen suyễn, dị ứng phấn hoa hoặc dị ứng thuốc phụ thuộc IgE xuất hiện với tần suất cao rõ rệt ở nhóm sốc phản vệ [4]. Dù nghiên cứu này đề xuất dùng kháng histamine như một phần của phác đồ tiền mê trước mổ, 25% bệnh nhân sốc không hề có yếu tố nguy cơ nào từ trước, cho thấy phản vệ có thể xảy ra đột ngột và khó lường trước [4].
Một nghiên cứu bệnh chứng lồng ghép năm 2019 tại bệnh viện đại học ở Trùng Khánh (Trung Quốc) theo dõi bệnh nhân phẫu thuật từ tháng 10/2012 đến tháng 12/2017 [5]. Phân tích đa biến cho thấy người có tiền sử dị ứng thức ăn hoặc các chất khác có nguy cơ sốc phản vệ chu phẫu cao gấp 40,56 lần (khoảng tin cậy 95%: 8,12–202,52; P < 0,01), còn dị ứng thuốc tăng nguy cơ 6,78 lần (khoảng tin cậy 95%: 2,35–19,54; P < 0,01) [5]. Dù nhóm bệnh nhân dùng thuốc dự phòng kết hợp tránh dị nguyên không xảy ra sốc trong nghiên cứu này, việc can thiệp được đặt trong bối cảnh kiểm soát y khoa chặt chẽ và không thể tùy tiện áp dụng ngoài cộng đồng [5].
Nghiên cứu quan sát trên 1.240 ca mổ lấy thai năm 2004 ghi nhận 4 ca sốc phản vệ dưới gây tê tủy sống, tỷ lệ lên đến 1:310 [6]. Tất cả đều do dị ứng găng tay latex, trong đó một ca tiến triển sốc nặng kèm co thắt phế quản, khó thở, thở nhanh và tụt huyết áp cần đặt nội khí quản và tiêm epinephrine cấp cứu [6]. Dù thuốc kháng histamine và steroid có thể được cân nhắc để giảm bớt nguy cơ trong sản khoa, biện pháp kiểm soát môi trường tuyệt đối tránh dị nguyên mới là chìa khóa then chốt [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn nghiêm trọng của bằng chứng
Việc dùng thuốc kháng histamine chỉ mang lại lợi ích trong việc làm dịu các triệu chứng tại da như mày đay, mẩn đỏ, ngứa ngáy [1, 8]. Trong sản khoa, một báo cáo ca bệnh năm 2017 về phản vệ do thức ăn ở thai phụ ghi nhận kháng histamine, epinephrine và glucocorticoid có thể được sử dụng an toàn khi cần can thiệp cấp cứu phối hợp [7].
Tuy nhiên, giới hạn nguy hiểm nhất là thuốc tạo ra cảm giác an toàn giả tạo. Theo tổng quan dịch tễ học toàn cầu năm 2020, hướng dẫn của Viện Hàn lâm Dị ứng và Miễn dịch Lâm sàng Châu Âu đã hạ bậc thuốc kháng histamine xuống thành biện pháp hàng ba chỉ để giảm triệu chứng da [1]. Lý do là việc dùng kháng histamine có thể gây chậm trễ trong việc sử dụng epinephrine cấp cứu kịp thời hoặc bù dịch [1]. Các phân tích tử vong cho thấy việc chậm tiêm epinephrine là một trong những yếu tố hàng đầu dẫn đến ca tử vong do sốc phản vệ [1]. Khi thuốc kháng histamine xóa đi dấu hiệu mề đay ban đầu, người bệnh lầm tưởng mình an toàn trong khi tụt huyết áp và tắc nghẽn đường thở đang âm thầm diễn tiến [2, 8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc ngừa dị ứng
Nhiều người tin rằng uống thuốc kháng histamine liều gấp đôi trước bữa ăn sẽ tạo "màng bọc" chống lại dị ứng tôm, cua. Đây là sai lầm chết người. Thuốc không thể ngăn phản ứng giải phóng ồ ạt hóa chất miễn dịch khi cơ thể tiếp xúc lại với dị nguyên [2, 3].
Hiểu lầm thứ hai là xem kháng histamine như thuốc giải độc. Khi thấy người khác khó thở do ăn hải sản, nhiều người vội vàng tìm viên thuốc dị ứng cho uống. Thuốc kháng histamine dạng uống mất nhiều thời gian để hấp thu và hoàn toàn bất lực trước co thắt thanh quản hay trụy tim mạch [1, 8]. Lúc này, chỉ có tiêm bắp epinephrine mới có tác dụng cứu mạng [2, 8].
Một số người còn nghĩ ăn lượng nhỏ sau khi uống thuốc sẽ giúp "tập quen" dần. Hướng dẫn của Tổ chức Dị ứng Thế giới (WAO) năm 2011 khẳng định các biện pháp giải mẫn cảm bằng đường uống hiện chưa được khuyến cáo áp dụng thường quy để ngừa sốc phản vệ do thức ăn vì tỷ lệ tác dụng phụ rất cao, đặc biệt trong giai đoạn tăng liều [8].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không được dùng mẹo uống thuốc kháng histamine để ăn thức ăn có nguy cơ:
Người từng có tiền sử sốc phản vệ hoặc phản ứng dị ứng nặng với hải sản: Tiền sử dị ứng thức ăn làm tăng vọt nguy cơ phản vệ nghiêm trọng trong các lần tiếp xúc sau [5, 6].
Bệnh nhân có cơ địa atopy, hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng: Bệnh nền hô hấp khiến đường thở dễ co thắt dữ dội hơn khi phản vệ xảy ra [4].
Người cao tuổi đang dùng nhiều loại thuốc phối hợp: Đây là nhóm nguy cơ cao dễ tử vong do phản vệ theo các thống kê toàn cầu [1].
Phụ nữ mang thai: Phản ứng sốc phản vệ do thức ăn không chỉ nguy hiểm cho người mẹ mà còn đe dọa tổn thương não ở thai nhi do thiếu oxy và tụt huyết áp [7].
Cách ứng phó đúng đắn và an toàn trong đời sống
Theo Hướng dẫn của Tổ chức Dị ứng Thế giới (WAO) năm 2011, nguyên tắc cốt lõi và hiệu quả nhất đối với người dị ứng thức ăn là tránh hoàn toàn thực phẩm đã gây phản ứng [8]. Việc này đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ vì thực phẩm gây dị ứng có thể bị ẩn, thay thế hoặc nhiễm chéo trong quá trình chế biến [8].
Khi đi ăn ngoài hoặc dự tiệc: Cần hỏi rõ thành phần món ăn, thông báo trước với người chế biến về tiền sử dị ứng của mình. Cẩn thận với tình trạng nhiễm chéo khi dùng chung chảo, dầu chiên hoặc dụng cụ gắp thức ăn [8]. Đọc kỹ nhãn mác thực phẩm đóng hộp để nhận diện các thành phần có thể gây dị ứng chéo [8].
Trang bị phòng ngừa: Những người đã được chẩn đoán nguy cơ phản vệ cần được hướng dẫn sử dụng bút tiêm tự động epinephrine, nắm rõ ngưỡng an toàn và luôn mang theo bên mình [2].
Tư thế xử trí: Báo cáo năm 2020 lưu ý khi có dấu hiệu sốc phản vệ, việc duy trì tư thế đứng thẳng có thể làm tăng nguy cơ tử vong; người bệnh cần được đặt nằm nghỉ và gọi cấp cứu ngay [1].
Tóm lại, thuốc kháng histamine không phải là "tấm khiên" bảo vệ bạn trước những món hải sản gây dị ứng. Tránh xa hoàn toàn thực phẩm dị nguyên là cách duy nhất để bảo toàn sức khỏe. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng để được tư vấn phác đồ xử trí khẩn cấp và không bao giờ đánh đổi tính mạng chỉ vì một bữa ăn.
