Nhiều người có thói quen uống chung các loại vitamin, viên khoáng chất cùng lúc với thuốc kháng sinh để bồi bổ cơ thể khi ốm. Tuy nhiên, việc uống các chế phẩm chứa khoáng chất như magie, canxi hay sắt cùng thời điểm với kháng sinh có thể khiến thuốc bị giảm hoặc mất hoàn toàn tác dụng điều trị.

Để đảm bảo hiệu quả điều trị nhiễm khuẩn, người bệnh cần uống thuốc kháng sinh cách xa các chế phẩm chứa magie và khoáng chất đa hóa trị ít nhất 2 đến 4 giờ. Việc giãn cách thời gian này giúp hệ tiêu hóa hấp thu trọn vẹn hoạt chất kháng sinh trước khi khoáng chất kịp tạo phản ứng cản trở [1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ phản ứng tạo phức chelat

Khi dùng đường uống, hai nhóm kháng sinh phổ biến gồm fluoroquinolone và tetracycline rất dễ tương tác với các ion kim loại đa hóa trị mang điện tích 2+ hoặc 3+ (như magie, nhôm, canxi, sắt) [2]. Hiện tượng này xảy ra do phản ứng tạo phức chelat (chelation), trong đó phân tử thuốc liên kết chặt với ion kim loại tạo thành một phức hợp phân tử lớn [2], [3].

Phức hợp mới tạo thành này rất khó hoặc không thể hòa tan trong đường ruột, khiến thuốc không thể vượt qua màng niêm mạc tiêu hóa để đi vào máu [3]. Kết quả là nồng độ thuốc trong huyết tương bị sụt giảm nghiêm trọng, dẫn tới thất bại điều trị nhiễm khuẩn [1]. Thậm chí, việc thuốc bị bất hoạt do chelat hóa còn đối mặt với nguy cơ gia tăng tình trạng kháng kháng sinh của vi khuẩn do liều hấp thu thực tế không đạt ngưỡng ức chế [1], [4].

Nghiên cứu lâm sàng: Sai lầm phổ biến ngay trong bệnh viện

Dù tương tác chelat hóa giữa kim loại đa hóa trị và kháng sinh là chống chỉ định kinh điển đã được cảnh báo rộng rãi, thực tế điều trị vẫn ghi nhận tỷ lệ sai sót rất cao [2].

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 được tiến hành tại một bệnh viện chăm sóc cấp ba chuyên sâu, thu thập dữ liệu trên các bệnh nhân người lớn nội trú dùng kháng sinh đường uống kết hợp hợp chất chứa cation đa hóa trị trong năm 2019 [2]. Kết quả cho thấy:

  • Trong số các bệnh nhân dùng fluoroquinolone hoặc tetracycline đường uống, có 47 bệnh nhân (chiếm 26,6%) được chỉ định dùng đồng thời với các hợp chất chứa cation đa hóa trị [2].
  • Ciprofloxacin là kháng sinh gặp tương tác nhiều nhất với 29 trường hợp (chiếm 61,7%), tiếp theo là moxifloxacin với 12 trường hợp (chiếm 25,5%) và doxycycline với 6 trường hợp (chiếm 12,8%) [2].
  • Đáng chú ý, có tới 35 bệnh nhân (chiếm 74,5%) uống kháng sinh cùng thời điểm với hợp chất kim loại, và 1 bệnh nhân (chiếm 2,1%) uống ở khoảng cách thời gian không phù hợp [2].
  • Nghiên cứu chỉ ra rằng ở bệnh viện dùng hồ sơ theo dõi dùng thuốc viết tay, tỷ lệ dùng đồng thời kháng sinh với cation kim loại là cực kỳ cao, đòi hỏi các chương trình quản lý kháng sinh phải can thiệp để khắc phục [2].

Đánh giá dược lực học và mức độ ảnh hưởng của magie

Tương tác chelat hóa không chỉ được phát hiện trên lâm sàng mà còn được lượng hóa rõ nét qua các mô hình dược động học và tính toán phân tử [3].

Một nghiên cứu đánh giá xuất bản năm 1995 ghi nhận tương tác chelat hóa xảy ra ở khoảng 22% đến 76% bệnh nhân được kê đơn kháng sinh nhóm fluoroquinolone [1]. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng việc dùng đồng thời thuốc kháng acid chứa magie - nhôm hoặc sucralfate tạo ra tác động làm giảm sinh khả dụng của quinolone mạnh nhất, xếp trên cả sắt, canxi và kẽm [1]. Sự sụt giảm sinh khả dụng này rất nguy hiểm vì fluoroquinolone thường được dùng điều trị các mầm bệnh có độ nhạy cảm vừa phải, nơi khoảng dung sai cho phép giảm hấp thu là rất hẹp [1].

Đến năm 2021, một nghiên cứu tính toán cơ học lượng tử đã phân tích tác động của việc chelat hóa giữa magie, canxi, nhôm với tốc độ hấp thu và sinh khả dụng của 13 loại kháng sinh nhóm fluoroquinolone [3]. Dữ liệu cho thấy tốc độ hấp thu đường uống của kháng sinh nhìn chung đều giảm khi có mặt ion kim loại [3]. Năng lượng liên kết tính toán của ciprofloxacin với ion magie, canxi và nhôm trong môi trường acid nước tỷ lệ thuận với mức độ suy giảm diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC), chứng minh kim loại liên kết càng bền thì lượng thuốc vào được tuần hoàn càng thấp [3].

Ngoài nhóm fluoroquinolone, nhóm tetracycline cũng chịu ảnh hưởng tương tự. Một nghiên cứu năm 2019 về hoạt tính kháng khuẩn in vitro trên vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli và Klebsiella pneumoniae cho thấy việc bổ sung các ion kim loại bao gồm canxi và magie làm gia tăng nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của kháng sinh, tức làm giảm độ nhạy cảm của vi khuẩn trước thuốc [4]. Khi thêm chất tạo phức chelat EDTA, giá trị MIC giảm xuống, nhưng tác dụng này ngay lập tức bị đảo ngược khi bổ sung thêm magie và canxi [4]. Một nghiên cứu năm 2021 trên doxycycline cũng chứng minh thuốc này khi tạo phức với sắt sẽ bị giảm từ 2 đến 4 lần độ nhạy cảm kháng khuẩn [5]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng ghi nhận tetracycline có đặc tính tự nhiên là tạo phức chelat với các cation kim loại hóa trị hai [6].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu tính toán cơ học phân tử và thử nghiệm in vitro đã chứng minh rất rõ ái lực liên kết mạnh mẽ giữa magie, canxi, nhôm với cấu trúc vòng phẳng của fluoroquinolone và tetracycline [4], [3], [6]. Mức độ giảm hấp thu có thể thay đổi tùy thuộc vào cấu trúc riêng biệt của từng hoạt chất kháng sinh cụ thể trong nhóm [3].

Tuy nhiên, đa phần các dữ liệu đo lường nồng độ ức chế và cơ chế đảo ngược chelat được thực hiện trong môi trường phòng thí nghiệm hoặc mô hình tính toán [4], [3]. Nghiên cứu lâm sàng năm 2021 cũng chỉ ra giới hạn là dữ liệu khảo sát dựa trên quy trình ghi chép y lệnh viết tay tại một trung tâm y tế [2]. Do đó, việc xác định chính xác mức độ ảnh hưởng trên từng cá nhân đòi hỏi theo dõi sát sao biểu hiện lâm sàng thực tế [2], [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống kháng sinh trước hoặc sau viên magie chừng 15-30 phút là đã an toàn. Thực tế, dạ dày cần nhiều thời gian hơn thế để làm rỗng và vận chuyển thuốc xuống ruột non [1]. Uống quá gần nhau vẫn khiến hai chất gặp nhau trong lòng ống tiêu hóa và xảy ra phản ứng chelat hóa [2], [1].

Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng magie chỉ có trong viên uống bổ não hay giảm chuột rút. Trên thực tế, magie và nhôm xuất hiện rất nhiều trong các loại thuốc kháng acid trị đau dạ dày, ợ chua dạng gói sữa hoặc viên nhai [1], [3]. Nếu đang trị đau dạ dày mà tiện tay uống chung với kháng sinh, toàn bộ liều kháng sinh có thể bị vô hiệu hóa [1].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Nhóm người bệnh đang điều trị nhiễm trùng nặng bằng kháng sinh fluoroquinolone (như ciprofloxacin, moxifloxacin) hoặc tetracycline (như doxycycline) cần tuyệt đối tuân thủ khoảng cách dùng thuốc [2]. Việc sụt giảm nồng độ thuốc ở các bệnh nhân này có thể dẫn tới thất bại điều trị và nguy cơ nhiễm trùng lan rộng [1].

Người có bệnh lý dạ dày đang tự dùng thuốc trung hòa acid chứa magie/nhôm, người cao tuổi hoặc phụ nữ mang thai đang bổ sung vi chất định kỳ là những đối tượng có nguy cơ tương tác thuốc cao nhất [2], [1]. Bệnh nhân nằm viện có nhiều y lệnh dùng thuốc cùng lúc cũng cần được nhân viên y tế giám sát chặt chẽ biểu đồ uống thuốc [2].

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong thực tế

Để tránh tương tác chelat hóa bất lợi, việc giãn cách thời điểm dùng thuốc là biện pháp then chốt đã được các chuyên gia đề xuất [1]:

  • Quy tắc giãn cách thời gian: Uống kháng sinh nhóm fluoroquinolone hoặc tetracycline trước các thuốc chứa magie, nhôm, canxi, sắt ít nhất 2 giờ, hoặc uống kháng sinh sau khi dùng khoáng chất từ 4 đến 6 giờ [1]. Khoảng đệm thời gian này giúp kháng sinh kịp hòa tan và hấp thu vào máu trước khi ion kim loại xuất hiện trong lòng ruột [1], [3].
  • Kiểm tra kỹ thành phần: Đọc nhãn các thuốc điều trị ợ nóng, khó tiêu, men tiêu hóa hoặc thực phẩm bổ sung để nhận diện thành phần magie hydroxyd, magie oxyd hay magie sulfat [1], [3].
  • Cân nhắc tạm ngừng vi chất: Trong các đợt điều trị kháng sinh ngắn ngày (khoảng 5-7 ngày), người bệnh có thể tham khảo ý kiến bác sĩ về việc tạm ngưng các viên uống vi chất magie, canxi bổ sung không cấp thiết để ưu tiên cho việc hấp thu kháng sinh trọn vẹn [2], [1].

Kết luận

Khoáng chất magie mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe cơ bắp và thần kinh, nhưng lại là "kẻ đối đầu" cản trở sự hấp thu của kháng sinh fluoroquinolone và tetracycline thông qua phản ứng tạo phức chelat [2], [3]. Người bệnh tuyệt đối không uống gộp các loại thuốc này cùng một thời điểm. Việc chủ động giãn cách giờ uống từ 2 đến 4 tiếng hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ, dược sĩ sẽ giúp bạn điều trị khỏi nhiễm khuẩn mà vẫn đảm bảo an toàn cho cơ thể [2], [1].