Chế độ ăn DASH nổi tiếng với mục tiêu cắt giảm lượng natri để hỗ trợ kiểm soát huyết áp và tim mạch. Tuy nhiên, trong hoạt động thể thao cường độ cao, nhu cầu về nước và các chất điện giải của cơ thể có sự thay đổi rất lớn. Việc áp dụng khuôn mẫu kiêng muối nghiêm ngặt có thể không phù hợp cho mọi đối tượng tập luyện.

Cần lưu ý rằng các tài liệu y khoa hiện tại chưa nghiên cứu trực tiếp thực đơn DASH trên vận động viên, mà tập trung vào hội chứng hạ natri máu do vận động (EAH) [1], [2]. Nhóm vận động viên sức bền và siêu bền không nên tự ý áp dụng chế độ cắt giảm muối sâu nguyên bản của DASH, bởi sự thiếu hụt natri kết hợp bù thừa nước có thể dẫn đến rối loạn điện giải nguy hiểm tính mạng [3], [1].

Chế độ ăn DASH và khoảng trống dữ liệu trong thể thao

Chế độ ăn DASH nguyên bản chú trọng vào việc giảm lượng natri nạp vào hàng ngày để bảo vệ hệ tim mạch. Dù vậy, các nghiên cứu khoa học được cung cấp hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm đánh giá trực tiếp tác động của thực đơn DASH trên thành tích hay sức khỏe vận động viên.

Dữ liệu y học hiện có chủ yếu tập trung vào nguy cơ hạ natri máu ở những người tham gia các môn thể thao vận động kéo dài [3], [1]. Do đó, việc suy diễn lợi ích giảm muối của DASH cho nhóm người chơi thể thao sức bền là thiếu cơ sở khoa học xác thực.

Nguy cơ hạ natri máu ở vận động viên sức bền

Hạ natri máu do vận động (EAH) được định nghĩa khi nồng độ natri trong huyết thanh hoặc huyết tương giảm xuống dưới mức 135 mEq/L (tương đương 135 mmol/L) [1], [4], [2]. Tình trạng này có thể xuất hiện trong lúc tập luyện hoặc kéo dài đến 24 giờ sau sự kiện thể thao [1], [2].

Nghiên cứu cho thấy EAH xảy ra ở khoảng 2% đến 7% số người tham gia các môn thể thao sức bền [3], [5]. Tình trạng này được ghi nhận phổ biến ở cả các nội dung sức bền dưới 6 giờ và các cuộc thi siêu bền kéo dài trên 6 giờ [1].

Cơ chế làm sụt giảm natri khi vận động kéo dài

EAH chủ yếu là dạng hạ natri máu do pha loãng, xuất phát từ việc uống quá nhiều nước hoặc các dung dịch nhược trương kết hợp với giảm khả năng bài tiết nước của thận [3], [1]. Khi vận động lâu, cơ thể kích thích tiết hormone chống bài niệu arginine vasopressin (AVP/ADH) bất thường qua các kích thích không thẩm thấu, một phần liên quan đến việc giải phóng interleukin-6 (IL-6) từ cơ bắp khi cạn kiệt glycogen [6], [4].

Song song đó, natri bị thất thoát qua mồ hôi và nước tiểu trong suốt quá trình vận động [6], [7]. Nếu người tập chỉ bù lại bằng nước lọc không chứa muối, thể tích dịch ngoại bào tăng lên làm nồng độ natri bị pha loãng nghiêm trọng [7]. Ngoài ra, cơ thể có thể gặp trục trặc trong việc huy động natri từ các kho dự trữ có thể trao đổi hoặc suy giảm mức lọc cầu thận tạm thời [5], [7].

Nhóm vận động viên có nguy cơ cao nhất

Các nghiên cứu xác định nguy cơ hạ natri máu tăng dần theo thời gian thi đấu, đặc biệt rõ rệt từ 4 đến 8 giờ sau khi bắt đầu xuất phát [6]. Những người tham gia các môn siêu bền như chạy ultramarathon hay ba môn phối hợp IRONMAN có nguy cơ mắc EAH rất cao [8], [2].

Vận động viên nữ được ghi nhận có nguy cơ mắc EAH cao hơn nam giới [1], [6], [2]. Những người có tốc độ thi đấu chậm hơn cũng dễ bị quá tải dịch hơn do có thói quen dừng lại uống nhiều nước dọc đường đua [1], [2]. Ngoài ra, việc tập luyện trong điều kiện nhiệt độ môi trường quá cao hoặc quá thấp, cùng thói quen sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAID), cũng là các yếu tố làm tăng nguy cơ hạ natri máu [1].

Dấu hiệu nhận biết và mức độ nguy hiểm của EAH

Phần lớn các trường hợp EAH chỉ có triệu chứng nhẹ hoặc không biểu hiện rõ, có thể tự hồi phục khi theo dõi sát và hạn chế uống nước [3], [5]. Tuy nhiên, một tỷ lệ nhỏ có thể tiến triển nặng với các triệu chứng như buồn nôn, nôn mửa, đau đầu, lú lẫn, co giật, phù phổi không do tim, phù não và thậm chí tử vong [3], [1], [5].

Nghiên cứu trên 3.138 hồ sơ y tế tại giải vô địch IRONMAN (gồm 2.253 nam và 885 nữ) cho thấy biểu hiện lâm sàng có sự khác biệt giữa hai giới [8]. Ở nam giới, nồng độ natri giảm liên quan trực tiếp đến đau bụng, chuột rút, tụt huyết áp và nhịp tim nhanh [8]. Trong khi đó, ở nữ giới, tình trạng hạ natri máu lại liên quan mật thiết đến triệu chứng nôn mửa và hạ kali máu [8].

Khi xảy ra biến chứng hạ natri máu nặng có tổn thương thần kinh, biện pháp điều trị cấp cứu bắt buộc là truyền dung dịch muối ưu trương (như NaCl 3%) để nhanh chóng kiểm soát tình trạng phù não [3], [1], [6], [4].

Điều khoa học chưa biết rõ

Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được tác động cụ thể khi một vận động viên áp dụng chế độ ăn hạn chế natri dài ngày như DASH lên hiệu suất thi đấu thực tế.

Bên cạnh đó, cơ chế chính xác của việc huy động natri từ các kho dự trữ bất hoạt thẩm thấu trong cơ thể vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [2]. Vai trò điều trị của các loại thuốc đối kháng thụ thể V2 vasopressin đối với tình trạng ứ dịch ở bệnh nhân EAH cũng đang dừng lại ở mức cần được nghiên cứu thêm [6], [4].

Ai nên thận trọng và cách áp dụng an toàn

Vận động viên tham gia các cự ly chạy marathon, ultramarathon, ba môn phối hợp hoặc tập luyện liên tục trên 4 giờ trong thời tiết khắc nghiệt không nên tùy tiện áp dụng nguyên bản chế độ ăn hạn chế muối [1], [6]. Việc cắt giảm muối quá mức trong khẩu phần ăn hàng ngày có thể làm giảm lượng natri dự trữ sẵn sàng trao đổi của cơ thể [5], [7].

Về việc bù nước, lượng dịch mất qua mồ hôi có thể dao động từ 600 đến 2.000 mL/giờ, nhưng khả năng hấp thu của hệ tiêu hóa tối đa chỉ đạt 300 đến 600 mL/giờ [2]. Uống vượt quá mức 300 đến 600 mL/giờ không chỉ gây khó chịu đường tiêu hóa mà còn làm tăng nguy cơ ngộ độc nước và hạ natri máu [2]. Người tập luyện nên theo dõi biến động cân nặng trước và sau buổi tập để tránh tình trạng tăng cân do tích nước thừa [6], [4].

Mỗi người có tốc độ đổ mồ hôi và mức độ thất thoát natri khác nhau [7]. Vận động viên có bệnh lý nền hoặc đang theo dõi huyết áp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng thể thao để xây dựng lượng muối nạp vào phù hợp với khối lượng vận động, thay vì tự ý áp dụng chế độ kiêng khem cứng nhắc.