Nhiều thai phụ tìm kiếm chế độ ăn khoa học để kiểm soát cân nặng, huyết áp và giảm bớt các phản ứng viêm bất lợi trong cơ thể. Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension), vốn nổi tiếng trong hỗ trợ tim mạch, thường được nhắc đến như một giải pháp chống viêm tiềm năng. Liệu việc tuân thủ thực đơn này có thật sự làm giảm dấu ấn viêm ở phụ nữ mang thai?

Dữ liệu khoa học hiện tại cho thấy bằng chứng về việc DASH làm giảm viêm ở thai phụ vẫn còn yếu và chưa thống nhất. Một số nghiên cứu quan sát ghi nhận mối liên hệ nhẹ giữa việc ăn theo DASH với nồng độ protein phản ứng C (CRP) thấp hơn trong máu ở đầu thai kỳ [1]. Dù vậy, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) chưa chứng minh được mối quan hệ nhân quả rõ ràng trên thai phụ [2]. Ngoài ra, hoàn toàn chưa có dữ liệu nghiên cứu về tác động của DASH lên stress oxy hóa ở nhóm đối tượng này.

Nghiên cứu quan sát ghi nhận gì về nồng độ CRP ở thai phụ?

Một nghiên cứu quan sát trên 215 thai phụ tại Melbourne (Úc) được theo dõi từ tuần 10-20 của thai kỳ [1]. Nhóm nghiên cứu đánh giá khẩu phần ăn bằng bảng câu hỏi tần suất thực phẩm (FFQ) ở tuần thứ 15 và tuần thứ 36, đồng thời xét nghiệm CRP trong huyết tương [1]. Kết quả cho thấy điểm số tuân thủ chế độ DASH ở giai đoạn đầu thai kỳ có mối liên hệ nghịch với nồng độ CRP huyết tương (hệ số beta = -0.04; khoảng tin cậy 95%: -0.07 đến -0.00; p = 0.044) [1].

Mức điểm tuân thủ DASH không thay đổi đáng kể từ đầu thai kỳ (23.5 ± 4.8) đến cuối thai kỳ (23.5 ± 5.2) [1]. Mặc dù mối tương quan có ý nghĩa thống kê ở giai đoạn sớm, độ lớn tác động khá nhỏ [1]. Một phân tích khác từ dữ liệu này cũng ghi nhận xu hướng tương tự với chế độ ăn Địa Trung Hải [3].

Ở quy mô lớn hơn, nghiên cứu từ liên minh ALPHABET phân tích dữ liệu gộp từ hơn 26.000 thai phụ tại 7 đoàn hệ châu Âu [4]. Kết quả ghi nhận điểm DASH có mối tương quan nghịch từ mức độ vừa với chỉ số viêm của chế độ ăn (E-DII), với hệ số tương quan dao động từ -0.63 đến -0.48 giữa các đoàn hệ [4]. Chế độ ăn đạt điểm DASH cao phản ánh xu hướng dinh dưỡng ít gây viêm hơn trên lý thuyết [4].

Vì sao thử nghiệm can thiệp chưa khẳng định được tác dụng giảm viêm?

Mặc dù nghiên cứu quan sát cho thấy mối liên hệ tích cực, các thử nghiệm can thiệp lâm sàng lại chưa đưa ra kết luận chắc chắn. Một tổng quan hệ thống năm 2021 về các can thiệp dinh dưỡng trong thai kỳ chỉ ra rằng, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (RCT) đánh giá chế độ DASH, chế độ ăn chỉ số đường huyết thấp (low GI) hay tăng cường cá hồi đều chưa xác lập được tác động nhân quả rõ ràng đối với tình trạng viêm [2].

Hạn chế lớn của các nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng trên thai phụ là việc thiếu làm mù [2]. Người tham gia hoặc nhân viên đánh giá không được làm mù có thể dẫn đến sai lệch do kỳ vọng, làm thay đổi hành vi và đe dọa tính khách quan của kết quả [2].

Ngoài ra, các nghiên cứu quan sát thường bỏ sót các yếu tố gây nhiễu quan trọng như việc dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAID), tình trạng nhiễm trùng cấp (như viêm nha chu hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu), cũng như đặc điểm hệ vi sinh vật và di truyền của từng cá nhân [2]. Những yếu tố này đều có thể chi phối mạnh mẽ nồng độ các dấu ấn viêm trong máu mẹ [2].

Bằng chứng về hs-CRP ở người trưởng thành có áp dụng cho thai kỳ?

Nhiều giả định về khả năng chống viêm của DASH bắt nguồn từ các thử nghiệm trên người trưởng thành nói chung, chứ không phải thai phụ. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2018 trên 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 451 người trưởng thành cho thấy chế độ DASH làm giảm đáng kể nồng độ hs-CRP trong huyết thanh so với chế độ ăn thông thường (chênh lệch trung bình MD = -1.01 mg/L; khoảng tin cậy 95%: -1.64 đến -0.38) [5]. Tác dụng giảm hs-CRP này rõ rệt hơn ở các thử nghiệm kéo dài từ 8 tuần trở lên [5].

Tuy nhiên, khi so sánh DASH với các chế độ ăn lành mạnh khác, mức giảm hs-CRP không còn ý nghĩa thống kê (MD = 0.10 mg/L; khoảng tin cậy 95%: -0.16 đến 0.37) [5]. Hơn nữa, cơ thể phụ nữ mang thai có những biến đổi sinh lý và miễn dịch hoàn toàn khác biệt; không thể lấy kết quả giảm hs-CRP ở người trưởng thành bình thường để suy diễn trực tiếp cho thai kỳ [2], [5].

Dấu ấn stress oxy hóa: Khoảng trống lớn của dữ liệu

Chủ đề về DASH thường được kỳ vọng sẽ làm giảm các chỉ số stress oxy hóa cùng với dấu ấn sinh hóa hs-CRP. Dù các tài liệu tổng quan tim mạch có nhắc đến tiềm năng của DASH đối với các dấu ấn viêm và stress oxy hóa nói chung [6], các trích đoạn nghiên cứu hiện có hoàn toàn không cung cấp dữ liệu thực nghiệm nào về stress oxy hóa trên phụ nữ mang thai.

Các thử nghiệm can thiệp tổng hợp cũng chỉ tập trung đo lường CRP hoặc hs-CRP [1], [2], [5]. Tác động thực tế của DASH lên các gốc tự do hay hệ thống chống oxy hóa trong thai kỳ vẫn là điều chưa được chứng minh bằng bằng chứng khoa học trực tiếp.

Những lợi ích sức khỏe khác đã được ghi nhận

Dù bằng chứng giảm viêm còn khiêm tốn, chế độ DASH vẫn liên quan đến một số kết quả thai kỳ tích cực. Phân tích từ liên minh ALPHABET cho thấy điểm DASH của mẹ tăng (tương đương mức tăng 8.4 điểm) có liên quan đến việc tăng 37g cân nặng sơ sinh của trẻ và giảm 24% nguy cơ sinh con nhỏ so với tuổi thai (SGA) [7].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu bệnh chứng tại Iran trên 138 thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ và 136 thai phụ đối chứng ghi nhận nhóm tuân thủ DASH ở mức cao nhất có nguy cơ mắc đái tháo đường thai kỳ thấp hơn so với nhóm tuân thủ thấp nhất (OR = 0.36; khoảng tin cậy 95%: 0.19 đến 0.69) [8].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Các tài liệu nghiên cứu hiện có vẫn để lại nhiều câu hỏi mở:

  • DASH có thực sự trực tiếp làm giảm hs-CRP ở thai phụ hay không, hay sự thay đổi này chỉ phản ánh chế độ ăn tổng thể lành mạnh [2], [5]?
  • Mức độ tác động của DASH lên các chỉ số stress oxy hóa ở phụ nữ mang thai là bao nhiêu, khi chưa có nghiên cứu đo lường trực tiếp?
  • Tác động chống viêm của DASH có khác biệt giữa các nhóm thai phụ có nguy cơ cao (như béo phì, tiền sản giật) so với thai phụ bình thường hay không [2], [4]?

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn chống viêm khi mang thai

Nhiều người tin rằng ăn theo DASH sẽ giúp hạ nhanh các dấu ấn viêm và bảo vệ cơ thể khỏi mọi biến chứng thai kỳ. Thực tế, viêm trong thai kỳ chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố như nhiễm trùng tiềm ẩn, chỉ số khối cơ thể (BMI), tuổi của mẹ và hút thuốc lá [2], [4]. DASH không phải là phương pháp điều trị thay thế y khoa để giải quyết các ổ viêm cấp tính hay bệnh lý viêm nhiễm.

Một hiểu lầm khác là xem DASH vượt trội hơn mọi chế độ ăn khác về mặt chống viêm. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng cho thấy hiệu quả hạ hs-CRP của DASH không vượt trội so với các chế độ ăn lành mạnh cân bằng khác [5].

Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ DASH?

Đặc trưng của chế độ ăn DASH là tập trung nhiều vào rau củ quả, các loại đậu, sữa ít béo, ngũ cốc nguyên hạt, cá, gia cầm và các loại hạt; đồng thời giảm chất béo bão hòa, thịt đỏ, đồ uống ngọt, ngũ cốc tinh chế và natri [6]. Mặc dù DASH là chế độ ăn tương đối an toàn, một số thai phụ cần thận trọng:

  • Thai phụ có bệnh lý thận hoặc rối loạn điện giải: Cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tăng lượng kali từ rau củ và các loại hạt trong DASH.
  • Thai phụ gặp vấn đề về tiêu hóa: Tăng đột ngột chất xơ từ ngũ cốc nguyên hạt và họ đậu có thể gây đầy bụng hoặc khó tiêu.
  • Thai phụ cần theo dõi chặt chẽ lượng calo và dinh dưỡng theo chỉ định riêng của bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Cách áp dụng thực tế chế độ ăn lành mạnh

Thay vì quá kỳ vọng vào khả năng hạ nhanh dấu ấn viêm, thai phụ có thể áp dụng các nguyên lý cốt lõi của DASH để nâng cao chất lượng bữa ăn tổng thể:

  • Tăng cường các nhóm thực phẩm tự nhiên: Ưu tiên rau củ, quả tươi, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và cây họ đậu [6].
  • Lựa chọn nguồn đạm lành mạnh: Ưu tiên cá, thịt gia cầm và các sản phẩm từ sữa ít béo [6].
  • Hạn chế các thành phần bất lợi: Cắt giảm lượng muối natri, hạn chế tối đa thịt đỏ, thịt chế biến sẵn và đồ uống có đường [6].
  • Cá nhân hóa dinh dưỡng: Mọi điều chỉnh lớn trong khẩu phần ăn của thai kỳ nên được trao đổi trực tiếp với bác sĩ theo dõi để đảm bảo cung cấp đủ vi chất và năng lượng cho sự phát triển của thai nhi.