Bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, nhiều phụ nữ phải đối mặt với những cơn bốc hỏa đột ngột, kèm theo cảm giác nóng bừng ở ngực, cổ, mặt và vã mồ hôi đêm. Tình trạng này không chỉ gây khó chịu về thể chất mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng sống, làm gián đoạn công việc thường nhật và giấc ngủ [1]. Trong nỗ lực tìm kiếm giải pháp giảm nhẹ tự nhiên, cây xô thơm (tên khoa học là Salvia officinalis) được nhiều người truyền tai nhau như một loại trà thảo mộc hữu hiệu.

Liệu việc uống trà hoặc bổ sung chiết xuất từ cây xô thơm có thực sự làm dịu các cơn bốc hỏa hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: Cây xô thơm có khả năng hỗ trợ làm giảm tần suất xuất hiện và mức độ khó chịu của các cơn bốc hỏa, nhưng hiệu quả phụ thuộc nhiều vào dạng bào chế, liều lượng và cơ địa của từng người. Thảo dược này không phải là "thần dược" có thể chấm dứt ngay triệu chứng trong ngày một ngày hai, nhưng là một lựa chọn bổ trợ đáng lưu ý.

Cơn bốc hỏa tiền mãn kinh: Nỗi ám ảnh thường trực của phụ nữ

Thời kỳ tiền mãn kinh và mãn kinh đánh dấu bước ngoặt sinh lý quan trọng trong cuộc đời người phụ nữ, bắt nguồn từ những thay đổi sâu sắc trong cấu trúc và chức năng của buồng trứng [2]. Trước khi mãn kinh, số lượng nang noãn ở buồng trứng của phụ nữ cao gấp mười lần so với giai đoạn sau mãn kinh [2]. Sự sụt giảm hormone estrogen tự nhiên khiến hệ thống điều hòa nhiệt độ bên trong cơ thể bị rối loạn, dẫn đến các phản xạ giãn mạch bất thường biểu hiện thành cơn bốc hỏa.

Hội chứng mãn kinh cấp tính, đặc biệt là bốc hỏa, là một trong những vấn đề phụ khoa thường gặp nhất [2]. Cơn bốc hỏa thường xuất hiện bất thình lình, kèm theo cảm giác nóng ran lan từ ngực lên mặt, tim đập nhanh và đổ mồ hôi đầm đìa, sau đó là cảm giác ớn lạnh. Tình trạng này xảy ra nhiều vào ban đêm khiến giấc ngủ bị đứt quãng, dẫn đến mệt mỏi kéo dài, lo âu và suy giảm khả năng tập trung vào ban ngày.

Mặc dù liệu pháp thay thế hormone mang lại hiệu quả cao trong việc kiểm soát các triệu chứng này, nhiều tác dụng phụ đi kèm đã khiến không ít phụ nữ tìm kiếm các giải pháp bổ trợ từ thảo mộc tự nhiên [2], [3]. Trong số rất nhiều thảo dược như cỏ ba lá đỏ, thăng ma đen hay nhân sâm, cây xô thơm nổi lên như một dược liệu nhận được sự quan tâm nghiên cứu đặc biệt [2].

Cây xô thơm tác động lên cơ thể phụ nữ như thế nào?

Cây xô thơm (Salvia officinalis) thuộc họ Hoa môi, vốn là một loại thảo mộc Địa Trung Hải quen thuộc trong ẩm thực và y học dân gian. Để giải thích lý do loại cây này có thể làm giảm bốc hỏa, các nhà khoa học đã tập trung nghiên cứu cả về thành phần hoạt chất lẫn cơ chế dẫn truyền thần kinh.

Trước hết, trong cây xô thơm có chứa các hợp chất phytoestrogen thực vật [1]. Các nhà nghiên cứu nhận thấy phytoestrogen trong xô thơm có khả năng làm giảm các triệu chứng mãn kinh nhờ tác động kháng thụ thể dopaminergic (anti-dopaminergic) [1]. Cơ chế này góp phần làm dịu sự quá mẫn của trung tâm điều hòa thân nhiệt ở vùng dưới đồi não bộ mà không làm xáo trộn nồng độ các hormone nội tiết cơ bản như estradiol, LH hay FSH trong máu [4].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu dược lý năm 2019 đã làm rõ thêm cơ chế của chiết xuất xô thơm ngoài tác động hormone thông thường [5]. Nghiên cứu phát hiện chiết xuất lá tươi xô thơm (đã loại bỏ thujone) có khả năng gắn kết mạnh mẽ với các thụ thể thần kinh quan trọng [5]. Cụ thể, chiết xuất thể hiện ái lực liên kết cao với thụ thể adrenergic alpha-2A với nồng độ ức chế IC50 là 15 µg/ml, thụ thể mu-opioid ở mức 20 µg/ml, thụ thể muscarinic M3 ở mức 25 µg/ml và thụ thể serotonin 5-HT1A ở mức 19 µg/ml [5]. Chiết xuất này cũng gắn kết với thụ thể GABA-A và GABA-B lần lượt ở mức IC50 là 89 µg/ml và 229 µg/ml [5].

Đáng chú ý, các dữ liệu liên kết thụ thể này đã được xác nhận trực tiếp trên mô vùng dưới đồi của phụ nữ ở độ tuổi 37 và 51 [5]. Việc tác động và điều hòa các thụ thể thần kinh cùng chất vận chuyển serotonin giúp bình thường hóa trung tâm điều nhiệt của cơ thể, từ đó hạn chế những đợt bốc hỏa đột ngột [5].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả giảm tần suất và cường độ bốc hỏa

Để đánh giá thực tế tác dụng của xô thơm, nhiều thử nghiệm lâm sàng đã được thực hiện trực tiếp trên phụ nữ mãn kinh. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng nhằm làm rõ tác động của Salvia officinalis đối với cơn bốc hỏa [1]. Các tác giả đã sàng lọc 148 bài báo từ nhiều cơ sở dữ liệu quốc tế và chọn ra 4 nghiên cứu lâm sàng phù hợp với tổng cộng 310 người tham gia [1].

Kết quả tổng quan cho thấy cả 4 nghiên cứu đều ghi nhận việc sử dụng xô thơm giúp giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của các cơn bốc hỏa ở phụ nữ sau mãn kinh [1]. Khi tiến hành phân tích gộp, tác dụng của xô thơm trong việc làm giảm tần suất bốc hỏa đạt mức có ý nghĩa thống kê rõ rệt so với nhóm dùng giả dược [1]. Tuy nhiên, tác động làm giảm mức độ nghiêm trọng của cơn bốc hỏa trong phân tích gộp lại chưa đạt mức có ý nghĩa thống kê [1]. Các tác giả kết luận rằng xô thơm có thể dùng để giảm tần suất cơn bốc hỏa, nhưng cần thêm các nghiên cứu sâu hơn để khẳng định hiệu quả toàn diện [1].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2019 trên các phụ nữ sau mãn kinh (độ tuổi trung bình 52,6 và chỉ số BMI trung bình 25,1) cũng ghi nhận kết quả tích cực [6]. Nghiên cứu cho thấy sau khi dùng viên chiết xuất xô thơm, mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng bốc hỏa, vã mồ hôi đêm, hoảng loạn, mệt mỏi và khả năng tập trung đều giảm có ý nghĩa thống kê so với trước khi dùng [6].

Năm 2021, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược trên 80 phụ nữ mãn kinh từ 48 đến 65 tuổi đã đánh giá hiệu quả của viên nén Menosan chứa chiết xuất cồn lá xô thơm tươi trong 4 tuần [7]. Kết quả chỉ ra rằng xô thơm làm giảm đáng kể điểm thang đánh giá mãn kinh (MRS) tới 39,2%, từ mức 15,3 xuống còn 9,3 [7]. Điểm số về mức độ nặng của cơn bốc hỏa (HFS) giảm tới 55,3%, từ mức 15,9 xuống 7,1, đạt ý nghĩa thống kê rõ rệt từ tuần thứ 3 trở đi [7]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận sự thay đổi tích cực trên sóng điện não beta2 ở thùy trán, tương ứng với sự cải thiện về tâm trạng và thể chất [7].

Không chỉ ở phụ nữ, tác dụng hạ nhiệt của xô thơm còn được kiểm chứng trong một nghiên cứu sơ bộ năm 2012 trên 10 bệnh nhân nam bị ung thư tuyến tiền liệt phải trải qua liệu pháp ức chế androgen và gặp cơn bốc hỏa [8]. Với liều 150 mg chiết xuất xô thơm uống 3 lần mỗi ngày, điểm số cơn bốc hỏa trung bình hàng tuần đã giảm từ 112 xuống còn 59 ở cuối đợt điều trị [8]. Cơn bốc hỏa giảm rõ rệt ngay từ tuần đầu tiên và duy trì suốt quá trình điều trị mà không gây ra tác dụng phụ [8].

Tác động trên giấc ngủ và các triệu chứng toàn thân

Cơn bốc hỏa ban đêm và đổ mồ hôi trộm là thủ phạm chính phá vỡ chu kỳ giấc ngủ của phụ nữ tiền mãn kinh. Nhiều nghiên cứu cho thấy khi cơn bốc hỏa thuyên giảm, chất lượng giấc ngủ và tâm trạng cũng có những chuyển biến rõ nét.

Trong một thử nghiệm lâm sàng mù đôi ngẫu nhiên năm 2020 tại Shiraz trên 66 phụ nữ sau mãn kinh, nhóm can thiệp được cho uống viên chiết xuất xô thơm 100 mg với liều 3 viên mỗi ngày trong vòng 3 tháng [3]. Kết quả so sánh với nhóm giả dược cho thấy nhóm dùng xô thơm đã giảm đáng kể điểm bốc hỏa (giảm 1,6 đơn vị), giảm hồi hộp đánh trống ngực (0,4 đơn vị), giảm rối loạn giấc ngủ (1,6 đơn vị), giảm đau nhức cơ khớp (2,1 đơn vị), đồng thời cải thiện tình trạng trầm cảm và lo âu [3]. Đặc biệt, điểm số chất lượng giấc ngủ theo thang đo PSQI đã cải thiện rõ rệt, giảm 3,8 đơn vị từ mức 9,4 xuống còn 5,6 sau thời gian can thiệp [3].

Trước đó, một nghiên cứu từ năm 1998 thử nghiệm chế phẩm kết hợp chiết xuất lá xô thơm và cỏ linh lăng trên 30 phụ nữ mãn kinh trong 3 tháng cũng cho thấy kết quả rất khả quan [4]. Triệu chứng bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm đã biến mất hoàn toàn ở 20 phụ nữ, 4 người có sự cải thiện tốt và 6 người ghi nhận mức độ triệu chứng thuyên giảm rõ rệt [4].

Nghiên cứu lâm sàng năm 2021 cũng đồng tình rằng xô thơm có tác động vượt trội so với giả dược trong việc cải thiện sự mệt mỏi, tâm trạng thất thường và chất lượng giấc ngủ ở phụ nữ mãn kinh [7]. Dù vậy, nghiên cứu này lưu ý rằng xô thơm chỉ cải thiện các triệu chứng thể chất - tâm lý chứ không tác động đáng kể đến các triệu chứng tiết niệu - sinh dục [7].

Trà xô thơm tự pha và chiết xuất chuẩn hóa: Đâu là sự khác biệt?

Khi đọc các nghiên cứu trên, độc giả cần hiểu rõ sự khác biệt giữa các chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa dùng trong phòng thí nghiệm và việc tự pha trà lá xô thơm tại nhà.

Nhiều nghiên cứu lâm sàng sử dụng các viên nén chứa chiết xuất cô đặc với hàm lượng hoạt chất được định lượng chính xác [3], [7]. Đáng chú ý, nghiên cứu dược lý năm 2019 nhấn mạnh rằng quy trình sản xuất và bộ phận dùng của cây có ảnh hưởng rất lớn đến hoạt tính sinh học [5]. Chiết xuất từ lá xô thơm tươi mới thu hoạch cho hoạt tính cao hơn từ 2 đến 4 lần so với chiết xuất từ lá khô hoặc cuống lá [5].

Khi tự pha trà từ lá xô thơm sấy khô mua trên thị trường, nhiệt độ nước, thời gian hãm và nguồn gốc nguyên liệu sẽ khiến nồng độ hoạt chất chiết xuất ra dao động rất lớn. Trà xô thơm dạng hãm nước sôi có thể cung cấp một phần các hoạt chất hòa tan trong nước và mang lại cảm giác thư thái, nhưng hiệu lực làm giảm bốc hỏa có thể nhẹ hơn và cần thời gian dài hơn so với việc sử dụng các viên chiết xuất đã qua chuẩn hóa trong các thử nghiệm lâm sàng [6], [5].

Hơn nữa, các bằng chứng hiện tại dù đầy hứa hẹn nhưng số lượng người tham gia trong từng nghiên cứu vẫn còn khá khiêm tốn [1]. Tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng phân tích gộp mới chỉ thực hiện trên 310 người [1]. Do đó, các nhà khoa học luôn khuyến nghị cần có thêm những thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hơn nữa để khẳng định chắc chắn về hiệu lực lâu dài của loài cây này [1], [2].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược xô thơm

Trong đời sống thường ngày, không ít người do quá sốt ruột trước các cơn bốc hỏa đã có những quan niệm chưa đúng về việc sử dụng cây xô thơm:

Thứ nhất, nhiều người nghĩ rằng uống trà xô thơm sẽ thấy ngay kết quả chỉ sau một vài cốc trà. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng cho thấy cần có thời gian tích lũy hoạt chất trong cơ thể. Thử nghiệm năm 2021 ghi nhận điểm số độ nặng của cơn bốc hỏa chỉ bắt đầu giảm có ý nghĩa thống kê rõ rệt từ tuần thứ 3 trở đi [7]. Việc nôn nóng và dùng quá nhiều ngay từ đầu không giúp tăng tốc hiệu quả mà có thể gây lãng phí.

Thứ hai, hiểu lầm rằng cây xô thơm có thể thay thế hoàn toàn mọi loại thuốc và giải quyết được bách bệnh của tuổi mãn kinh. Nghiên cứu năm 2019 đã chỉ ra rằng viên chiết xuất xô thơm không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa đối với các triệu chứng như nhịp tim, nhịp thở, đau đầu, cảm giác buồn bã, ngứa ngáy hay ham muốn tình dục [6]. Xô thơm chỉ có tác dụng hỗ trợ trên một nhóm triệu chứng nhất định như bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, giấc ngủ và tinh thần [6], [3].

Thứ ba, quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng an toàn". Lá cây xô thơm tự nhiên có chứa tinh dầu với thành phần thujone – một hợp chất có thể gây độc cho hệ thần kinh nếu dùng với lượng quá lớn và kéo dài. Trong các thử nghiệm lâm sàng hiện đại, các nhà khoa học thường sử dụng chiết xuất đã được tinh chế loại bỏ thujone để đảm bảo an toàn tối đa cho người dùng [5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng cây xô thơm?

Mặc dù các nghiên cứu lâm sàng đều báo cáo rằng chiết xuất xô thơm dung nạp rất tốt và không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào [8], [7], việc sử dụng vẫn cần hết sức thận trọng ở một số đối tượng:

  • Phụ nữ có tiền sử mắc các bệnh lý nhạy cảm với hormone như ung thư vú, ung thư buồng trứng hoặc lạc nội mạc tử cung nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu hoặc sản phụ khoa trước khi dùng, do xô thơm có chứa các phytoestrogen tự nhiên [1].
  • Những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc người có tiền sử co giật, động kinh cần đặc biệt cẩn trọng với các chế phẩm từ xô thơm chưa được loại bỏ thujone.
  • Người đang sử dụng các loại thuốc an thần, thuốc điều trị huyết áp hoặc thuốc điều trị đái tháo đường cần theo dõi chặt chẽ vì thảo mộc có thể tương tác với quá trình chuyển hóa thuốc.

Nếu bạn đang trong quá trình điều trị y tế hoặc đang dùng các thuốc kê đơn khác, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang dùng thảo dược khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị.

Cách dùng an toàn và lời khuyên cân bằng

Để áp dụng thảo mộc xô thơm một cách hợp lý và an toàn trong sinh hoạt hàng ngày, bạn có thể tham khảo một số gợi ý thực tế sau:

  • Cách pha trà: Dùng khoảng 1 đến 2 thìa cà phê lá xô thơm khô (hoặc vài lá tươi rửa sạch), hãm với khoảng 200-250 ml nước sôi trong 10 đến 15 phút, đậy nắp kín để giữ lại các tinh dầu tự nhiên. Sau đó lọc bỏ bã và uống ấm.
  • Liều lượng vừa phải: Mỗi ngày chỉ nên uống từ 1 đến 2 tách trà nhỏ. Tránh lạm dụng uống thay nước lọc suốt cả ngày. Nếu sử dụng các sản phẩm bổ sung dạng viên chiết xuất sẵn, hãy chọn sản phẩm từ các nhà sản xuất uy tín có ghi rõ hàm lượng và tuân thủ đúng liều lượng hướng dẫn.
  • Thời điểm sử dụng: Nếu bạn thường xuyên bị cơn bốc hỏa và vã mồ hôi làm phiền vào ban đêm, việc nhâm nhi một tách trà ấm vào buổi tối trước khi đi ngủ khoảng 1-2 tiếng có thể giúp thư giãn tinh thần và hỗ trợ giấc ngủ ngon hơn [3].
  • Kết hợp lối sống: Thảo dược chỉ đóng vai trò hỗ trợ một phần. Để kiểm soát tốt các cơn bốc hỏa, bạn nên xây dựng một chế độ sinh hoạt cân bằng: mặc trang phục thoáng mát nhiều lớp, giữ phòng ngủ mát mẻ, hạn chế các tác nhân kích thích nhiệt như đồ ăn cay nóng, rượu bia, cà phê; duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày và tập thể dục nhẹ nhàng như đi bộ hoặc yoga.

Trà cây xô thơm là một phương pháp hỗ trợ tự nhiên có cơ sở khoa học giúp làm giảm tần suất các cơn bốc hỏa và đem lại cảm giác dễ chịu cho phụ nữ ở giai đoạn tiền mãn kinh. Tuy nhiên, thảo dược này không thể thay thế cho một lối sống lành mạnh hay phác đồ y khoa chuyên biệt. Hãy lắng nghe cơ thể, sử dụng với liều lượng điều độ và luôn chủ động tham vấn ý kiến bác sĩ để chăm sóc sức khỏe một cách an toàn và toàn diện nhất.