Đau nhức khớp ngón chân cái dữ dội về đêm khiến nhiều người bệnh gút tìm đến các mẹo dân gian truyền miệng. Uống nước sắc lá sa kê là phương pháp phổ biến vì nguyên liệu dễ kiếm, rẻ tiền. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của loại lá này đối với chỉ số axit uric máu vẫn là dấu hỏi lớn.

Câu trả lời ngắn gọn: Hiện chưa có bằng chứng khoa học trực tiếp nào từ các dữ liệu nghiên cứu tiêu chuẩn khẳng định lá sa kê giúp hạ axit uric hay cắt cơn gút ở người. Các tài liệu y học hiện có chủ yếu ghi nhận tác dụng của lá sa kê trên huyết áp, đường huyết, tim mạch và bảo vệ dạ dày ở mô hình động vật hoặc ống nghiệm, trong khi tác dụng hạ axit uric thực chất lại được tìm thấy ở các loài thực vật khác.

Cơ chế hình thành bệnh gút và đích tác động của thảo dược

Gút là bệnh lý rối loạn chuyển hóa phổ biến liên quan đến purine, dẫn đến tình trạng nồng độ axit uric trong máu tăng cao (tăng axit uric máu) [1]. Khi nồng độ này vượt ngưỡng bão hòa, các tinh thể muối urat (monosodium urate) sẽ hình thành và lắng đọng bên trong ổ khớp [1]. Hậu quả là người bệnh xuất hiện các đợt viêm khớp cấp tính với triệu chứng sưng, nóng, đỏ và đau dữ dội, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt và chế độ ăn uống hằng ngày [1]. Tăng axit uric máu còn là nền tảng bệnh lý quan trọng gây ra hội chứng chuyển hóa, bệnh tim mạch và bệnh thận mạn tính [2].

Trong cơ thể, hệ thống enzyme phân hủy purine có nhiệm vụ chuyển hóa purine từ thức ăn và nội sinh thành hypoxanthine và xanthine [1]. Tại đây, enzyme xanthine oxidase đóng vai trò chốt chặn then chốt: xúc tác quá trình oxy hóa hypoxanthine thành xanthine, rồi tiếp tục chuyển hóa xanthine thành axit uric [1]. Các thuốc điều trị chuẩn như allopurinol hoạt động bằng cách ức chế chính enzyme xanthine oxidase này để giảm sản xuất axit uric [1]. Ngoài ra, việc đào thải axit uric qua thận phụ thuộc vào các protein vận chuyển chuyên biệt như URAT1, GLUT9, OAT1 và ABCG2 [2].

Chiết xuất lá sa kê (tên khoa học: Artocarpus altilis) chứa hàm lượng cao các chất chuyển hóa thứ cấp như flavonoid và hợp chất phenolic [3]. Phân tích hóa thực vật cũng tìm thấy sự hiện diện của tannin, glycoside, saponin, steroid, terpenoid và anthraquinone trong lá sa kê [4]. Dù nhiều thảo dược chứa nhóm chất tương tự có thể tác động lên enzyme xanthine oxidase hoặc kênh vận chuyển urat ở thận, bản thân lá sa kê vẫn chưa được chứng minh trực tiếp có cơ chế đặc hiệu này trong các tài liệu hiện hành.

Nghiên cứu khoa học nói gì về thảo dược hạ axit uric và lá sa kê?

Khi tra cứu dữ liệu y sinh, các nghiên cứu chứng minh khả năng ức chế xanthine oxidase hoặc tăng thải axit uric thực chất được thực hiện trên các loài cây khác như mẫu đơn bụi (Paeonia x suffruticosa) hay cây hoàng liên gai (Pistacia chinensis), không phải lá sa kê [2] [1]. Cụ thể, một nghiên cứu năm 2023 đánh giá chiết xuất lá Paeonia x suffruticosa (liều 12,5; 25; 50; 100 và 200 mg/kg) trên chuột nhắt tăng axit uric máu do ăn chế độ giàu purine trong 14 ngày [2]. Nhóm nghiên cứu cũng thử nghiệm hoạt chất chính apigenin 7-O-glucoside (liều 0,09; 0,18 và 0,36 mg/kg) trên mô hình chuột dùng potassium oxonate và adenine trong 4 tuần [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất và hoạt chất này làm giảm axit uric, giảm creatinine huyết thanh, ức chế hoạt tính enzyme xanthine oxidase và điều hòa các protein vận chuyển urat tại thận [2]. Một nghiên cứu khác năm 2022 trên tinh dầu lá Pistacia chinensis cũng ghi nhận khả năng ức chế enzyme xanthine oxidase nhờ hoạt chất limonene và 3-carene trong ống nghiệm [1].

Trong khi đó, các nghiên cứu thực sự về lá sa kê (Artocarpus altilis) lại tập trung vào các bệnh lý nền thường đi kèm với gút như tiểu đường, tăng huyết áp và tổn thương dạ dày. Một nghiên cứu năm 2017 thực hiện trên chuột cống đực dòng Sprague Dawley bị gây tiểu đường bằng streptozotocin [5]. Chuột được dùng chiết xuất ethanol từ nước sắc lá sa kê ở liều 400 và 800 mg/kg trọng lượng cơ thể, kết hợp so sánh với hoạt chất GABA liều 50 mg/kg [5]. Kết quả ghi nhận liều tối thiểu 400 mg/kg chiết xuất lá sa kê giúp giảm đường huyết và tăng biểu hiện insulin tại tế bào beta tuyến tụy [5].

Về tác dụng trên huyết áp và tim mạch, nghiên cứu năm 2011 trong ống nghiệm (in vitro) đã kiểm tra khả năng ức chế enzyme chuyển angiotensin (ACE - một đích tác động để hạ huyết áp) của lá sa kê [4]. Chiết xuất ethanol nóng cho tác dụng ức chế ACE mạnh nhất với chỉ số IC50 là 54,08 ± 0,29 microg/mL, tiếp theo là chiết xuất ethyl acetate lạnh với IC50 đạt 85,44 ± 0,85 microg/mL [4]. Ngược lại, chiết xuất bằng nước nóng (tương tự cách nấu nước uống dân gian) chỉ cho hiệu quả ức chế rất thấp, với IC50 lên tới 765,52 ± 11,97 microg/mL ở nồng độ thử nghiệm tối đa [4].

Một nghiên cứu khác năm 2012 tiến hành tiêm tĩnh mạch chiết xuất nước lá sa kê (liều từ 20,88 đến 146,18 mg/kg) trên chuột Sprague-Dawley có huyết áp bình thường được gây mê, đồng thời thử nghiệm trên vòng động mạch chủ cô lập (nồng độ 0,71 - 4,26 mg/mL) [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất gây hạ huyết áp và làm chậm nhịp tim thông qua cơ chế đối kháng thụ thể alpha-adrenoceptor và kênh canxi (Ca2+) [6]. Tiếp nối hướng này, nghiên cứu năm 2022 trên 20 con chuột cống đực Sprague-Dawley chia làm 5 nhóm, được gây tổn thương cơ tim bằng isoproterenol (85 mg/kg, 2 lần trong 24 giờ) và uống chiết xuất nước lá sa kê liều 50 hoặc 100 mg/kg trong 6-7 ngày [7]. Kết quả cho thấy lá sa kê giúp giảm độ nhớt của máu, cải thiện lưu lượng máu và khả năng cung cấp oxy cho mô thông qua điều hòa chức năng nội mô và nitric oxide (NO) [7].

Đáng chú ý cho người bệnh khớp thường xuyên bị đau dạ dày, một nghiên cứu năm 2022 đã đánh giá khả năng bảo vệ dạ dày của chiết xuất ethanol lá sa kê trên mô hình động vật bị gây loét bằng cồn tuyệt đối [3]. Động vật được uống dự phòng chiết xuất ở các mức liều 100, 200 và 400 mg/kg trọng lượng cơ thể trong 14 ngày [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng chiết xuất giảm đáng kể diện tích vùng loét, giảm thể tích dịch vị, đồng thời tăng độ pH dạ dày và tăng tiết chất nhầy bảo vệ niêm mạc so với nhóm chứng dùng cồn [3].

Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng

Theo số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), có khoảng 80% người dân tại các nước đang phát triển dựa vào y học cổ truyền và thảo dược để chăm sóc sức khỏe ban đầu [8]. Lá sa kê có ưu điểm là chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa như phenolic và flavonoid, mang lại tiềm năng hỗ trợ các bệnh lý rối loạn chuyển hóa thường đi kèm với gút như tăng huyết áp và đái tháo đường [5] [4] [3]. Việc bảo vệ niêm mạc dạ dày của lá sa kê cũng là một điểm sáng được ghi nhận trên thực nghiệm [3].

Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng này là rất lớn. Toàn bộ dữ liệu về lá sa kê nêu trên đều được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) hoặc trên mô hình chuột thực nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người bệnh gút [5] [4] [3] [7] [6]. Hơn nữa, phương pháp chiết xuất trong phòng thí nghiệm đa phần sử dụng dung môi cồn (ethanol) hoặc ethyl acetate để lấy được hoạt chất đậm đặc [5] [4] [3]. Khi đun nấu lá sa kê với nước nóng thông thường, hoạt tính sinh học thu được thấp hơn rất nhiều, điển hình như khả năng ức chế enzyme ACE bằng nước nóng kém xa so với chiết xuất cồn [4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá sa kê trị gút

Hiểu lầm lớn nhất là đánh đồng việc "uống nước lá sa kê thấy đỡ đau" với việc "lá sa kê chữa khỏi bệnh gút". Khi người bệnh uống nhiều nước sắc lá cây, lượng nước nạp vào cơ thể tăng lên giúp thận tăng cường lọc và đào thải một phần axit uric qua nước tiểu theo cơ chế vật lý thông thường. Điều này dễ gây ngộ nhận rằng hoạt chất trong lá sa kê có tác dụng đặc hiệu làm tan tinh thể muối urat.

Hiểu lầm thứ hai là tự ý bỏ thuốc điều trị gút (như allopurinol) để chuyển hẳn sang uống nước lá sa kê. Vì lá sa kê chưa được chứng minh khả năng ức chế enzyme xanthine oxidase tạo axit uric, việc ngưng thuốc tây sẽ khiến nồng độ axit uric máu tăng vọt trở lại. Hậu quả là các đợt gút cấp tái phát nặng nề hơn, lâu dần hình thành các hạt tophi gây biến dạng khớp và suy thận.

Ai nên thận trọng khi sử dụng lá sa kê?

Về mặt độc tính cấp, một nghiên cứu năm 2014 trên chuột Wistar cho thấy việc uống chiết xuất lá và vỏ cây sa kê ở liều cao 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể trong 14 ngày không gây tử vong, không làm thay đổi hành vi hay gây tổn thương mô học ở gan [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có ghi nhận sự gia tăng nhẹ hoạt độ của hai enzyme gan là AST và ALT ở nhóm dùng chiết xuất, dù chưa gây hại rõ rệt đến chuyển hóa bình thường của chuột [8]. Do đó, những người có bệnh lý gan mạn tính hoặc men gan cao vẫn cần hết sức thận trọng, không nên uống nước lá sa kê đặc trong thời gian dài.

Nhóm thứ hai cần lưu ý là người có huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc điều trị tim mạch, huyết áp. Nghiên cứu năm 2012 đã chứng minh chiết xuất nước lá sa kê làm giảm huyết áp và làm chậm nhịp tim rõ rệt [6]. Uống nhiều nước lá sa kê có thể gây tụt huyết áp quá mức, dẫn đến chóng mặt, choáng váng. Tương tự, người bệnh tiểu đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cũng cần theo dõi sát chỉ số đường máu để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức khi dùng kèm lá sa kê [5].

Về tương tác thuốc, nghiên cứu năm 2012 cho thấy chiết xuất nước lá sa kê gây ức chế ở mức độ trung bình đối với hai enzyme chuyển hóa thuốc quan trọng tại gan người là CYP3A4 và CYP2D6, với chỉ số IC50 lần lượt là 0,695 ± 0,187 mg/mL và 0,512 ± 0,131 mg/mL [6]. Dù nhóm tác giả nhận định nguy cơ tương tác thuốc bất lợi là thấp khi dùng đường uống thông thường, người bệnh đang phải uống nhiều loại thuốc điều trị bệnh nền (như thuốc hạ mỡ máu, thuốc chống viêm, thuốc gút) vẫn nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng [6]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và người suy thận nặng cũng không nên tự ý sử dụng dược liệu này khi chưa có dữ liệu an toàn trên người.

Cách áp dụng thực tế và kiểm soát bệnh gút an toàn

Nếu người bệnh gút muốn uống nước lá sa kê như một loại thức uống hỗ trợ thanh nhiệt, bổ sung nước cho cơ thể, chỉ nên dùng ở mức độ vừa phải và pha loãng. Thay vì sắc đặc, người dùng chỉ nên nấu nước loãng uống thay một phần nước lọc trong ngày, không uống liên tục kéo dài hàng tháng trời để tránh tạo gánh nặng cho gan và tránh làm tụt huyết áp [8] [6]. Tuyệt đối không dùng lá sa kê để thay thế các thuốc hạ axit uric đã được bác sĩ kê đơn.

Để kiểm soát axit uric và ngăn ngừa cơn gút cấp hiệu quả, cốt lõi vẫn là chế độ sinh hoạt và dinh dưỡng khoa học. Người bệnh cần cắt giảm tối đa các thực phẩm giàu purine như nội tạng động vật, thịt đỏ, hải sản và tuyệt đối kiêng rượu bia, vì purine chính là nguyên liệu đầu vào để enzyme xanthine oxidase tổng hợp thành axit uric [1]. Bên cạnh đó, việc uống đủ 2 - 2,5 lít nước lọc mỗi ngày, duy trì cân nặng hợp lý và tái khám định kỳ để theo dõi chức năng gan, thận là biện pháp an toàn nhất.

Nước lá sa kê có thể là thức uống dân gian lành tính ở liều lượng nhỏ và mang lại một số lợi ích hỗ trợ trên huyết áp, đường huyết hay dạ dày theo các dữ liệu bước đầu trên động vật. Tuy nhiên, đây không phải là thuốc đặc trị hạ axit uric hay chữa bệnh gút. Người bệnh cần tỉnh táo trước các lời đồn thổi, tuân thủ phác đồ y khoa và luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thêm bất kỳ loại thảo dược nào.