Bước vào tuổi tiền mãn kinh và mãn kinh, nhiều phụ nữ thường xuyên trằn trọc vì những cơn nóng bừng mặt và đổ mồ hôi đêm. Thay vì dùng thuốc nội tiết, không ít chị em tìm đến các loại trà thảo mộc hoặc viên uống từ cỏ ba lá đỏ với hy vọng làm dịu cơ thể một cách tự nhiên.
Câu trả lời ngắn gọn là chiết xuất cỏ ba lá đỏ có thể giúp giảm nhẹ tần suất và cường độ cơn bốc hỏa ở một số phụ nữ, nhưng hiệu quả không đồng nhất ở mọi nghiên cứu [1], [2], [3]. Đặc biệt, hầu hết bằng chứng khoa học hiện nay đều thử nghiệm trên viên chiết xuất chuẩn hóa liều lượng, không phải dạng trà pha uống thông thường [1], [4].
Nỗi ám ảnh bốc hỏa và xu hướng tìm về thảo dược
Bốc hỏa là triệu chứng thường gặp nhất ở thời kỳ mãn kinh và cũng là lý do phổ biến nhất khiến phụ nữ tuổi trung niên phải tìm kiếm tư vấn y tế [5]. Liệu pháp estrogen từng được xem là phương pháp điều trị hiệu quả nhất cho tình trạng này [5].
Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng từng chỉ ra nguy cơ gia tăng bệnh tim mạch và ung thư vú ở những phụ nữ sử dụng liệu pháp thay thế hormone [4]. Chính nỗi lo ngại về tác dụng phụ của hormone tổng hợp đã thúc đẩy nhiều người chuyển sang tìm kiếm các giải pháp thay thế từ thảo dược và thực phẩm bổ sung chứa isoflavone [4], [5].
Cơ chế tác động của cỏ ba lá đỏ lên cơ thể
Sự chú ý của giới khoa học đối với cỏ ba lá bắt đầu từ những năm 1940 tại Úc, khi người ta phát hiện các vấn đề sinh sản ở những đàn cừu ăn loại cỏ này, gợi ý về tác động nội tiết của cây [1]. Cỏ ba lá đỏ (tên khoa học là Trifolium pratense) có cấu trúc hóa học tương tự đậu nành, chứa các hoạt chất thuộc nhóm phytoestrogen (estrogen thực vật) gồm genistein, daidzein, formononetin và biochanin A [6], [4]. Điểm khác biệt là cỏ ba lá đỏ chứa hàm lượng cao các isoflavone dạng O-methyl hóa (formononetin và biochanin A) hơn so với đậu nành [6].
Về mặt cơ chế, lý do chính xác giúp isoflavone từ cỏ ba lá đỏ làm giảm bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm hiện vẫn chưa được đánh giá đầy đủ [3]. Các nhà khoa học ghi nhận phần lớn các cơn bốc hỏa đều khởi phát sau khi nhiệt độ lõi của cơ thể tăng lên [3]. Kết quả từ một nghiên cứu trên động vật cho thấy việc nạp phytoestrogen đã làm thay đổi cơ chế thần kinh - nội tiết điều hòa nhiệt độ lõi cơ thể, từ đó có thể đóng vai trò làm giảm cơn bốc hỏa [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực sự?
Bằng chứng lâm sàng về cỏ ba lá đỏ trải dài qua nhiều thập kỷ với những kết quả đan xen giữa tích cực và hoài nghi [2], [5].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược quy mô lớn (nghiên cứu ICE công bố năm 2003) đã được thực hiện tại 3 trung tâm y tế ở Mỹ trên 252 phụ nữ mãn kinh từ 45 đến 60 tuổi [4]. Những người tham gia vừa mới mãn kinh trung bình 3,3 năm và gặp ít nhất 35 cơn bốc hỏa mỗi tuần (trung bình 8,1 cơn mỗi ngày) [4]. Sau 2 tuần dùng giả dược khởi động, họ được chia ngẫu nhiên dùng viên Promensil (82 mg tổng isoflavone/ngày), Rimostil (57 mg tổng isoflavone/ngày) hoặc giả dược trong 12 tuần [4]. Kết quả trên 246 người hoàn thành nghiên cứu cho thấy mức giảm số cơn bốc hỏa trung bình mỗi ngày ở tuần thứ 12 là tương đương nhau giữa nhóm Promensil (giảm 5,1 cơn), Rimostil (giảm 5,4 cơn) và giả dược (giảm 5,0 cơn) [4]. Điểm sáng duy nhất là nhóm dùng Promensil giảm bốc hỏa nhanh hơn (giảm 41%) so với giả dược, trong khi nhóm Rimostil (giảm 34%) không có sự khác biệt này [4].
Các tổng quan hệ thống giai đoạn 2005 - 2014 cũng giữ thái độ thận trọng [6], [2], [7], [5]. Một phân tích gộp xem xét 6 thử nghiệm về cỏ ba lá đỏ (gồm 1 nghiên cứu chất lượng tốt, 3 trung bình và 2 kém) cho thấy chỉ có 1 thử nghiệm chất lượng trung bình ghi nhận tần suất bốc hỏa giảm 44% khi dùng 80 mg Promensil mỗi ngày so với 0% ở nhóm giả dược [6]. Trong một thử nghiệm lâm sàng mù đôi 4 nhánh khác so sánh rễ rắn đen (black cohosh), cỏ ba lá đỏ, giả dược và liệu pháp hormone, liều 398 mg cỏ ba lá đỏ mỗi ngày (chuẩn hóa chứa 120 mg isoflavone) đã không vượt qua được tác dụng của giả dược [6].
Tuy nhiên, các phân tích tổng hợp từ năm 2015 đến 2021 lại mang đến góc nhìn khả quan hơn ở một số khía cạnh cụ thể [8], [1], [3]. Một tổng quan hệ thống năm 2015 phân tích 17 thử nghiệm (tìm kiếm dữ liệu từ năm 2004 đến tháng 7/2011) cho thấy trong 7 thử nghiệm về các isoflavone ngoài đậu nành, có 6 thử nghiệm giúp giảm bốc hỏa đáng kể [8]. Đáng chú ý, liều 80 mg isoflavone cỏ ba lá đỏ mỗi ngày trong một số thử nghiệm không chỉ giảm bốc hỏa mà còn cải thiện đáng kể triệu chứng tâm trạng, giảm đau và là thử nghiệm duy nhất trong tổng quan này cải thiện triệu chứng nhận thức [8].
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp khác cùng năm 2015 đánh giá 7 thử nghiệm đã kết luận cỏ ba lá đỏ có vẻ hiệu quả trong việc giảm cường độ cơn bốc hỏa [3]. Ngoài ra, 2 thử nghiệm trong báo cáo này cũng ghi nhận hiệu quả giảm đổ mồ hôi đêm rõ rệt so với nhóm đối chứng [3].
Gần đây hơn, một phân tích gộp năm 2021 đã sàng lọc 107 thử nghiệm tiềm năng và chọn ra 8 thử nghiệm đạt tiêu chuẩn chất lượng, sử dụng liều phổ biến 40 - 80 mg chiết xuất isoflavone cỏ ba lá đỏ mỗi ngày cho phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh [1]. Kết quả chỉ ra chiết xuất này giúp giảm tần suất trung bình 1,73 cơn bốc hỏa mỗi ngày [1]. Các triệu chứng mãn kinh cũng thuyên giảm khi đo bằng thang điểm Kupperman và thang đánh giá mãn kinh (MRS), nhưng không thay đổi trên thang điểm Greene [1]. Phân tích này nhấn mạnh chiết xuất cỏ ba lá đỏ phát huy tác dụng tốt hơn ở phụ nữ bị trên 5 cơn bốc hỏa mỗi ngày, khi dùng liều cao hơn 80 mg chiết xuất mỗi ngày và khi chế phẩm có hàm lượng hoạt chất biochanin A cao hơn [1].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Nhìn vào bức tranh toàn cảnh, lợi ích rõ nhất của chiết xuất cỏ ba lá đỏ là khả năng giảm nhẹ số lượng cơn bốc hỏa (khoảng 1,73 cơn/ngày), giảm cường độ nóng bừng, bớt đổ mồ hôi đêm và hỗ trợ một số triệu chứng đi kèm như tâm trạng, đau nhức ở liều khoảng 80 mg isoflavone/ngày [8], [1], [3]. Ngoài ra, thảo dược này được dung nạp tốt trong các thử nghiệm lâm sàng [2].
Tuy vậy, giới hạn của bằng chứng là sự thiếu nhất quán giữa các nghiên cứu [2], [5]. Hiệu ứng giả dược trong điều trị bốc hỏa thường rất lớn, thể hiện qua việc nhóm dùng giả dược trong nghiên cứu ICE cũng giảm tới 5 cơn bốc hỏa mỗi ngày, gần ngang bằng nhóm dùng hoạt chất [4]. Các nhà khoa học đều lưu ý rằng cần có thêm nhiều nghiên cứu lặp lại với cỡ mẫu lớn hơn và phương pháp phân tích thống kê đồng nhất hơn để khẳng định chắc chắn hiệu quả [8], [3], [5]. Bên cạnh đó, thảo dược này hiện chưa được nghiên cứu trên đối tượng nam giới bị bốc hỏa (chẳng hạn nam giới điều trị ung thư tuyến tiền liệt) [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ ba lá đỏ
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc uống trà cỏ ba lá đỏ tự pha với việc dùng viên uống trong nghiên cứu. Thực tế, toàn bộ các thử nghiệm lâm sàng được trích dẫn đều sử dụng viên thực phẩm bổ sung hoặc chiết xuất isoflavone đã được chuẩn hóa hàm lượng chính xác (từ 28,5 mg đến 120 mg isoflavone/ngày) [1], [6], [4], [3]. Trà pha từ hoa hoặc lá khô khó có thể kiểm soát được lượng biochanin A hay tổng lượng isoflavone nạp vào cơ thể mỗi ngày [1].
Hiểu lầm thứ hai là lo sợ cỏ ba lá đỏ làm dày niêm mạc tử cung giống hormone tổng hợp. Dữ liệu từ 3 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng cho thấy cỏ ba lá đỏ không gây ảnh hưởng hoặc làm giảm không đáng kể độ dày nội mạc tử cung ở phụ nữ sau mãn kinh [3]. Một nghiên cứu khác thử nghiệm các liều 28,5 mg, 57 mg và 85,5 mg mỗi ngày cũng không ghi nhận sự gia tăng đáng kể nào về độ dày nội mạc tử cung ở bất kỳ mức liều nào [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Chiết xuất cỏ ba lá đỏ nhìn chung có khả năng an toàn khi dùng làm thực phẩm bổ sung giảm triệu chứng mãn kinh, không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng nào sau một năm sử dụng [1]. Tuy nhiên, do đặc tính hoạt động giống estrogen, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý [1].
Phụ nữ đang sử dụng liệu pháp thay thế hormone (HRT), đang dùng thuốc tránh thai, hoặc bệnh nhân có tiền sử mắc các bệnh ung thư phụ thuộc hormone cần hết sức thận trọng và theo dõi sát các phản ứng bất lợi [1].
Ngoài ra, trong thành phần của cỏ ba lá đỏ có chứa hoạt chất coumarin có khả năng tác động đến sự kết tập tiểu cầu (quá trình đông máu) [1]. Do đó, những người đang sử dụng thuốc chống đông máu cần đặc biệt cẩn trọng nếu dùng chung với cỏ ba lá đỏ [1].
Gợi ý áp dụng thực tế cho phụ nữ tiền mãn kinh
Nếu chỉ uống trà cỏ ba lá đỏ như một thức uống thư giãn, chị em không nên kỳ vọng trà sẽ cắt đứt hoàn toàn các cơn bốc hỏa. Khi muốn sử dụng vì mục đích cải thiện triệu chứng vận mạch (nhất là khi gặp trên 5 cơn bốc hỏa mỗi ngày), phụ nữ nên cân nhắc các chế phẩm chiết xuất đã được chuẩn hóa hàm lượng isoflavone từ 40 mg đến trên 80 mg mỗi ngày và ưu tiên loại giàu biochanin A [1].
Người dùng cũng cần kiên nhẫn vì các thử nghiệm thường theo dõi hiệu quả sau khoảng 12 tuần sử dụng đều đặn [4], [7]. Lưu ý rằng trong nghiên cứu lâm sàng, việc ăn chay, ăn sản phẩm từ đậu nành hơn một lần mỗi tuần hoặc dùng thuốc ảnh hưởng đến hấp thu isoflavone có thể làm thay đổi kết quả tác động của viên uống [4]. Song song đó, duy trì lối sống lành mạnh, mặc trang phục thoáng mát và giữ phòng ngủ mát mẻ sẽ giúp cơ thể dễ chịu hơn khi cơn nóng bừng kéo đến.
Tóm lại, chiết xuất cỏ ba lá đỏ là một lựa chọn hỗ trợ có cơ sở khoa học nhất định giúp làm dịu cơn bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm, dù hiệu quả ở mức vừa phải [1], [3], [5]. Thảo dược này không phải là thuốc chữa khỏi hoàn toàn triệu chứng mãn kinh và không thay thế chỉ định y khoa. Phụ nữ có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị (nhất là thuốc chống đông máu, thuốc nội tiết) cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng [1].
