Người làm ca kíp vận động nhiều thường xuyên đối mặt với tình trạng mệt mỏi, xáo trộn nhịp sinh học và khó kiểm soát cân nặng. Nhiều người cân nhắc áp dụng chế độ keto với hy vọng đốt mỡ nhanh và duy trì sự tỉnh táo trong ca trực. Tuy nhiên, việc cắt giảm tối đa tinh bột trong điều kiện làm việc áp lực cao có thực sự là lựa chọn an toàn hay không vẫn là băn khoăn lớn.
Hiện chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy người làm ca kíp vận động nhiều nên theo đuổi chế độ keto. Các nghiên cứu hiện có về keto chủ yếu tập trung trên nhóm bệnh lý thần kinh chuyên biệt, hoàn toàn chưa được thử nghiệm hay chứng minh hiệu quả trên người làm việc theo ca.
Bằng chứng hạn chế về chế độ ăn keto
Nghiên cứu về chế độ keto hầu như chưa được khảo sát trên người làm việc ca kíp. Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2021 chỉ đánh giá chế độ ăn ketogenic dựa trên triglyceride chuỗi trung bình (MCT) ở 15 người mắc bệnh đa xơ cứng trong vòng 12 tuần [1]. Kết quả cho thấy nhóm ăn keto đạt trạng thái ketosis dinh dưỡng, giảm lượng đường huyết và insulin lúc đói so với ban đầu [1].
Tuy nhiên, chế độ keto không đem lại cải thiện đáng kể nào về triệu chứng lâm sàng, chất lượng cuộc sống hay mức độ mệt mỏi so với chế độ ăn Paleolithic [1]. Do đó, kết quả từ nhóm bệnh nhân này không thể áp dụng cho người lao động làm việc ca kíp có cường độ vận động cao.
Thách thức chuyển hóa ở người làm việc ca kíp
Làm việc theo ca tự thân nó đã là yếu tố nguy cơ độc lập gây xáo trộn quá trình chuyển hóa đường và chất béo [2]. Một nghiên cứu so sánh trên 341 nam giới cho thấy người làm ca kíp có chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình là 27,6, cao hơn mức 26,7 ở người làm ca ngày [2]. Mức chênh lệch này vẫn tồn tại sau khi hiệu chỉnh theo độ tuổi, ngay cả khi chất lượng bữa ăn của nhóm làm ca kíp tốt hơn và mức độ vận động giữa hai nhóm là tương đương [2].
Một nghiên cứu theo dõi 3.188 người làm ca kíp và 6.395 người làm ca cố định giai đoạn 2013-2018 cũng ghi nhận kết quả tương tự [3]. Nhóm làm việc ca kíp có tỷ lệ béo phì cao hơn với tỷ số chênh OR là 1,37 và tỷ lệ đái tháo đường cao hơn với OR là 1,35 [3]. Phân tích trung gian chỉ ra chất lượng giấc ngủ kém là cầu nối làm tăng nguy cơ béo phì (OR 1,07) và đái tháo đường (OR 1,13) [3]. Mức vận động thấp và lượng tiêu thụ rau quả ít cũng góp phần thúc đẩy béo phì ở nhóm này [3].
Rối loạn nhịp sinh học và thói quen ăn uống
Lệch pha nhịp sinh học do làm đêm tác động tiêu cực đến nhu cầu nạp năng lượng và chuyển hóa [4]. Nghiên cứu dài hạn tại Nhật Bản trên 40.000 lao động nam cho thấy giấc ngủ ngắn dưới 5 giờ mỗi ngày liên quan rõ rệt đến sự gia tăng hội chứng chuyển hóa [4]. Đáng chú ý, giấc ngủ kém còn làm suy giảm lợi ích thu được từ các chương trình rèn luyện thể lực [4].
Một thử nghiệm trên 24 nhân viên y tế nữ làm ca 8 hoặc 12 giờ nhận thấy ca đêm làm thay đổi sở thích ăn uống và tỷ lệ dưỡng chất đa lượng nạp vào [5]. Nghiên cứu trên 417 nhân viên y tế tại Quần đảo Canary cho thấy người làm việc ca kíp có xu hướng ăn nhiều thịt đỏ, trứng, nước ép trái cây và mì ống hơn [6]. Một báo cáo năm 2025 cũng nhấn mạnh người làm ca kíp thường có nguy cơ rối loạn lipid máu sinh xơ vữa cao hơn, ít tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải và có lối sống ít vận động khi nghỉ ngơi [7].
Giải pháp dinh dưỡng khả thi hơn cho người trực ca
Thay vì kiêng khem tinh bột khắc nghiệt, việc điều chỉnh thời điểm nạp dinh dưỡng đã cho thấy lợi ích rõ ràng [8]. Một nghiên cứu ngẫu nhiên chéo trên 13 nữ nhân viên y tế làm ca đêm ghi nhận hiệu quả tích cực từ việc phân bổ bữa ăn hợp lý [8]. Trong can thiệp 8 tuần, người tham gia được hướng dẫn ngủ 6 đến 8 giờ mỗi ngày, nạp khoảng 30 kcal/kg khối lượng nạc và protein đạt 2 g/kg khối lượng nạc [8].
Họ được bổ sung đạm whey và thanh ngũ cốc tiêu thụ trong ca làm việc mà không cần trải qua bài tập thể lực bổ sung [8]. Kết quả trên 11 người hoàn thành cho thấy tỷ lệ mỡ nội tạng giảm đáng kể (-0,335%) [8]. Chế độ này sử dụng nguồn tinh bột từ ngũ cốc kết hợp protein đủ lượng, cho thấy việc kiểm soát mỡ thừa không bắt buộc phải cắt bỏ carbohydrate [8].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được nhiều thắc mắc quan trọng về keto trên người trực ca. Chưa có nghiên cứu nào xem xét trạng thái ketosis ảnh hưởng ra sao đến khả năng duy trì sức bền khi vận động thể lực nặng trong ca làm việc. Chưa rõ việc cắt bỏ tinh bột kết hợp với thiếu ngủ mạn tính có làm gia tăng tình trạng kiệt sức hay không. Tác động lâu dài của chế độ ăn giàu chất béo lên nguy cơ tim mạch ở người làm ca kíp vốn đã có rối loạn lipid máu cũng chưa được làm sáng tỏ [7].
Ai nên thận trọng khi cân nhắc chế độ keto?
Người làm việc ca kíp có cường độ vận động cơ bắp cao nên thận trọng trước khi cắt giảm tinh bột, nhằm tránh nguy cơ tụt năng lượng và giảm độ tập trung. Những người có tiền sử rối loạn lipid máu, tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch cần đặc biệt lưu ý, vì lịch trình làm việc ca kíp đã làm gia tăng các chỉ số sinh xơ vữa [7]. Người đang thiếu ngủ trầm trọng cũng không nên tự ý theo đuổi chế độ ăn này, do giấc ngủ kém làm suy giảm khả năng điều hòa trao đổi chất tự nhiên của cơ thể [4], [3]. Khi có bệnh nền, người lao động nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.
Gợi ý thực tế cho người làm ca kíp vận động nhiều
Thay vì ép cơ thể vào chế độ keto ngặt nghèo, người làm việc ca kíp nên tập trung tối ưu hóa giấc ngủ và nhịp ăn uống. Giấc ngủ kém là yếu tố trung gian hàng đầu gây béo phì và đái tháo đường ở nhóm lao động này [4], [3]. Trong ca trực, nên chia nhỏ bữa ăn, nạp đủ lượng đạm và kết hợp carbohydrate phức hợp từ ngũ cốc để cung cấp năng lượng ổn định [8]. Tăng cường rau xanh, trái cây tươi và hạn chế thức ăn nhanh giúp giảm áp lực chuyển hóa lên hệ tim mạch [4], [3], [7].
Lời kết
Chế độ keto hiện chưa có đủ cơ sở khoa học để khuyến nghị cho người làm ca kíp vận động nhiều. Việc bảo đảm giấc ngủ chất lượng, cân đối lượng đạm và tinh bột phức hợp mang lại lợi ích thực tế hơn là kiêng khem cực đoan. Người lao động nên trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn phù hợp với tính chất công việc cụ thể.



