Thói quen tìm đến thảo dược khi căng thẳng kéo dài
Nhiều người Việt có thói quen pha một tách trà thảo mộc ấm vào buổi tối để xoa dịu thần kinh sau ngày làm việc căng thẳng. Trong đó, cúc La Mã thường được truyền tai nhau như giải pháp tự nhiên giúp an thần, giảm bồn chồn mà không cần dùng đến thuốc tây. Thực tế, triệu chứng lo âu là một trong những lý do phổ biến nhất khiến người tiêu dùng tìm đến các liệu pháp y học bổ sung và thay thế [1]. Rối loạn lo âu lan tỏa là một trong những tình trạng tâm thần phổ biến nhất tại các cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu, biểu hiện qua nhiều triệu chứng tâm lý và thể chất mạn tính [2], [3]. Nhiều người mắc các rối loạn tâm thần thường từ chối phác đồ điều trị thông thường vì lo ngại tác dụng phụ, từ đó chuyển sang tìm kiếm các thảo dược tự nhiên [1], [3].
Câu trả lời ngắn gọn từ các bằng chứng khoa học hiện có là chiết xuất cúc La Mã chuẩn hóa dùng đường uống có khả năng hỗ trợ giảm triệu chứng ở người mắc rối loạn lo âu lan tỏa từ mức độ nhẹ, vừa đến nặng [2], [3]. Tuy nhiên, hiệu quả được chứng minh lâm sàng này đến từ dạng viên nang chiết xuất chuẩn hóa dùng theo liều lượng cố định hàng ngày, chứ không phải từ việc uống trà pha thông thường [2], [3]. Việc sử dụng dài ngày chiết xuất này cho thấy tính an toàn và giúp duy trì mức độ triệu chứng lo âu thấp hơn so với giả dược, nhưng nó chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thể thay thế hoàn toàn phác đồ y khoa hay ngăn chặn tuyệt đối nguy cơ tái phát bệnh [3].
Cúc La Mã tác động thế nào đến tâm trạng và cơ thể?
Cúc La Mã (tên khoa học Matricaria recutita hoặc Matricaria chamomilla L., thuộc họ Cúc Asteraceae) là loài thực vật có hoa lâu năm, nằm trong nhóm thảo dược được sử dụng rộng rãi nhất thế giới và có mặt trong dược điển của ít nhất 26 quốc gia [1], [4], [5]. Theo truyền thống tại nhiều nơi như Mexico và Trung Mỹ, phụ nữ thường dùng thảo dược này như một chất an thần nhẹ để giảm lo âu, trầm cảm, đau bụng kinh và chảy máu kinh nguyệt quá mức [5]. Các phân tích cho thấy chiết xuất cúc La Mã cùng một số thành phần hóa học của nó mang hoạt tính giảm lo âu và chống trầm cảm trên cả thực nghiệm lẫn lâm sàng [1], [5].
Tuy vậy, cơ chế sinh học cụ thể của từng hoạt chất bên trong cúc La Mã vẫn còn những điểm chưa hoàn toàn thống nhất trong giới khoa học [6]. Một báo cáo tổng quan năm 2011 chỉ ra rằng chiết xuất cúc La Mã có tác động phù hợp trên các cơn co giật do hoạt chất picrotoxin gây ra trong thí nghiệm [6]. Thế nhưng, khi xét riêng hoạt chất apigenin có trong cúc La Mã, chất này chỉ làm giảm thời gian tiềm ẩn khởi phát co giật và giảm hoạt động vận động, chứ không trực tiếp biểu hiện hoạt tính giảm lo âu, giãn cơ hay chống co giật độc lập [6].
Ngoài tác động lên hệ thần kinh, việc dùng chiết xuất cúc La Mã dài ngày trong thử nghiệm lâm sàng còn ghi nhận khả năng làm giảm đáng kể trọng lượng cơ thể và huyết áp động mạch trung bình ở người bệnh [3]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu bước đầu về chuyển hóa gợi ý cúc La Mã hỗ trợ cải thiện tình trạng đường huyết cao thông qua việc ức chế mức đường trong máu, tăng dự trữ glycogen ở gan và ức chế sorbitol trong hồng cầu độc lập với việc tiết insulin [6]. Thảo dược này cũng được ghi nhận giúp bảo vệ tế bào beta tuyến tụy khỏi stress oxy hóa liên quan đến tăng đường huyết, dù vẫn cần thêm nghiên cứu để xác nhận hiệu quả kiểm soát tiểu đường trên người [6].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả giảm lo âu?
Bằng chứng lâm sàng đầu tiên có đối chứng về cúc La Mã trên bệnh nhân rối loạn lo âu lan tỏa mức độ nhẹ đến vừa được công bố vào năm 2013 [2]. Đây là thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 8 tuần trên 61 bệnh nhân ngoại trú, trong đó 57 người được phân nhóm ngẫu nhiên dùng chiết xuất cúc La Mã (28 người) hoặc giả dược (29 người) [2]. Kết quả đo lường trên thang điểm đánh giá lo âu Hamilton (HAM-A) cho thấy nhóm dùng cúc La Mã giảm điểm lo âu trung bình nhiều hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng giả dược (p=0.047) [2]. Tất cả các chỉ số phụ như thang đo lo âu Beck, chỉ số sức khỏe tâm lý và mức độ nghiêm trọng lâm sàng tổng thể đều thay đổi theo hướng tích cực, dù quy mô mẫu chưa đủ lớn để khẳng định sự khác biệt nhỏ đến trung bình ở các chỉ số phụ này [2]. Về độ an toàn, mỗi nhóm chỉ có 1 bệnh nhân ngừng điều trị do tác dụng phụ, và tỷ lệ người gặp từ 0, 1, 2 hoặc từ 3 biến cố bất lợi trở lên không khác biệt có ý nghĩa giữa hai nhóm (p=0.417) [2].
Để đánh giá hiệu quả sử dụng dài hạn và khả năng ngăn ngừa tái phát, một thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn kéo dài 2 giai đoạn đã được thực hiện từ tháng 3/2010 đến tháng 6/2015 tại một trung tâm y tế học thuật lớn ở Mỹ và công bố năm 2017 [3]. Nghiên cứu tuyển chọn 179 bệnh nhân ngoại trú mắc rối loạn lo âu lan tỏa mức độ vừa đến nặng [3]. Ở giai đoạn 1 (nhãn mở, tức cả bác sĩ và người bệnh đều biết loại hoạt chất sử dụng), toàn bộ người tham gia uống chiết xuất cúc La Mã đạt chuẩn dược phẩm với liều 1500 mg mỗi ngày (chia làm 3 lần, mỗi lần 1 viên nang 500 mg) trong 12 tuần [3]. Sau giai đoạn đầu, có 93 người (chiếm 51.9%) đáp ứng tốt với điều trị và đồng ý bước vào giai đoạn 2 [3]. Ở giai đoạn 2 kéo dài 26 tuần, 93 người này được phân ngẫu nhiên mù đôi: 46 người tiếp tục dùng cúc La Mã và 47 người chuyển sang dùng giả dược [3]. Kết quả theo dõi cho thấy tỷ lệ tái phát ở nhóm chuyển sang giả dược là 25.5% (12/47 người), cao hơn về mặt số học so với mức 15.2% (7/46 người) ở nhóm tiếp tục dùng cúc La Mã [3]. Thời gian trung bình dẫn đến tái phát ở nhóm dùng cúc La Mã là 11.4 ± 8.4 tuần, dài hơn so với 6.3 ± 3.9 tuần ở nhóm giả dược [3]. Tuy nhiên, xét về mặt thống kê, nguy cơ tái phát giữa hai nhóm không có sự khác biệt có ý nghĩa (tỷ số nguy cơ HR là 0.52; khoảng tin cậy 95% từ 0.20 đến 1.33; P = 0.16) [3]. Điểm sáng là những người tiếp tục uống cúc La Mã duy trì được mức triệu chứng lo âu thấp hơn rõ rệt so với nhóm giả dược (P = 0.0032), đồng thời giảm cân nặng (P = 0.046) và giảm huyết áp động mạch trung bình (P = 0.0063) với tỷ lệ tác dụng phụ thấp tương đương giả dược [3]. Một phân tích khác công bố cùng năm 2017 trên nhóm bệnh nhân này cũng lưu ý rằng giai đoạn đầu không có nhóm đối chứng giả dược, nên việc giảm điểm lo âu ban đầu có thể chịu ảnh hưởng từ hiệu ứng giả dược hoặc sự hồi quy về giá trị trung bình [4]. Dù vậy, việc những bệnh nhân bị ngưng cúc La Mã ở giai đoạn sau có điểm số lo âu GAD-7 xấu đi đáng kể đã củng cố thêm bằng chứng về tác dụng thực sự của thảo dược này [4].
Bên cạnh chứng lo âu đơn thuần, một phân tích khám phá công bố năm 2020 tại Đại học Pennsylvania (Mỹ) đã đánh giá thêm tác dụng chống trầm cảm của cúc La Mã trên chính tập dữ liệu 179 bệnh nhân trưởng thành (từ 18 tuổi trở lên) nêu trên [7], [5]. Các nhà khoa học chia người bệnh thành hai nhóm: 100 người chỉ mắc rối loạn lo âu lan tỏa và 79 người mắc rối loạn lo âu lan tỏa kèm theo trầm cảm [7], [5]. Tất cả đều dùng chiết xuất cúc La Mã nhãn mở liều 1500 mg mỗi ngày trong 8 tuần [7], [5]. Kết quả cho thấy mức độ giảm lo âu diễn ra tương đương ở cả hai nhóm bệnh nhân [7]. Đáng chú ý, ở nhóm có kèm trầm cảm, cúc La Mã giúp giảm mạnh hơn có ý nghĩa thống kê các triệu chứng cốt lõi trên thang điểm đánh giá trầm cảm Hamilton (p < 0.023), đồng thời có xu hướng giảm tổng điểm trầm cảm Hamilton (p = 0.14) và tổng điểm trầm cảm Beck (p = 0.060) [7]. Nhóm nghiên cứu kết luận thảo dược này có thể mang lại hiệu quả chống trầm cảm có ý nghĩa lâm sàng bên cạnh tác dụng giảm lo âu, nhưng cần thêm các thử nghiệm có đối chứng trên người mắc bệnh trầm cảm nặng nguyên phát để xác nhận [7].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng
Nhìn vào chuỗi nghiên cứu trên, lợi ích rõ ràng nhất của chiết xuất cúc La Mã là khả năng giảm triệu chứng lo âu ở mức độ khiêm tốn nhưng có ý nghĩa thống kê, đi kèm với hồ sơ an toàn cao khi dùng ngắn hạn (8 đến 12 tuần) lẫn dài hạn (thêm 26 tuần) [2], [3]. Tỷ lệ gặp tác dụng phụ khi uống chiết xuất cúc La Mã rất thấp và tương đương với việc uống giả dược [2], [3]. Do các thuốc điều trị rối loạn lo âu hiện hành thường có hiệu quả giới hạn và đi kèm nhiều tác dụng phụ đáng kể, các nhà khoa học suy đoán rằng chiết xuất cúc La Mã có thể mang lại tỷ lệ lợi ích trên nguy cơ thuận lợi hơn so với các thuốc giảm lo âu thông thường [4], [3]. Ngoài ra, người dùng dài hạn còn có thể nhận được lợi ích cộng thêm về việc giảm nhẹ cân nặng và huyết áp [3].
Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ những giới hạn của các bằng chứng này. Thứ nhất, các tác giả nghiên cứu nhận định rằng tác dụng có lợi của cúc La Mã có thể chỉ giới hạn ở những người mắc rối loạn lo âu mức độ vừa, trong khi những ca bệnh quá nặng hoặc mắc các dạng rối loạn lo âu khác (không phải rối loạn lo âu lan tỏa) có thể không nhận được lợi ích tương tự [4]. Thứ hai, trong thử nghiệm dài hạn 26 tuần, dù cúc La Mã giúp giữ mức điểm lo âu thấp hơn, nó không chứng minh được khả năng giảm tỷ lệ tái phát một cách có ý nghĩa thống kê so với giả dược (P = 0.16) [3]. Thứ ba, cho đến nay vẫn thiếu các nghiên cứu đối đầu trực tiếp so sánh chiết xuất cúc La Mã với các loại thuốc điều trị rối loạn lo âu tiêu chuẩn [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà cúc La Mã
Hiểu lầm phổ biến nhất của người tiêu dùng là đánh đồng việc uống một hai tách trà túi lọc cúc La Mã mỗi ngày với việc điều trị bằng viên nang chiết xuất trong nghiên cứu. Trong các thử nghiệm lâm sàng tại Mỹ, người bệnh được sử dụng chiết xuất cúc La Mã đạt chuẩn dược phẩm với liều lượng chính xác từ 500 mg đến 1500 mg mỗi ngày (thường là viên nang 500 mg uống 3 lần mỗi ngày) [1], [3]. Trà pha từ hoa khô hoặc túi lọc ngoài thị trường có hàm lượng hoạt chất dao động rất lớn tùy thuộc vào nguồn giống, cách thu hái và thời gian ngâm nước, nên khó có thể tạo ra tác động dược lý ổn định như viên chiết xuất chuẩn hóa.
Hiểu lầm thứ hai là bỏ qua yếu tố tâm lý kỳ vọng của bản thân khi dùng thảo dược. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá vai trò của sự kỳ vọng cụ thể từ phía người bệnh đối với kết quả điều trị và gánh nặng tác dụng phụ trong thử nghiệm dùng chiết xuất cúc La Mã cho người trưởng thành mắc rối loạn lo âu lan tỏa [8]. Nghiên cứu này đặt giả thuyết rằng những bệnh nhân đặt kỳ vọng cao vào khả năng đáp ứng điều trị sẽ đạt được sự cải thiện lớn hơn về các triệu chứng lo âu cốt lõi và cảm giác khỏe mạnh, trong khi những người lo sợ và kỳ vọng nhiều về tác dụng phụ sẽ báo cáo nhiều biến cố bất lợi hơn trong quá trình uống, ngay cả khi đã điều chỉnh các đặc điểm nền của từng cá nhân [8]. Điều này cho thấy tâm lý tin tưởng hoặc lo lắng quá mức của người uống cũng góp phần định hình trải nghiệm thực tế khi sử dụng thảo dược [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng cúc La Mã dài ngày?
Dù được đánh giá là thảo dược an toàn với tỷ lệ biến cố bất lợi thấp trong các thử nghiệm kéo dài tới 38 tuần (gồm 12 tuần đầu và 26 tuần tiếp nối), không phải ai cũng có thể tự ý dùng cúc La Mã liều cao dài ngày [3]. Trước hết, trong các thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực, những bệnh nhân mắc các bệnh lý tâm thần nghiêm trọng như rối loạn tâm thần (loạn thần), rối loạn lưỡng cực, hoặc đang lạm dụng và phụ thuộc chất kích thích đều bị loại trừ khỏi nghiên cứu [8]. Những đối tượng này tuyệt đối không nên tự điều trị bằng thảo dược mà phải tuân thủ phác đồ chuyên khoa tâm thần.
Bên cạnh đó, do nghiên cứu dài hạn ghi nhận chiết xuất cúc La Mã làm giảm có ý nghĩa thống kê huyết áp động mạch trung bình và cân nặng, đồng thời các dữ liệu y văn gợi ý khả năng làm giảm đường huyết của thảo dược này, những người có huyết áp thấp, người gầy yếu hoặc bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị tiểu đường, thuốc hạ huyết áp cần hết sức thận trọng [3], [6]. Việc dùng kết hợp chiết xuất cúc La Mã liều cao với các thuốc này có thể làm tăng tác dụng hạ áp hoặc hạ đường huyết quá mức. Ngoài ra, vì cúc La Mã có truyền thống được sử dụng liên quan đến chu kỳ kinh nguyệt và chảy máu kinh nguyệt, phụ nữ đang mang thai, cho con bú hoặc có rối loạn đông máu nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng [5].
Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ giấc ngủ và giảm căng thẳng
Đối với người khỏe mạnh chỉ gặp căng thẳng nhẹ trong công việc, việc duy trì thói quen uống trà cúc La Mã ấm vào buổi chiều tối vẫn là một liệu pháp thư giãn tinh thần lành mạnh. Để tận dụng hương thơm và các hoạt chất dịu nhẹ, bạn nên ngâm trà trong nước ấm khoảng 5 đến 10 phút và đậy nắp để tránh bay hơi tinh dầu, kết hợp cùng chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước và tập thể dục đều đặn.
Đối với những người đã được chẩn đoán mắc rối loạn lo âu lan tỏa mức độ nhẹ đến vừa (hoặc có kèm triệu chứng trầm cảm nhẹ) muốn sử dụng cúc La Mã như một liệu pháp hỗ trợ, dạng bào chế phù hợp để tham khảo là viên nang chiết xuất chuẩn hóa [2], [3], [7]. Trong các nghiên cứu lâm sàng cho kết quả tích cực, liều lượng được áp dụng cho người từ 18 tuổi trở lên là từ 500 mg đến 1500 mg mỗi ngày, phổ biến nhất là mức 1500 mg chia làm 3 lần uống (mỗi lần 1 viên 500 mg) duy trì liên tục trong 8 đến 12 tuần để đánh giá khả năng đáp ứng, và có thể kéo dài thêm 26 tuần ở những người hợp thuốc [1], [3], [7]. Trước khi bắt đầu dùng viên chiết xuất liều cao, người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để kiểm tra tương tác thuốc và theo dõi huyết áp, cân nặng định kỳ [3].
Tóm lại, chiết xuất cúc La Mã là một lựa chọn thảo dược có cơ sở khoa học, an toàn và mang lại hiệu quả giảm lo âu khiêm tốn nhưng rõ rệt cho người mắc rối loạn lo âu lan tỏa khi dùng đúng liều chuẩn hóa [2], [3]. Tuy nhiên, thảo dược này không phải là "thần dược" chữa khỏi hoàn toàn bệnh lý tâm thần và không thể thay thế sự thăm khám chuyên khoa. Lắng nghe cơ thể, giữ kỳ vọng thực tế và phối hợp chặt chẽ với bác sĩ vẫn là chìa khóa quan trọng nhất để kiểm soát chứng lo âu bền vững.
