Nhiều nhân viên văn phòng sau nhiều tháng đối mặt với áp lực công việc dồn dập, deadline dày đặc nhận thấy cơ thể luôn mệt mỏi, sụt cân hoặc tăng mỡ bụng bất thường. Khi đi khám sức khỏe định kỳ, không ít người ngỡ ngàng khi chỉ số đường huyết lúc đói vượt ngưỡng bình thường dù bản thân không ăn quá nhiều đồ ngọt. Câu hỏi được nhiều người đặt ra là liệu căng thẳng tinh thần kéo dài nơi công sở có thực sự trực tiếp đẩy lượng đường trong máu lên cao hay không.
Câu trả lời ngắn gọn theo các bằng chứng khoa học là có. Căng thẳng kéo dài kích hoạt hệ thống thần kinh và nội tiết, thúc đẩy tuyến thượng thận giải phóng liên tục các hormone như cortisol và các catecholamine như adrenaline, trực tiếp kích thích gan đẩy mạnh sản xuất và giải phóng đường vào máu, đồng thời làm giảm độ nhạy của cơ thể đối với hormone hạ đường huyết [1].
Cơ chế khiến áp lực tâm lý biến thành đường huyết trong máu
Khi cơ thể đối mặt với trạng thái căng thẳng hoặc áp lực, hệ thống trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận (trục HPA) và hệ thần kinh tự chủ sẽ ngay lập tức được kích hoạt để đưa cơ thể vào trạng thái phản ứng [2], [1]. Trong phản ứng tự nhiên này, tuyến thượng thận sẽ tăng cường giải phóng hormone glucocorticoid (chủ yếu là cortisol) và các chất dẫn truyền thần kinh thuộc nhóm catecholamine như adrenaline (epinephrine) và noradrenaline [1].
Ở trạng thái sinh lý bình thường, phản ứng này có tính chất thích nghi tạm thời nhằm cung cấp năng lượng tức thì cho các cơ quan quan trọng [2]. Tuy nhiên, khi căng thẳng trở thành mạn tính kéo dài ngày này qua tháng khác, lượng cortisol và catecholamine lưu hành thường xuyên sẽ tác động mạnh mẽ đến các cơ quan chuyển hóa [3], [1]. Đặc biệt, cortisol kích thích quá trình tân tạo glucose (gluconeogenesis) tại gan, biến các nguồn nguyên liệu phi carbohydrate thành đường tự do và phóng thích ồ ạt vào tuần hoàn máu [1].
Bên cạnh việc thúc đẩy gan sản xuất thêm đường, cortisol và catecholamine còn làm suy giảm khả năng tiết insulin bình thường từ các tế bào beta của tuyến tụy [1]. Đồng thời, sự phóng thích thường xuyên của catecholamine từ hệ thần kinh tự chủ còn dẫn tới tình trạng đề kháng insulin tại các mô cơ và mô mỡ, khiến đường khó đi vào tế bào để tiêu thụ, làm gia tăng chỉ số đường huyết trung bình HbA1c [3], [1]. Hiện tượng rối loạn chuyển hóa đường này có thể kéo dài ngay cả khi tác động kích thích trực tiếp của hormone đã giảm bớt [4].
Các nghiên cứu nói gì về mối liên hệ giữa căng thẳng và đường huyết
Mối quan hệ giữa tình trạng stress mạn tính và chỉ số đường huyết đã được ghi nhận trong nhiều công trình nghiên cứu trên các nhóm đối tượng và mô hình sinh học khác nhau:
Đầu tiên là nghiên cứu công bố năm 2025 thuộc khuôn khổ Nghiên cứu Maastricht, thực hiện trên 291 người tham gia trong độ tuổi từ 49 đến 85 [5]. Các nhà khoa học đã thu thập mẫu tóc để đo nồng độ glucocorticoid (bao gồm cortisol và cortisone) tích tụ qua thời gian, đồng thời đánh giá chuyển hóa glucose bằng nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống [5]. Kết quả ghi nhận 13,7% (40 người) mắc đái tháo đường típ 2 [5]. Những người có mức glucocorticoid tích tụ trong tóc cao hơn có xu hướng mắc đái tháo đường típ 2 cao hơn, với tỷ lệ chênh OR là 2,24 đối với cortisol và OR là 2,92 đối với cortisone [5]. Nhóm người có trình độ học vấn trung bình có nồng độ glucocorticoid trong tóc thấp hơn với OR là -0,30 [5].
Nghiên cứu dịch tễ tại Ấn Độ công bố năm 2020 so sánh mức độ stress nhận thức giữa các nhóm dân số, cho thấy người trong giai đoạn tiền đái tháo đường chịu mức độ căng thẳng cao hơn cả người đã mắc bệnh [6]. Phân tích hồi cứu trên 25 bệnh nhân đái tháo đường trưởng thành cho thấy tiền sử căng thẳng xuất hiện trước khi bệnh khởi phát [6]. Đáng chú ý, một nghiên cứu theo dõi tiếp theo ghi nhận nam giới bị căng thẳng có nguy cơ tiến triển thành bệnh đái tháo đường cao gấp 2 lần, trong khi mối liên quan này không thể hiện rõ ràng ở nữ giới [6].
Nghiên cứu sức khỏe MIDUS II tại Mỹ công bố năm 2014 trên 1.138 người trưởng thành (trong đó có 937 người không mắc đái tháo đường) đã làm rõ một nhánh tác động hành vi của stress [7]. Nghiên cứu cho thấy thói quen ăn uống để giải tỏa căng thẳng (stress eating) liên quan đáng kể đến việc tăng đường huyết lúc đói, tăng insulin máu, gia tăng chỉ số kháng insulin HOMA-IR, tăng chỉ số HbA1c và tăng nguy cơ mắc tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường [7]. Tuy nhiên, mối liên hệ này không còn ý nghĩa thống kê khi đưa số đo chu vi vòng eo vào mô hình phân tích, chứng minh rằng sự tích tụ mỡ bụng chính là yếu tố trung gian dẫn dắt tình trạng rối loạn đường huyết [7].
Ở quy mô theo dõi dài hạn, dữ liệu từ nghiên cứu Whitehall II ghi nhận tình trạng nồng độ cortisol tăng cao vào buổi tối và đường cong biến thiên cortisol ngày - đêm bị phẳng có giá trị dự báo sự khởi phát của bệnh đái tháo đường típ 2 sau 9 năm theo dõi, độc lập với các yếu tố hành vi khác [1].
Trong thực nghiệm sinh học năm 2023 trên mô hình động vật chịu căng thẳng mạn tính, các nhà nghiên cứu quan sát thấy tình trạng tăng đường huyết ngoại vi xuất hiện sau 7 đến 21 ngày stress do hiện tượng tăng tân tạo đường tại gan [4]. Đồng thời, các thụ thể tiếp nhận tín hiệu insulin (IR và IRS) cùng nồng độ insulin đều suy giảm, phản ánh sự ức chế con đường truyền tín hiệu insulin bình thường [4].
Tuy vậy, bức tranh khoa học cũng ghi nhận những kết quả trái ngược. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2015 trên chuột tiền đái tháo đường do tiêu thụ dung dịch đường sucrose 30% cho thấy việc tiếp xúc với căng thẳng biến đổi mạn tính (CVS) 2 lần mỗi ngày trong 2 tuần lại giúp cải thiện khả năng dung nạp glucose sau nghiệm pháp thử đường [8]. Nhóm chuột đối chứng có chế độ ăn tương đương chỉ ra rằng hiệu ứng này không đến từ việc giảm lượng thức ăn hay giảm cân nặng [8]. Điều này cho thấy đáp ứng chuyển hóa với stress có thể biến thiên tùy thuộc vào cường độ, loại hình căng thẳng và trạng thái dinh dưỡng nền tảng.
Vòng luẩn quẩn: Hormone stress, hành vi lối sống và mỡ nội tạng
Căng thẳng không chỉ tác động đơn độc qua các phản ứng hóa sinh mà còn can thiệp sâu sắc vào lối sống hằng ngày của người lao động. Sự phối hợp giữa hormone và sự thay đổi hành vi tạo thành một vòng xoắn bệnh lý nguy hiểm [6], [7].
Khi trục HPA hoạt động quá mức do căng thẳng mạn tính, cortisol thúc đẩy sự tích tụ mỡ cục bộ tại vùng bụng, hình thành mỡ nội tạng [6], [1]. Tình trạng béo bụng này lại là nguồn cơn thúc đẩy kháng insulin và hội chứng chuyển hóa [6], [3]. Cùng lúc đó, các chất trung gian gây viêm như cytokine tiền viêm cũng gia tăng dưới tác động của stress mạn tính [6].
Mặt khác, những người trải qua mức độ căng thẳng tâm lý cao thường có xu hướng tìm đến các hành vi đối phó không lành mạnh [6]. Khảo sát cho thấy người có mức stress cao khó từ bỏ thói quen hút thuốc lá, khó cai rượu bia và có xu hướng lười vận động thể chất hơn bình thường [6]. Thói quen ăn nhiều đồ ngọt, thức ăn nhanh giàu năng lượng để giải tỏa cảm xúc càng làm cho chu vi vòng eo tăng lên nhanh chóng, đẩy nhanh tiến trình dẫn tới tiền đái tháo đường và đái tháo đường [6], [7].
Hiểu lầm thường gặp về căng thẳng và đường huyết
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ khi ăn nhiều đường hay tinh bột thì đường huyết mới tăng vọt. Trên thực tế, ngay cả khi người bệnh ăn uống kiêng khem nghiêm ngặt, việc thường xuyên mất ngủ, lo âu và chịu áp lực công việc nặng nề vẫn có thể khiến nồng độ cortisol duy trì ở mức bất lợi, kích hoạt gan tiếp tục phân giải và tổng hợp thêm glucose vào máu [1].
Một hiểu lầm phổ biến khác là nồng độ cortisol trong máu của người bị stress mạn tính lúc nào cũng phải tăng vọt. Nhiều công trình nghiên cứu chỉ ra rằng căng thẳng kéo dài không liên tục làm tăng cortisol nền; nhiều người bị stress mạn tính thực tế lại có mức cortisol nền thấp hơn bình thường kèm theo sự bằng phẳng của đường cong bài tiết cortisol tự nhiên trong ngày [4], [1]. Dù vậy, những rối loạn chuyển hóa glucose do stress khởi phát vẫn có thể tồn tại dai dẳng vượt ra ngoài khung thời gian tác động trực tiếp của hormone [4].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã được chẩn đoán mắc tiền đái tháo đường cần hết sức cẩn trọng trước các giai đoạn căng thẳng kéo dài [6]. Dữ liệu cho thấy nhóm này thường chịu gánh nặng căng thẳng tâm lý lớn và rất dễ chuyển hóa thành bệnh lý đái tháo đường thực sự [6].
Nam giới đối mặt với stress công việc nặng nề cũng cần lưu tâm hơn, bởi nghiên cứu ghi nhận nam giới chịu căng thẳng có nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường cao gấp 2 lần so với người bình thường [6].
Những người có thói quen "ăn theo cảm xúc" (stress eating), thường xuyên tìm đến đồ ăn nhiều calo khi lo âu, cần chú ý theo dõi số đo vòng bụng và các chỉ số đường huyết lúc đói định kỳ [7]. Ngoài ra, những người thuộc nhóm nguy cơ cao như có yếu tố chủng tộc dễ tổn thương hoặc người có người thân mắc đái tháo đường cần kiểm soát chặt chẽ cả sức khỏe tâm thần lẫn chuyển hóa [1].
Gợi ý giải pháp kiểm soát căng thẳng và bảo vệ đường huyết
Để ngăn chặn gan tự giải phóng glucose không kiểm soát dưới ảnh hưởng của hormone stress, việc can thiệp vào lối sống và giải tỏa tâm lý đóng vai trò vô cùng then chốt:
Duy trì hoạt động thể chất đều đặn là biện pháp đã được chứng minh hiệu quả mạnh mẽ. Can thiệp thay đổi lối sống với 150 phút tập luyện thể dục mỗi tuần có thể giúp giảm tới 58% tỷ lệ tiến triển thành đái tháo đường ở những người có nguy cơ cao [6]. Người làm việc văn phòng nên chia nhỏ thời gian vận động, tránh ngồi bất động liên tục nhiều giờ liền [6].
Kiểm soát phản ứng với thức ăn bằng cách nhận diện các cơn thèm ăn do tâm lý. Thay vì tiêu thụ các loại thực phẩm nhiều đường đơn khi gặp áp lực, hãy chuẩn bị sẵn các bữa phụ lành mạnh, kiểm soát lượng calo nạp vào để duy trì chu vi vòng eo ở mức hợp lý [7], [3]. Việc lựa chọn thực phẩm có khả năng kiểm soát lượng đường huyết và insulin sau bữa ăn cũng mang lại lợi ích kép cho việc ổn định chuyển hóa và hạn chế tích tụ mỡ bụng [3].
Dành thời gian thiết lập lại nhịp sinh học, ngủ đủ giấc để phục hồi chu kỳ tiết cortisol tự nhiên trong ngày [1]. Nếu áp lực công việc quá lớn vượt tầm kiểm soát cá nhân hoặc đường huyết có dấu hiệu dao động thất thường, người lao động nên chủ động tìm kiếm sự trợ giúp từ chuyên gia tâm lý và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết để có phương án can thiệp y khoa phù hợp, tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc ức chế stress mà không có chỉ định.
Kiểm soát đường huyết là một bài toán toàn diện. Giảm bớt áp lực tinh thần, giải phóng tâm trí và duy trì lối sống lành mạnh chính là chiếc van an toàn giúp giữ lượng đường trong máu luôn ở mức ổn định và bền vững [6].
