Nhiều người truyền tai nhau rằng uống một tách trà dừa cạn hãm nóng trước giờ đi ngủ có thể giúp giải tỏa căng thẳng và chìm vào giấc ngủ nhanh chóng. Lời đồn này khiến không ít người mắc chứng mất ngủ kinh niên tìm mua các bộ phận của cây dừa cạn về tự sắc nước uống mỗi ngày. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng một loài cây vốn chứa nhiều độc chất và hoạt chất chống ung thư mạnh liệu có thực sự mang lại giấc ngủ êm dịu và an toàn như mong đợi?

Câu trả lời thẳng thắn từ góc nhìn dược lý hiện đại là: Trà dừa cạn không phải là bài thuốc an thần trị mất ngủ an toàn, và quan niệm uống trà dừa cạn chữa mất ngủ là một sự ngộ nhận nguy hiểm. Dù một số hoạt chất trong cây có tác động lên hệ thần kinh, nhưng đó chủ yếu là phản ứng ức chế thần kinh - cơ ngoại biên và phong bế thụ thể, hoàn toàn không tương đồng với cơ chế ru ngủ tự nhiên của não bộ.

Hiểu đúng về dừa cạn và các hoạt chất thần kinh

Cây dừa cạn (Catharanthus roseus) từ lâu đã nổi tiếng trong y học hiện đại nhờ chứa các hợp chất alkaloid có hoạt tính sinh học cực mạnh. Phần lá của loài thực vật này là nguồn duy nhất sản sinh ra vincristine và vinblastine, hai hợp chất chống ung thư kinh điển được sử dụng trong phác đồ điều trị nhiều bệnh lý ác tính, tiêu biểu như ung thư hạch Hodgkin [1].

Bên cạnh các chất chống ung thư ở lá, phần rễ và thân cây dừa cạn cũng chứa nhiều alkaloid thuộc nhóm terpenoid indole, trong đó ajmalicine và serpentine là hai hoạt chất nhận được nhiều sự chú ý về mặt thần kinh học [2], [1]. Ở một số quốc gia, rễ cây dừa cạn từng được người dân đun sắc lấy nước uống nóng để điều trị một số triệu chứng bất thường của cơ thể [3].

Chính sự hiện diện của ajmalicine – một hợp chất có cấu trúc ảnh hưởng đến tuần hoàn và hệ thần kinh – đã làm nảy sinh lời đồn rằng nước sắc dừa cạn có công năng an thần, giúp ngủ ngon. Tuy nhiên, tác động thực tế của các alkaloid này trong cơ thể lại phức tạp và tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn rất nhiều so với suy nghĩ đơn giản của người dân.

Cơ chế tác động: Giảm vận động cơ hay thực sự an thần?

Để hiểu vì sao ajmalicine tạo cảm giác "chùng người" khiến nhiều người lầm tưởng là buồn ngủ, cần nhìn vào cách hoạt chất này tương tác với hệ cholinergic – hệ thống dẫn truyền thần kinh giữ vai trò điều khiển trí nhớ, trương lực cơ và nhiều chức năng sinh lý quan trọng.

Một nghiên cứu dược lý thực nghiệm công bố năm 2010 đã làm sáng tỏ cơ chế tác động của chiết xuất rễ dừa cạn cùng các alkaloid tinh khiết trên hệ dẫn truyền thần kinh cholinergic [3]. Trong thử nghiệm trên chế phẩm cơ hoành và dây thần kinh hoành cô lập của chuột cống, ajmalicine thể hiện khả năng ức chế hoàn toàn các cơn co cơ hoành qua trung gian thụ thể nicotinic với nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 72,3 micromol/lít [3].

Tác động ức chế này của ajmalicine diễn ra theo cơ chế không cạnh tranh nhưng có thể hồi phục [3]. Điều này có nghĩa là ajmalicine không chỉ đơn thuần làm dịu căng thẳng thần kinh ở não bộ, mà nó can thiệp trực tiếp vào khớp thần kinh - cơ ngoại biên, ngăn chặn tín hiệu vận động truyền từ dây thần kinh đến sợi cơ [3]. Khi cơ bắp bị phong bế vận động, cơ thể sẽ có cảm giác mềm nhược, mệt rỏi và rũ rượi, một trạng thái rất dễ bị nhầm lẫn với cảm giác buồn ngủ thư thái.

Đáng chú ý, khi thử nghiệm trên thụ thể muscarinic ở đoạn hồi tràng cô lập của chuột, ajmalicine ở nồng độ lên tới 80 micromol/lít hoàn toàn không tạo ra sự khác biệt nào so với nhóm đối chứng [3]. Trong khi đó, một hoạt chất khác trong rễ dừa cạn là serpentine lại phong bế cạnh tranh thụ thể muscarinic với chỉ số pA2 là 5,2 [3]. Như vậy, ajmalicine không có tác dụng điều hòa êm dịu trên thụ thể muscarinic, mà bản chất dược lực học của nó là làm suy yếu dẫn truyền thần kinh vận động ngoại vi ở nồng độ nhất định [3].

Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về chiết xuất dừa cạn?

Nhiều người tin rằng uống trà dừa cạn nguyên bản sẽ tổng hòa được các dưỡng chất tự nhiên giúp an thần tốt hơn dùng thuốc tây. Tuy nhiên, các phân tích hóa học và dược lý trên dịch chiết nước đã chỉ ra một bức tranh hoàn toàn trái ngược.

Một nghiên cứu năm 2010 sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép đầu dò khối phổ (HPLC-DAD-ESI-MS/MS) để định lượng thành phần alkaloid trong dịch chiết nước của rễ dừa cạn – vốn là dạng dùng phổ biến nhất khi người dân hãm hay sắc uống [1]. Kết quả định lượng cho thấy, serpentine và đồng phân của nó chiếm tỷ lệ áp đảo với 64,7% tổng lượng alkaloid [1]. Nhóm vindolinine và đồng phân chiếm 23,9%, catharanthine chiếm 7,7%, trong khi ajmalicine chỉ chiếm vỏn vẹn 3,8% [1].

Nghiên cứu dược lý cùng năm 2010 cũng phát hiện rằng dịch chiết nước từ rễ dừa cạn có khả năng ức chế rất mạnh enzym acetylcholinesterase (AChE) trong thử nghiệm in vitro [3]. Tác dụng ức chế này chủ yếu đến từ hoạt chất serpentine với nồng độ ức chế IC50 đạt 0,775 micromol/lít, mạnh hơn nhiều lần so với chất đối chứng physostigmine có IC50 là 6,45 micromol/lít [3]. Khi enzym AChE bị ức chế, chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine sẽ tích tụ dồn dập tại các khe synap.

Tuy nhiên, dù ức chế mạnh AChE trong ống nghiệm, serpentine lại không thể phục hồi được các cơn co cơ hoành khi bị phong bế bán phần bởi tubocurarine trên mô cô lập, cho thấy hoạt chất này xâm nhập mô rất kém và không thể tiếp cận các synap thần kinh - cơ ở sâu [3]. Hơn nữa, serpentine ở nồng độ lên đến 100 micromol/lít cũng không làm thay đổi các cơn co cơ hoành, chứng tỏ nó có ái lực rất thấp với thụ thể nicotinic tại khớp thần kinh - cơ [3].

Một alkaloid khác cùng tồn tại trong rễ dừa cạn là catharanthine cũng thể hiện tác động đối kháng muscarinic không thể vượt qua ở nồng độ trên 10 micromol/lít, đồng thời ức chế hoàn toàn co bóp cơ hoành với IC50 là 59,6 micromol/lít theo cơ chế không cạnh tranh [3].

Tổng hợp các dữ liệu thực nghiệm cho thấy: Trong một bát nước sắc rễ dừa cạn thông thường, hoạt chất ajmalicine chỉ chiếm một phần rất nhỏ (3,8%), trong khi phần lớn là serpentine (64,7%) và các alkaloid khác có hoạt tính ức chế enzym và chẹn thụ thể cholinergic rất phức tạp [3], [1]. Các nghiên cứu này hoàn toàn được tiến hành trên mô cô lập của động vật (ex-vivo) hoặc ống nghiệm (in-vitro), không hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh dịch chiết dừa cạn giúp điều trị mất ngủ [3].

Hiểu lầm tai hại: Nhầm lẫn giữa an thần và ngộ độc cơ

Hiểu lầm lớn nhất của người dùng là đánh đồng trạng thái "bủn rủn chân tay", "mệt lả muốn nằm" sau khi uống nước lá hoặc rễ dừa cạn với sự êm dịu của giấc ngủ sinh lý. Giấc ngủ tự nhiên là quá trình hồi phục của não bộ thông qua các chu kỳ sóng não và điều hòa hệ thần kinh trung ương. Trong khi đó, cảm giác muốn ngủ sau khi dùng dừa cạn thực chất là biểu hiện của tình trạng ức chế dẫn truyền thần kinh - cơ và suy giảm trương lực vận động do các alkaloid như ajmalicine và catharanthine gây ra [3].

Nguy hiểm hơn, việc ức chế co bóp cơ hoành – cơ hô hấp chính của cơ thể – là một tín hiệu cảnh báo độc tính cơ học nghiêm trọng [3]. Nếu nồng độ alkaloid trong máu tăng cao, người dùng có thể đối mặt với tình trạng khó thở, ức chế hô hấp và suy tuần hoàn thay vì chỉ đơn giản là ngủ một giấc sâu.

Bên cạnh đó, việc hãm trà từ cành lá dừa cạn phơi khô còn đưa vào cơ thể các độc chất chống ung thư cực mạnh như vinblastine và vincristine [1]. Đây là những chất làm gián đoạn quá trình phân chia tế bào, vốn chỉ được dùng qua đường tiêm truyền tĩnh mạch dưới sự giám sát nghiêm ngặt của bác sĩ ung bướu để điều trị bệnh hiểm nghèo như Hodgkin [1]. Uống trà lá dừa cạn đồng nghĩa với việc nạp một lượng không kiểm soát các chất độc tế bào vào đường tiêu hóa, gây rủi ro phá hủy niêm mạc ruột và ức chế tủy xương.

Ai tuyệt đối không được dùng trà dừa cạn?

Do chứa hỗn hợp alkaloid có dược tính mạnh và độc tính cao trên tim mạch, cơ bắp và tế bào, trà dừa cạn chống chỉ định tuyệt đối cho nhiều nhóm đối tượng:

Người mắc chứng mất ngủ đơn thuần hoặc mất ngủ do căng thẳng: Tuyệt đối không tìm đến dừa cạn như một liệu pháp an thần tự nhiên. Nguy cơ ngộ độc và rối loạn nhịp tim vượt xa bất kỳ lợi ích mơ hồ nào được đồn thổi.

Người có bệnh lý thần kinh - cơ (như nhược cơ): Hoạt tính ức chế nicotinic tại cơ hoành của ajmalicine (IC50 = 72,3 micromol/lít) và catharanthine (IC50 = 59,6 micromol/lít) có thể làm trầm trọng thêm tình trạng liệt cơ, gây suy hô hấp cấp tính [3].

Bệnh nhân tim mạch, huyết áp thấp: Các alkaloid nhóm ajmalicine và serpentine có tác động sâu sắc đến hệ thần kinh tự chủ và trương lực mạch máu, dễ gây tụt huyết áp đột ngột hoặc loạn nhịp tim nguy hiểm.

Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Độc tính phân bào của vincristine và vinblastine có trong lá cây có thể gây dị tật thai nhi, sảy thai và nhiễm độc toàn thân ở trẻ nhỏ [1].

Người đang điều trị các bệnh mạn tính: Sự tương tác giữa các alkaloid ức chế enzym AChE trong dừa cạn với các thuốc điều trị thần kinh, tim mạch hoặc tiêu hóa có thể gây ra những biến cố dược lý khó lường [3].

Lời khuyên an toàn cho người mất ngủ

Giấc ngủ ngon xuất phát từ việc cân bằng lối sống và điều hòa nhịp sinh học tự nhiên, không thể phó mặc cho những loại thảo mộc chứa độc tính cao như dừa cạn. Thay vì tự biến mình thành đối tượng thử nghiệm, người bị mất ngủ nên áp dụng các biện pháp khoa học đã được kiểm chứng.

Trước hết, hãy duy trì vệ sinh giấc ngủ bằng cách cố định giờ đi ngủ và thức dậy mỗi ngày, giữ phòng ngủ tối, mát mẻ và yên tĩnh. Cần tránh xa màn hình thiết bị điện tử, hạn chế sử dụng caffeine, rượu bia và các chất kích thích ít nhất 4 đến 6 tiếng trước khi ngủ. Việc vận động thể chất nhẹ nhàng vào ban ngày cũng giúp kích thích giải phóng năng lượng và cải thiện chất lượng giấc ngủ ban đêm.

Nếu muốn tìm đến các loại trà thảo mộc hỗ trợ thư giãn, hãy lựa chọn những loại dược liệu lành tính, đã có lịch sử sử dụng an toàn và được khoa học công nhận như trà hoa cúc, tâm sen hay lạc tiên với liều lượng vừa phải. Khi tình trạng mất ngủ kéo dài trên một tháng kèm theo mệt mỏi, suy giảm trí nhớ, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa thần kinh để được thăm khám, tìm nguyên nhân cốt lõi và có phác đồ can thiệp phù hợp.

Uống trà dừa cạn chữa mất ngủ là phương pháp phản khoa học và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng đối với hệ thần kinh và cơ quan hô hấp. Sự hiện diện của các alkaloid như ajmalicine chỉ chứng minh đặc tính ức chế dẫn truyền thần kinh - cơ trên mô hình động vật chứ không hề mang lại công dụng an thần lành tính cho con người [3]. Hãy bảo vệ sức khỏe bằng việc lựa chọn các giải pháp y khoa an toàn và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào.