Thói quen tự sắc uống cây thuốc quanh nhà và nỗi lo gan thận
Nhiều gia đình Việt trồng cây dừa cạn làm cảnh trước hiên nhà vì hoa nở quanh năm và lá xanh bóng [1]. Khi nghe truyền miệng loại cây này hỗ trợ giảm đau hoặc kiểm soát đường huyết, không ít người tự hái lá, thân và hoa phơi khô hoặc giã tươi lấy nước uống hàng ngày [1]. Thói quen dùng thảo dược tự phát kéo dài khiến nhiều độc giả băn khoăn liệu uống nước dừa cạn dài ngày có gây hại cho gan và thận hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là việc tự ý uống nước ép hoặc dịch chiết dừa cạn tiềm ẩn nguy cơ gây ngộ độc gan nghiêm trọng, làm tăng men gan, tăng sắc tố mật và gây vàng da ứ mật [1]. Dù một số thử nghiệm trên động vật ghi nhận dịch chiết dừa cạn có khả năng hỗ trợ bảo vệ thận trước độc chất kim loại nặng hoặc cải thiện mỡ máu ở chuột tiểu đường, các nhà khoa học cảnh báo loài cây này chứa hàng chục hợp chất alkaloid có hoạt tính sinh học cực mạnh cần được kiểm soát chặt chẽ về độ tinh khiết và liều lượng [2][3][4][5].
Nhóm hoạt chất alkaloid indole tác động lên cơ thể thế nào?
Dừa cạn có tên khoa học là Catharanthus roseus, vốn là nguồn cung cấp duy nhất trong tự nhiên cho hai hợp chất alkaloid indole monoterpenoid rất nổi tiếng trong y học hiện đại là vinblastine và vincristine [6]. Đây là hai hoạt chất đóng vai trò quan trọng trong hóa trị liệu điều trị các bệnh ung thư như bệnh bạch cầu và u nguyên bào thần kinh [4]. Cơ chế chính của nhóm chất này là làm gián đoạn chức năng của các vi ống bên trong tế bào, từ đó ngăn cản quá trình phân chia và dẫn đến cái chết của tế bào [4].
Không chỉ dừng lại ở hai chất trên, một nghiên cứu phân tích cấu hình chất chuyển hóa công bố năm 2025 sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao ghép nối khối phổ phân giải cao (HPLC-ESI-HRMS/MS) đã xác định được tới 34 chất chuyển hóa trong cây dừa cạn [5]. Trong số đó, các nhà khoa học tìm thấy tới 23 hợp chất thuộc nhóm alkaloid indole, cùng với hai axit béo, hai triterpenoid năm vòng, một axit amin, bốn dẫn xuất porphyrin, một glyceride và một dẫn xuất chlorin [5]. Ngoài ra, phân tích mạng lưới phân tử còn phát hiện thêm 18 chất chuyển hóa khác như 20-isocatharanthine hay epoxypheophorbide A [5].
Khi người dân tự nấu nước hoặc ép lấy dịch tươi từ lá và thân dừa cạn, toàn bộ hỗn hợp phức tạp gồm hàng chục loại alkaloid indole này sẽ đi thẳng vào đường tiêu hóa [1][5]. Gan và thận là hai cơ quan đảm nhận nhiệm vụ chuyển hóa và đào thải các hợp chất ngoại lai. Hoạt tính phá hủy cấu trúc vi ống tế bào và độc tính tự nhiên của các alkaloid khi nạp vào cơ thể không qua tinh chế sẽ tạo gánh nặng lớn lên mô gan, niêm mạc dạ dày và hệ thần kinh ngoại biên [1][4].
Bằng chứng lâm sàng về nguy cơ ngộ độc gan do tự uống dừa cạn
Bằng chứng rõ ràng nhất về tác hại lên gan khi tự ý dùng dừa cạn ở người được ghi nhận trong một báo cáo ca bệnh lâm sàng công bố năm 2024 [1]. Bệnh nhân là một phụ nữ 65 tuổi nhập viện trong tình trạng đau bụng, sốt, chán ăn và tê bì hai chi dưới [1]. Các triệu chứng ban đầu khiến đội ngũ y tế nghĩ đến bệnh lý viêm đường mật cấp tính, tuy nhiên kết quả chẩn đoán hình ảnh đã loại trừ nguyên nhân sỏi ống mật chủ [1].
Khi khai thác kỹ tiền sử sử dụng thảo dược, các bác sĩ phát hiện bệnh nhân đã tự uống nước ép cây dừa cạn để chữa chứng đau cổ [1]. Kết quả xét nghiệm máu cho thấy tình trạng tăng bạch cầu, men gan tăng cao và tăng bilirubin trong máu (sắc tố mật gây vàng da) [1]. Đồng thời, bệnh nhân còn bị loét dạ dày, được nhận định có khả năng do tác động trực tiếp của các hợp chất alkaloid trong dừa cạn lên niêm mạc tiêu hóa, trong khi cấy máu hoàn toàn không có vi khuẩn phát triển [1].
Báo cáo năm 2024 kết luận độc tính của cây dừa cạn có thể biểu hiện thành cơn sốt, nhiễm độc gan kèm vàng da ứ mật và loét dạ dày, tạo ra bệnh cảnh giả viêm đường mật cấp tính rất dễ gây nhầm lẫn trong chẩn đoán [1]. Điểm may mắn là bệnh nhân đã hồi phục sau khi ngừng sử dụng loại dịch chiết thảo dược này [1]. Ca bệnh này là lời cảnh báo trực tiếp cho thói quen dùng lá, hoa và thân dừa cạn ở dạng tươi hoặc phơi khô trong y học dân gian mà không có sự giám sát y tế [1].
Nghiên cứu trên động vật nói gì về chức năng thận và chuyển hóa?
Trái ngược với nguy cơ gây độc cấp tính ở người khi uống tự phát, một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên mô hình động vật lại khảo sát góc độ bảo vệ thận và điều hòa chuyển hóa của dịch chiết dừa cạn trong những điều kiện bệnh lý đặc thù [2][3]. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá sự thay đổi chức năng thận trên mô hình chuột bạch (Rattus norvegicus) bị nhiễm độc kim loại nặng cadmium [2]. Cadmium là kim loại độc hại có hệ số tích tụ sinh học trên 100, dù Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) giới hạn mức cho phép trong nước uống là 0,005 mg/L nhưng thực tế phơi nhiễm thường cao hơn, gây rối loạn chuyển hóa nặng nề ở gan và thận [2].
Trong thí nghiệm năm 2018, phơi nhiễm cadmium làm tăng đáng kể nồng độ các chất thải chứa nitơ trong máu chuột bao gồm urê, nitơ urê máu (BUN), axit uric và creatinin, đồng thời làm giảm lượng protein huyết thanh do làm rối loạn protein và thay đổi tốc độ lọc của màng lọc cầu thận [2]. Cụ thể, nồng độ urê ở nhóm đối chứng bình thường dao động từ 16,56 đến 17,72 mg/dl, tăng lên mức 19,84 đến 20,87 mg/dl ở nhóm nhiễm độc B, và giữ ở mức 17,56 đến 17,59 mg/dl ở nhóm D có can thiệp thảo dược [2]. Tương tự, nồng độ axit uric ở nhóm đối chứng từ 6,98 đến 8,01 mg/dl, ở nhóm B từ 7,58 đến 10,25 mg/dl và ở nhóm D là 8,02 đến 8,59 mg/dl [2]. Chỉ số creatinin phản ánh chức năng lọc của thận ở nhóm đối chứng là 0,57 đến 0,65 mg/dl, tăng vọt lên 0,97 đến 1,02 mg/dl ở nhóm B và ở mức 0,95 đến 0,98 mg/dl ở nhóm D [2]. Các tác giả kết luận dịch chiết dừa cạn hỗ trợ bảo vệ thận trước độc tính của cadmium trên mô hình chuột thí nghiệm [2].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2025 đã thử nghiệm chiết xuất methanol từ lá dừa cạn trên 30 con chuột cống trắng đực chủng Wistar bị gây tiểu đường bằng một liều tiêm phúc mạc streptozotocin (55 mg/kg) khiến đường huyết lúc đói vượt mức 180 mg/dL [3]. Đàn chuột được chia làm 5 nhóm và theo dõi trong 30 ngày, trong đó có nhóm dùng liều thấp 200 mg/kg và nhóm dùng liều cao 400 mg/kg dịch chiết lá dừa cạn, đánh giá chỉ số mỡ máu vào ngày thứ 15 và 30 [3]. Kết quả cho thấy dịch chiết giúp cải thiện tình trạng rối loạn mỡ máu phụ thuộc theo liều lượng, đặc biệt nhóm dùng liều cao 400 mg/kg giảm cholesterol toàn phần, chất béo trung tính (triglyceride), LDL, VLDL và làm tăng lượng cholesterol tốt (HDL) [3].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn thực tế của các bằng chứng
Tổng hợp các tài liệu khoa học mới nhất đến năm 2025 cho thấy dừa cạn thực sự là một kho tàng hợp chất sinh học có tiềm năng dược lý đa dạng, từ kháng khuẩn chống lại vi khuẩn kháng đa thuốc, kháng viêm thông qua điều hòa tổng hợp cytokine, bảo vệ thần kinh cho đến hỗ trợ kiểm soát đường huyết và mỡ máu trên mô hình động vật [4]. Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là các kết quả có lợi đối với thận và mỡ máu mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên chuột cống trong thời gian ngắn (như 30 ngày) hoặc trong điều kiện gây độc thực nghiệm [2][3][4].
Bản thân dịch chiết methanol từ lá dừa cạn khi thử nghiệm trong phòng thí nghiệm năm 2025 cũng cho thấy hoạt tính quét gốc tự do ở mức nhẹ, khả năng kháng khuẩn từ thấp đến trung bình và có độc tính tế bào nhất định trên thử nghiệm gây chết ấu trùng tôm nước mặn cũng như thử nghiệm MTT trên dòng tế bào HeLa và A549 [5]. Một tổng quan khoa học năm 2025 nhấn mạnh y học hiện đại đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc tinh chế dịch chiết và nâng cao độ tinh khiết của các thành phần từ cây dừa cạn [4]. Các nhà khoa học hiện phải nghiên cứu ứng dụng công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR-Cas9, học máy và hệ thống dẫn truyền thuốc bằng công nghệ nano để tăng sinh khả dụng và giảm thiểu tác dụng phụ của các alkaloid này [4]. Do đó, người dân không thể đánh đồng hiệu quả của các dịch chiết chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm với việc tự đun nấu cây cỏ thô tại nhà.
Hiểu lầm thường gặp khi chọn giống cây dừa cạn làm thuốc
Một hiểu lầm rất phổ biến trong dân gian là cho rằng chọn những giống dừa cạn có màu hoa khác nhau trồng làm cảnh thì độ an toàn sẽ cao hơn hoặc ít độc chất hơn. Thực tế, một nghiên cứu công bố năm 2006 đã tiến hành phân tích cấu hình chuyển hóa các alkaloid indole monoterpenoid trên cây con và lá non của 50 giống dừa cạn trồng lấy hoa thương mại khác nhau bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao [6].
Kết quả chỉ ra rằng ngoại trừ một giống đột biến duy nhất tích lũy hàm lượng vindoline thấp (giống Vinca Mediterranean DP Orchid có hoạt tính enzyme tabersonine-16-hydroxylase thấp hơn 10 lần so với giống đối chiếu Little Delicata), cả 49 giống dừa cạn còn lại đều tích lũy hàm lượng các alkaloid indole ở mức tương đương nhau [6]. Điều này có nghĩa là hầu hết các chậu hoa dừa cạn trồng làm cảnh tại gia đình đều chứa lượng lớn hoạt chất nhóm alkaloid và đều mang nguy cơ gây độc cho gan, dạ dày và hệ thần kinh nếu tự ý hái uống [1][6].
Ai nên thận trọng tuyệt đối?
Nhóm đầu tiên cần tuyệt đối tránh tự ý dùng nước sắc hoặc nước ép dừa cạn là người cao tuổi và những người đang có bệnh lý về gan mật hoặc dạ dày. Như ca bệnh lâm sàng của người phụ nữ 65 tuổi đã chứng minh, việc uống nước ép dừa cạn có thể trực tiếp gây tăng men gan, vàng da ứ mật và loét dạ dày cấp tính [1]. Những người có biểu hiện tê bì chân tay hoặc bệnh lý thần kinh ngoại biên cũng không nên dùng vì độc tính của cây có thể làm nặng thêm triệu chứng tê yếu chi dưới [1].
Người mắc bệnh tiểu đường, rối loạn mỡ máu hoặc bệnh thận mạn tính đang điều trị bằng thuốc tây y cũng cần đặc biệt thận trọng [2][3]. Dù thảo dược có tiềm năng hỗ trợ chuyển hóa trên mô hình chuột, việc tự ý nạp thêm hàng chục alkaloid hoạt tính mạnh vào cơ thể khi đang dùng thuốc điều trị bệnh nền có thể gây tương tác bất lợi và làm quá tải chức năng giải độc của gan, thận [1][4][5].
Nguyên tắc bảo vệ gan thận trong đời sống thực tế
Cách áp dụng an toàn và thiết thực nhất đối với cây dừa cạn trong đời sống hàng ngày là chỉ nên trồng làm cây cảnh trang trí, tuyệt đối không tự ý hái lá, thân hay hoa để ép nước tươi hoặc phơi khô sắc uống nhằm mục đích tự chữa đau nhức hay hạ đường huyết [1][6]. Các hợp chất quý giá trong dừa cạn như vinblastine và vincristine chỉ phát huy tác dụng điều trị bệnh an toàn khi đã được chiết xuất, tinh chế ở độ tinh khiết cao trong công nghiệp dược phẩm và được bác sĩ chuyên khoa chỉ định liều lượng chính xác [4][6].
Để bảo vệ chức năng gan và màng lọc thận một cách bền vững, người dân nên duy trì lối sống lành mạnh, uống đủ nước sạch và hạn chế tối đa nguy cơ phơi nhiễm các kim loại nặng độc hại như cadmium từ khói thuốc lá, pin sạc, nhựa hoặc nguồn nước ô nhiễm công nghiệp [2]. Khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như sốt, đau bụng, chán ăn, vàng da hoặc tê bì chân tay sau khi trót dùng một loại cây cỏ hay thực phẩm bổ sung nào đó, người bệnh cần ngừng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế, đồng thời thông báo trung thực toàn bộ tiền sử dùng thảo dược cho bác sĩ để được chẩn đoán và xử trí kịp thời [1].
Dừa cạn là minh chứng điển hình cho ranh giới mong manh giữa dược liệu quý và độc chất tự nhiên. Thay vì tin vào các bài thuốc truyền miệng chưa qua kiểm chứng độ an toàn trên người, người có bệnh nền về chuyển hóa hay xương khớp nên tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ lá gan và quả thận của chính mình [1][4].