Nhiều người có thói quen nhâm nhi một tách trà thảo mộc ấm áp như trà hoa cúc hay trà cam thảo trước khi đi ngủ để thư giãn tinh thần và dễ đi vào giấc ngủ hơn. Tuy nhiên, vị ngọt đậm tự nhiên lưu lại trong miệng sau khi uống trà cam thảo thường dấy lên nỗi lo ngại: liệu thứ nước ngọt ngào này có đang âm thầm tàn phá men răng suốt đêm giống như các loại nước ngọt thông thường hay không?
Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: trà cam thảo nguyên chất không chứa các loại đường sinh sâu răng thông thường và không gây sâu răng, thậm chí các hợp chất tự nhiên trong cam thảo còn có khả năng ức chế vi khuẩn gây hại cho răng miệng. Dù vậy, việc uống bất kỳ loại trà nào sát giờ đi ngủ mà không vệ sinh khoang miệng vẫn đòi hỏi người dùng phải lưu ý một số yếu tố nhất định để bảo vệ sức khỏe răng miệng tối ưu.
Thói quen uống trà thảo mộc buổi tối và nỗi lo sâu răng
Sau một ngày làm việc căng thẳng, một tách trà thảo mộc ấm là lựa chọn phổ biến giúp xoa dịu hệ thần kinh. Trà hoa cúc nổi tiếng với hương thơm nhẹ dịu, không chứa đường tự nhiên hay carbohydrate lên men, do đó về mặt bản chất không cung cấp nguồn thức ăn cho vi khuẩn khoang miệng.
Trong khi đó, trà cam thảo lại mang lại cảm giác khác biệt hoàn toàn với vị ngọt sâu lắng, đượm lâu nơi cuống họng. Trong nhận thức thông thường của cộng đồng, bất kỳ thứ gì có vị ngọt đậm đọng lại trên răng qua đêm đều dễ bị quy kết là nguyên nhân gây mủn men răng và viêm nướu.
Cơ chế bệnh sinh kinh điển của sâu răng xuất phát từ việc vi khuẩn chuyển hóa đường từ thực phẩm thành các acid hữu cơ [1]. Những acid hữu cơ này, đặc biệt là acid lactic, sẽ làm giảm độ pH bề mặt răng xuống dưới ngưỡng an toàn, từ đó hòa tan các khoáng chất calci và phosphat cấu tạo nên tinh thể hydroxylapatite của men răng [2]. Nếu chất ngọt trong cam thảo cũng lên men thành acid như đường mía, nguy cơ sâu răng ban đêm sẽ là có thật.
Tuy nhiên, khoa học đã chứng minh chất ngọt của cam thảo thuộc về một nhóm hợp chất hoàn toàn khác biệt với đường ăn hàng ngày. Hiểu rõ bản chất này sẽ giúp người tiêu dùng gạt bỏ những lo lắng không đáng có khi duy trì thói quen dùng thảo mộc buổi tối.
Vì sao chất ngọt trong cam thảo không làm mòn men răng?
Vị ngọt đặc trưng của rễ cam thảo chủ yếu đến từ glycyrrhizin, một hoạt chất saponin ngọt gấp nhiều lần đường mía nhưng cấu trúc hóa học không thuộc nhóm carbohydrate tự do [3]. Vi khuẩn khoang miệng, đứng đầu là chủng Streptococcus mutans, không thể dễ dàng lên men hợp chất này thành acid như đối với glucose hay sucrose [2].
Bệnh sâu răng hình thành qua chuỗi mắt xích: vi khuẩn bám dính vào bề mặt răng, hình thành mảng bám sinh học (biofilm), sau đó lên men đường sinh acid làm mất khoáng chất men răng [2]. Nhờ sự hiện diện của glycyrrhizin và các phân tử phenolic quý giá, chuỗi bệnh sinh này không những không được kích hoạt mà còn bị gián đoạn đáng kể [4].
Khi nồng độ acid trong miệng không bị tụt giảm đột ngột sau khi uống trà, độ pH được duy trì ở mức cân bằng, bảo vệ lớp men răng khỏi nguy cơ bị xói mòn. Điều này trái ngược hoàn toàn với việc dùng các loại nước ngọt, nước trái cây hay trà thêm đường trước giờ đi ngủ.
Các nghiên cứu khoa học làm sáng tỏ tác động của cam thảo
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm để đánh giá chính xác tác động của cam thảo đối với hệ vi sinh đường miệng và nguy cơ gây sâu răng.
Một nghiên cứu thực nghiệm được tiến hành từ năm 1985 đã kiểm tra tác động của cam thảo và thành phần hoạt tính ngọt glycyrrhizin đối với sự phát triển cũng như khả năng bám dính của vi khuẩn Streptococcus mutans [4]. Kết quả cho thấy cả cam thảo lẫn hoạt chất glycyrrhizin đều không thúc đẩy sự phát triển của vi khuẩn và không kích thích hình thành mảng bám [4]. Đáng chú ý, ngay cả khi có sự hiện diện của đường sucrose, glycyrrhizin tuy không tiêu diệt vi khuẩn nhưng đã ức chế rõ rệt khả năng bám dính tạo mảng bám của chúng trên bề mặt thử nghiệm [4]. Khi nồng độ glycyrrhizin đạt mức 0,5% đến 1%, sự ức chế bám dính của vi khuẩn gần như hoàn toàn [4].
Bước sang năm 2011, các nhà nghiên cứu đã phát hiện một hợp chất mới mang tên Glycyrrhizol A chiết xuất từ rễ cam thảo, sở hữu hoạt tính kháng khuẩn mạnh mẽ chống lại các vi khuẩn gây sâu răng [1]. Họ đã ứng dụng chiết xuất này để phát triển dạng kẹo mút không đường có khả năng tiêu diệt vi khuẩn Streptococcus mutans [1]. Hai thử nghiệm lâm sàng sơ bộ trên người cho thấy việc sử dụng sản phẩm này trong thời gian ngắn (2 lần một ngày trong 10 ngày) đã giúp giảm rõ rệt lượng vi khuẩn gây sâu răng trong khoang miệng của hầu hết các đối tượng tham gia [1].
Đến năm 2019, hiệu quả này tiếp tục được kiểm chứng trong một nghiên cứu lâm sàng trên trẻ em mầm non lứa tuổi 3 đến 6 tại Trung Quốc, nhóm đối tượng có nguy cơ sâu răng cao với mật độ Streptococcus mutans trong nước bọt vượt quá 5x10^5 tế bào/ml [5]. Trẻ được sử dụng 2 thanh kẹo mút chứa chiết xuất cam thảo mỗi ngày liên tục trong 3 tuần [5]. Kết quả ghi nhận lượng vi khuẩn Streptococcus mutans trong nước bọt của nhóm trẻ dùng cam thảo giảm đi đáng kể so với nhóm đối chứng [5]. Phân tích hệ vi sinh vật nước bọt cho thấy sản phẩm không gây xáo trộn mà thậm chí còn duy trì hoặc làm tăng tính đa dạng sinh học của cộng đồng vi sinh vật miệng [5].
Khả năng ức chế vi khuẩn từ các hoạt chất isoflavan chuyên biệt
Bên cạnh glycyrrhizin, các nhà khoa học còn đi sâu tìm hiểu các thành phần hóa học khác trong rễ cam thảo có vai trò bảo vệ răng miệng.
Một nghiên cứu công bố năm 2014 tập trung phân lập các hợp chất phenolic từ chiết xuất rễ cam thảo Glycyrrhiza uralensis [6]. Nghiên cứu đã xác định hoạt tính kháng khuẩn của các chất này đối với vi khuẩn sâu răng Streptococcus mutans và vi khuẩn gây viêm nha chu Porphyromonas gingivalis [6]. Trong đó, licoricidin, licorisoflavan A, cùng các hợp chất licorisoflavan C, D, E thể hiện hoạt tính kháng khuẩn đối với Porphyromonas gingivalis ở nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 1,56 đến 12,5 microgam/mL [6]. Hoạt tính kháng Streptococcus mutans mạnh nhất thuộc về licorisoflavan C với nồng độ ức chế tối thiểu là 6,25 microgam/mL, theo sau là licoricidin và licorisoflavan E cùng đạt mức 12,5 microgam/mL [6].
Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một công trình vào năm 2021 đã đánh giá chi tiết tác động của hai isoflavan chính từ cam thảo là licoricidin và glabridin đối với các đặc tính độc lực của Streptococcus mutans [2]. Thử nghiệm vi pha loãng cho thấy licoricidin và glabridin thể hiện hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt đối với vi khuẩn này [2]. Hợp chất glabridin và licoricidin đã làm suy giảm khả năng sống của màng sinh học do vi khuẩn tạo ra [2]. Ngoài ra, glabridin còn làm giảm sản xuất dextran, một chất nền quan trọng giúp vi khuẩn kết dính [2].
Cả hai hợp chất isoflavan này đều làm giảm độ bám dính của Streptococcus mutans lên bề mặt hydroxylapatite được phủ nước bọt và làm giảm quá trình sinh acid từ đường glucose [2]. Nghiên cứu cũng đánh giá độ tương thích sinh học và nhận thấy hai chất này không thể hiện độc tính hoặc có độc tính rất thấp đối với các tế bào sừng niêm mạc miệng của con người tùy theo nồng độ thử nghiệm [2].
Năm 2014, một nghiên cứu khác so sánh hiệu quả của chiết xuất rễ cam thảo (Glycyrrhiza glabra) dạng nước và dạng cồn với dung dịch súc miệng sát khuẩn chlorhexidine [3]. Nồng độ ức chế tối thiểu của chiết xuất cam thảo dạng cồn đối với Streptococcus mutans là 12,5%, trong khi dạng nước là 25% [3]. Đường kính vòng ức chế vi khuẩn của chiết xuất cồn sau 48 giờ đạt 26,7 mm, chiết xuất nước đạt 22,8 mm, đều vượt trội so với mức 20,5 mm của chlorhexidine dùng làm đối chứng dương [3]. Nghiên cứu này chứng minh rễ cam thảo chứa nồng độ saponin và glycyrrhizin cao có khả năng kìm hãm mạnh mẽ các vi khuẩn gây sâu răng [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo mộc ban đêm
Một hiểu lầm phổ biến là hễ chất lỏng nào có vị ngọt thì chắc chắn sẽ gây sâu răng nếu lưu lại trên răng qua đêm. Như các dữ liệu khoa học đã chỉ ra, glycyrrhizin trong cam thảo không những không làm tăng sinh mảng bám mà còn ngăn chặn vi khuẩn bám dính [4]. Do đó, vị ngọt này hoàn toàn không đồng nghĩa với tác nhân phá hủy men răng.
Hiểu lầm thứ hai là nhiều người tin rằng các loại trà thảo mộc tự nhiên đều lành tính tuyệt đối và có thể uống thay thế nước lọc ngay trên giường ngủ. Dù không chứa đường phá hủy răng, nước trà vẫn chứa các sắc tố tự nhiên có thể bám vào mảng men răng lâu ngày gây ố vàng nếu không được súc miệng sạch.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các loại trà đóng gói sẵn hay trà pha chế tại hàng quán đều an toàn như trà thảo mộc tự pha. Thực tế, nhiều sản phẩm trà túi lọc hoặc trà thảo mộc thương mại có thể được bổ sung thêm đường tinh luyện, hương liệu hoặc chất tạo ngọt tổng hợp để tăng khẩu vị. Nếu uống các loại trà này trước khi ngủ, nguy cơ sâu răng do đường bổ sung là hoàn toàn có thể xảy ra.
Ai nên thận trọng khi uống trà cam thảo?
Mặc dù mang lại nhiều lợi ích kháng khuẩn cho khoang miệng, cam thảo lại là vị thuốc cần sử dụng có liều lượng đối với sức khỏe tổng thể.
Người bị tăng huyết áp, suy tim hoặc có tiền sử bệnh lý tim mạch cần hết sức cẩn trọng khi dùng trà cam thảo đều đặn. Hoạt chất glycyrrhizin khi dung nạp quá nhiều vào cơ thể có thể gây giữ nước, giữ natri và đào thải kali, từ đó dẫn đến tình trạng tăng huyết áp và phù nề.
Những người mắc bệnh thận mạn tính hoặc đang dùng các thuốc hạ kali máu, thuốc lợi tiểu cũng không nên tự ý uống trà cam thảo thường xuyên mỗi tối. Đối với phụ nữ mang thai và người có bệnh lý nội tiết chuyển hóa, việc tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thảo mộc này là điều vô cùng cần thiết.
Đối với trà hoa cúc, những người có cơ địa dị ứng với các loại thực vật họ cúc nên lưu ý kiểm tra phản ứng của cơ thể trước khi sử dụng để tránh nguy cơ kích ứng niêm mạc.
Hướng dẫn sử dụng trà an toàn và bảo vệ men răng ban đêm
Để thưởng thức một tách trà hoa cúc hay trà cam thảo trọn vẹn mà vẫn bảo đảm tối đa sức khỏe răng miệng, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc đơn giản sau:
Thứ nhất, chỉ sử dụng thảo mộc khô nguyên chất, không thêm đường cát, mật ong hay các chất siro tạo ngọt nhân tạo vào tách trà buổi tối. Vị ngọt sẵn có trong rễ cam thảo đã đủ đậm đà và an toàn cho men răng [4].
Thứ hai, thời điểm thưởng thức trà tốt nhất là khoảng 30 đến 60 phút trước khi đi ngủ. Khoảng thời gian này giúp hệ tiêu hóa ổn định, tạo sự thư giãn cho giấc ngủ mà không làm đầy bàng quang giữa đêm.
Thứ ba, sau khi uống trà xong, hãy tạo thói quen súc miệng lại bằng một ngụm nước lọc sạch. Hành động nhỏ này giúp cuốn trôi các cặn màu thảo mộc bám trên bề mặt men răng, đồng thời kích thích dòng chảy nước bọt tự nhiên để tái khoáng hóa men răng suốt đêm.
Cuối cùng, không nên dùng trà thảo mộc để thay thế hoàn toàn cho các bước vệ sinh răng miệng thông thường. Đánh răng với kem đánh răng chứa khoáng chất và làm sạch kẽ răng bằng chỉ nha khoa trước khi lên giường ngủ vẫn là biện pháp then chốt để ngăn chặn sâu răng.
Một tách trà cam thảo hay trà hoa cúc nguyên chất trước khi ngủ không phải là thủ phạm gây sâu răng nhờ vào bản chất hóa học đặc biệt của chất ngọt glycyrrhizin cùng các hoạt chất kháng khuẩn tự nhiên [4] [2]. Tuy nhiên, việc duy trì một lối sống lành mạnh, lắng nghe thể trạng bản thân và giữ gìn thói quen vệ sinh răng miệng chuẩn mực sau khi uống trà mới chính là chìa khóa bảo vệ nụ cười khỏe đẹp dài lâu.
