Uống trà lá lành ngạnh quá đậm có gây hại dạ dày?

Nhiều người Việt có thói quen hái hoặc mua lá lành ngạnh (còn gọi là cây đỏ ngọn, lành ngạnh nam) về phơi khô, hãm lấy nước uống thay trà hàng ngày để thanh nhiệt và giải độc. Không ít người tin rằng trà càng hãm đặc, nước càng sánh đậm và vị càng chát thì dược tính mới cao, từ đó mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe. Tuy nhiên, cũng có người phàn nàn về cảm giác cồn cào, xót ruột, thậm chí buồn nôn ngay sau khi uống vài ngụm trà lành ngạnh pha quá đặc lúc sáng sớm.

Liệu việc uống nước lá lành ngạnh quá đậm có thực sự gây hại cho dạ dày hay không? Câu trả lời từ góc độ khoa học là có nguy cơ gây kích ứng nếu dùng sai cách. Bản thân cây lành ngạnh chứa nhiều hoạt chất sinh học quý có khả năng bảo vệ niêm mạc, nhưng việc cô đặc hàm lượng tannin ở mức quá cao lại có thể phản tác dụng, gây co thắt cơ trơn và kích ứng niêm mạc dạ dày nhạy cảm.

Vị chát đặc trưng của lá lành ngạnh đến từ đâu?

Lành ngạnh nam, có tên khoa học là Cratoxylum formosum, là loài thực vật thân gỗ mọc hoang dã và được người dân nhiều vùng dùng làm thực phẩm, pha trà thảo mộc ^[1]. Khi uống trà lá lành ngạnh, cảm giác đầu tiên đọng lại nơi đầu lưỡi là vị chát nhẹ, sau đó chuyển dần sang vị ngọt hậu. Thành phần tạo nên vị chát đặc trưng này chính là tannin – một nhóm hợp chất polyphenol phổ biến trong giới thực vật ^[2].

Về mặt hóa sinh, tannin là các phân tử polyphenol hòa tan trong nước, sở hữu khối lượng phân tử dao động trong khoảng từ 500 đến 3000 Daltons ^[2]. Chúng có đặc tính hóa học nổi bật là dễ dàng tạo liên kết hydro nội phân tử và liên phân tử, đồng thời có khả năng phản ứng mạnh với các protein không tan trong nước, alkaloid và gelatin ^[2].

Cảm giác khô ráp và chát ngắt trong khoang miệng khi uống trà đặc xuất hiện là do tannin phản ứng làm kết tủa các glycoprotein trong nước bọt, khiến độ bôi trơn tự nhiên của khoang miệng bị suy giảm tạm thời ^[2]. Khi trôi xuống dạ dày, dung dịch tannin nồng độ cao tiếp tục tương tác với các protein ở lớp chất nhầy bề mặt, tạo nên những tác động sinh học đa chiều.

Cơ chế tác động của tannin đối với hệ tiêu hóa

Tannin trong y học thường được chú ý nhờ vào đặc tính làm săn se các mô ^[2]. Thuộc tính săn se này hình thành do tannin tiếp xúc và liên kết với các protein mô, tạo nên một lớp phức hợp tannin - protein bền vững ^[2].

Trong bối cảnh tổn thương đường tiêu hóa, lớp phức hợp bảo vệ này đóng vai trò như một màng chắn sinh học, giúp vết thương tăng khả năng chống chịu trước các tổn thương cơ học hoặc sự bào mòn hóa học từ dịch vị ^[2]. Ngoài ra, nhờ khả năng kết tủa các vi protein tại ổ loét, tannin tạo ra một lớp bảo vệ ngăn cản các chất tiết từ ruột, đồng thời che chắn niêm mạc khỏi độc tố và các chất kích thích ^[3]. Tannin cũng biểu hiện tính chất chống loét thông qua tác dụng co mạch cục bộ ^[3].

Tuy nhiên, cơ chế làm săn se này cũng là con dao hai lưỡi khi nồng độ tannin đưa vào cơ thể vượt quá mức dung nạp. Nếu uống nước trà quá đậm đặc, lượng tannin dư thừa sẽ tác động trực tiếp lên lớp tế bào biểu mô còn nguyên vẹn của dạ dày. Hiện tượng kết tủa protein diễn ra trên diện rộng có thể kích hoạt các thụ thể thần kinh tại chỗ, làm dạ dày tăng co bóp, gây ra cảm giác cồn cào, quặn thắt và buồn nôn, đặc biệt là khi dạ dày đang rỗng.

Nghiên cứu khoa học về tác dụng bảo vệ dạ dày của lành ngạnh

Dù việc lạm dụng nước trà quá đậm có thể gây cồn cào, các nghiên cứu thực nghiệm lại chỉ ra rằng chiết xuất lá lành ngạnh ở liều lượng thích hợp có khả năng bảo vệ dạ dày vượt trội trước các tác nhân gây loét.

Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành đánh giá tác dụng bảo vệ dạ dày của dịch chiết ethanol từ lá cây lành ngạnh (Cratoxylum formosum) trên chuột cống đực chủng Wistar ^[1]. Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã gây tổn thương loét dạ dày thực nghiệm ở chuột bằng cách cho uống dung dịch kết hợp giữa axit và cồn ^[1].

Động vật thí nghiệm sau khi bị gây tổn thương được cho dùng dịch chiết lá lành ngạnh qua đường uống với hai mức liều là 250 mg/kg và 500 mg/kg thể trọng ^[1]. Kết quả cho thấy cả hai mức liều đều làm giảm đáng kể số lượng điểm xuất huyết, diện tích vùng xuất huyết, điểm số tổn thương và chỉ số loét dạ dày ^[1].

Quan sát giải phẫu bệnh vi thể ở nhóm chuột bị tổn thương do axit/cồn cho thấy tình trạng viêm dạ dày nặng nề với độ sâu tổn thương xuyên qua toàn bộ lớp niêm mạc ^[1]. Tuy nhiên, ở các nhóm được điều trị bằng dịch chiết lành ngạnh ở cả hai liều 250 mg/kg và 500 mg/kg, độ sâu vết loét niêm mạc đã giảm xuống chỉ còn một phần tư so với nhóm đối chứng ^[1]. Đáng chú ý, việc cho chuột uống trước dịch chiết lá lành ngạnh ở liều 500 mg/kg trước khi gây tổn thương bằng axit/cồn đã giúp ngăn ngừa hoàn toàn các tổn thương niêm mạc ^[1].

Phân tích hóa sinh mô dạ dày trong nghiên cứu này cũng ghi nhận sự sụt giảm đáng kể nồng độ malondialdehyde (MDA) - một chỉ số phản ánh mức độ peroxy hóa màng tế bào - ở nhóm dùng chiết xuất lá lành ngạnh theo cơ chế phụ thuộc liều ^[1]. Điều này chứng minh rằng tác dụng bảo vệ dạ dày của lá lành ngạnh có sự đóng góp lớn từ khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ của các hợp chất tự nhiên ^[1].

Bằng chứng thực nghiệm từ các nguồn tannin tự nhiên

Tác động hỗ trợ niêm mạc tiêu hóa của tannin không chỉ dừng lại ở các quan sát trên cây lành ngạnh mà còn được củng cố bởi nhiều công trình nghiên cứu về các loại thảo dược khác.

Một nghiên cứu thực hiện năm 2003 đã khảo sát tác dụng bảo vệ dạ dày của lượng tannin định lượng (chiếm 13,4%) chiết xuất từ vỏ cây Syzygium cumini trên 68 chuột cống chủng Sprague-Dawley bị gây tổn thương bằng dung dịch axit HCl kết hợp ethanol ^[4]. Thử nghiệm quan sát đại thể và vi thể trên 30 con chuột chia làm ba nhóm: đối chứng tiêu cực, nhóm dùng thuốc Omeprazole và nhóm dùng tannin ^[4].

Khi đánh giá cấu trúc vi thể theo chỉ số phân giai đoạn loét Best, nhóm chuột được điều trị bằng tannin ghi nhận sự suy giảm tổn thương niêm mạc dạ dày rất có ý nghĩa thống kê với p < 0,01 ^[4]. Ở phần thử nghiệm trên 38 con chuột để định lượng các gốc tự do sau tổn thương, mức liều 20,0 g tannin/kg thể trọng chuột đã làm giảm đáng kể nồng độ gốc tự do trong mô dạ dày, minh chứng cho hoạt tính chống loét và dọn dẹp các gốc oxy hóa của nhóm chất này ^[4].

Bên cạnh đó, nghiên cứu công bố năm 2022 về dịch chiết lá Urtica simensis cũng làm sáng tỏ cơ chế hiệp đồng bảo vệ đường tiêu hóa của nhiều nhóm hoạt chất tự nhiên ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng flavonoids, tannins, terpenoids và saponins là những thành phần chịu trách nhiệm chính cho tác dụng bảo vệ dạ dày của dịch chiết thảo mộc ^[3]. Trong đó, flavonoids có hiệu quả kích thích sản sinh prostaglandin E2 (PGE2) tại tế bào niêm mạc ^[3]. Prostaglandin nội sinh giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì sự toàn vẹn của niêm mạc dạ dày - tá tràng ^[3].

Cũng theo nghiên cứu này, saponin và triterpenoid giúp tăng cường tạo lớp chất nhầy bảo vệ trên niêm mạc dạ dày, đồng thời bảo vệ mô trước sự tấn công của axit dịch vị ^[3]. Sự kết hợp giữa các chất chống oxy hóa, kích thích chất nhầy cùng với màng protein săn se do tannin tạo nên giúp thành dạ dày có thêm một lớp "khiên chắn" tự nhiên trước các yếu tố kích thích ^[3], ^[2]. Các tài liệu tổng quan năm 2012 cũng nhấn mạnh rằng trong nhiều mô hình thực nghiệm, tannin đã thể hiện khả năng kháng lại vi khuẩn Helicobacter pylori, hỗ trợ quá trình sửa chữa mô và tham gia vào các phản ứng chống viêm tại đường tiêu hóa ^[2].

Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất lành ngạnh và tannin có tiềm năng bảo vệ niêm mạc, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ ranh giới giữa nghiên cứu khoa học và việc sử dụng thực tế trong đời sống.

Các thử nghiệm dược lý trên động vật sử dụng dịch chiết đã qua tinh chế, định lượng chính xác hoạt chất và loại bỏ bớt tạp chất gây hại ^[1]. Khi người dân tự hãm lá khô hoặc lá tươi tại nhà bằng nước sôi, nồng độ các chất hòa tan rất khó kiểm soát. Nếu đun sôi kỹ hoặc ngâm lá quá lâu, lượng tannin chiết xuất ra sẽ đạt mức bão hòa, tạo nên vị đắng chát gắt.

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng "thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính nên uống càng đậm đặc càng nhanh khỏi bệnh dạ dày". Thực tế, không có bằng chứng lâm sàng nào khẳng định trà lá lành ngạnh có thể thay thế thuốc điều trị viêm loét dạ dày tá tràng. Uống nước trà quá đậm đặc khi niêm mạc đang có vết loét sâu còn có thể gây co bóp mạnh, làm tăng cảm giác đau rát và khó chịu vùng thượng vị.

Một hiểu lầm khác là dùng trà lành ngạnh để "tráng ruột" lúc sáng sớm chưa ăn gì. Nước trà đậm khi tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc chưa có thức ăn đệm sẽ làm kết tủa nhanh các dịch nhầy tiêu hóa, dẫn đến phản xạ cồn cào và xót ruột dữ dội.

Ai nên thận trọng khi uống trà lá lành ngạnh?

Không phải ai cũng phù hợp để sử dụng nước lá lành ngạnh thường xuyên, đặc biệt là dưới dạng nước hãm đậm:

• Người đang trong đợt viêm loét dạ dày tá tràng cấp tính: Mặc dù nghiên cứu cho thấy chiết xuất lành ngạnh có thể hỗ trợ phòng ngừa tổn thương ^[1], nhưng dịch trà quá nhiều tannin khi đi vào vết loét hở có thể gây co thắt mạch máu cục bộ ^[3] và kích thích cơ trơn, làm tăng cơn đau quặn.
• Người có cơ địa tiêu hóa nhạy cảm, hay bị trào ngược: Vị chát gắt và lượng tannin đậm đặc dễ gây cảm giác buồn nôn, ợ hơi hoặc rối loạn nhu động co bóp của dạ dày.
• Người bị thiếu máu do thiếu sắt hoặc người suy dinh dưỡng: Tannin là chất có ái lực cao với kim loại và protein ^[2]. Việc uống trà đậm thường xuyên, nhất là ngay sau bữa ăn, có thể cản trở sự hấp thu sắt và các dưỡng chất thiết yếu từ thực phẩm.
• Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính: Tannin có khả năng liên kết với các alkaloid và protein ^[2], do đó uống thuốc chung với nước trà thảo mộc có thể làm giảm sinh khả dụng hoặc làm mất tác dụng của thuốc.

Hướng dẫn sử dụng trà lành ngạnh an toàn cho dạ dày

Để tận dụng các chất chống oxy hóa tự nhiên từ lá lành ngạnh mà không làm tổn hại đến đường tiêu hóa, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc pha chế và sử dụng hợp lý:

• Hãm trà ở độ loãng vừa phải: Không nên dùng quá nhiều lá cho một lần pha. Mỗi ngày chỉ nên dùng một lượng nhỏ lá khô (khoảng 10-15g) hoặc một nắm lá tươi rửa sạch, hãm cùng 1-1,5 lít nước sôi. Trà đạt yêu cầu khi nước có màu vàng đỏ trong, vị chát nhẹ thanh mát, không có vị đắng gắt.
• Tránh ngâm trà quá lâu: Sau khi tráng trà và rót nước sôi, chỉ nên ngâm trong khoảng 10-15 phút rồi chiết nước ra dùng. Không nên sắc cô đặc nước trà trên bếp trong nhiều giờ hoặc để trà qua đêm, vì dung dịch sẽ bị oxy hóa đậm đặc và tăng sinh các chất gây kích ứng.
• Thời điểm uống thích hợp: Tuyệt đối không uống trà lành ngạnh lúc bụng đói cồn cào. Thời điểm lý tưởng nhất là uống sau bữa ăn chính từ 30 đến 60 phút, khi dạ dày đã có thức ăn lót dạ, giúp giảm thiểu tác động làm se niêm mạc của tannin.
• Lắng nghe phản ứng của cơ thể: Nếu sau khi uống cảm thấy cồn cào, xót ruột hoặc đầy bụng, cần pha loãng hơn vào các lần sau hoặc giảm tần suất sử dụng.

Lá lành ngạnh nam là một dược thảo dân gian có giá trị với nhiều hoạt chất chống oxy hóa và hỗ trợ bảo vệ niêm mạc đã được khoa học ghi nhận ^[1]. Tuy nhiên, việc lạm dụng nước trà quá đậm đặc hoàn toàn có thể phản tác dụng, gây kích ứng đường tiêu hóa do lượng tannin dư thừa. Sử dụng điều độ, pha loãng vừa phải và uống đúng thời điểm là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe dạ dày một cách bền vững.