Nhiều người làm việc văn phòng thường xuyên đối mặt với tình trạng khô rát, cay mắt và mỏi mắt sau nhiều giờ nhìn vào màn hình máy tính. Khi tìm kiếm giải pháp, hầu hết chúng ta chỉ nghĩ đến thuốc nhỏ mắt nhân tạo mà ít ai ngờ rằng việc xỏ giày chạy bộ hay tham gia một lớp thể dục nhịp điệu lại có thể hỗ trợ cải thiện đôi mắt.
Tập thể dục nhịp điệu thực sự có khả năng kích thích tăng tiết lượng nước mắt, đồng thời hỗ trợ cải thiện tính ổn định của màng phim bao phủ bề mặt nhãn cầu. Đây là kết luận đã được ghi nhận qua các thử nghiệm lâm sàng và tổng quan y khoa hiện đại.
Mối liên hệ bất ngờ giữa vận động thể chất và đôi mắt
Màng phim nước mắt đóng vai trò bảo vệ bề mặt nhãn cầu, giúp duy trì độ ẩm, cung cấp dưỡng chất và tạo bề mặt quang học nhẵn mịn để đảm bảo thị lực rõ ràng. Khi mắt bị khô, màng phim này bị phá vỡ nhanh chóng, dẫn đến cảm giác cộm xốn, xót mắt, đỏ rát và thậm chí giảm chất lượng thị giác.
Thông thường, mọi người nghĩ việc tiết nước mắt chỉ chịu sự chi phối của cảm xúc hoặc các phản xạ kích ứng tại chỗ như gió bụi hay khói. Tuy nhiên, tuyến lệ và bề mặt nhãn cầu là một phần của hệ thống sống, chịu sự điều hòa chặt chẽ từ tuần hoàn máu, hệ thần kinh tự chủ và tình trạng viêm toàn thân.
Khi cơ thể bước vào trạng thái vận động thể chất nhịp nhàng, tuần hoàn máu toàn thân tăng tốc, từ đó thúc đẩy cung cấp oxy và dưỡng chất tới các cơ quan ngoại vi, bao gồm cả các mô quanh ổ mắt. Nhờ vậy, hoạt động thể dục nhịp điệu không chỉ rèn luyện sức bền tim mạch mà còn tạo ra những tác động sinh lý tích cực đối với chức năng tuyến lệ.
Cơ chế tác động: Vận động giúp màng phim nước mắt thay đổi ra sao?
Để hiểu vì sao tập thể dục nhịp điệu kích thích tiết nước mắt, cần xem xét sự cân bằng của màng phim nước mắt. Màng phim này gồm nhiều lớp phức hợp kết hợp giữa lớp nước và lớp mỡ lipid, giữ cho nước mắt không bị bay hơi quá nhanh giữa các lần chớp mắt.
Khi vận động nhịp điệu, nhịp tim và lưu lượng máu gia tăng, giúp tối ưu hóa quá trình trao đổi chất tại các tuyến ngoại tiết ở mắt. Hoạt động co bóp cơ bắp toàn thân thúc đẩy lưu thông dịch thể và tác động lên hệ thần kinh điều hòa tuyến lệ, thúc đẩy giải phóng lượng nước mắt cơ bản để làm ẩm giác mạc.
Đồng thời, hoạt động thể chất còn mang lại tác dụng điều hòa các phản ứng viêm và giảm bớt các phân tử gây hại tại chỗ. Vận động giúp giảm nồng độ các chất chỉ điểm stress oxy hóa và cytokine gây viêm trên bề mặt nhãn cầu, bảo vệ các tế bào biểu mô mắt khỏi tổn thương vi thể [1], [2].
Ngoài ra, quá trình vận động còn gián tiếp điều chỉnh hành vi chớp mắt. Việc chớp mắt đầy đủ và đúng chu kỳ đóng vai trò quan trọng trong việc trải đều lớp màng nước mắt lên giác mạc, hạn chế sự bay hơi nước mắt quá mức.
Nghiên cứu trên bệnh nhân khô mắt: Cải thiện rõ rệt lượng nước mắt và độ ổn định
Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2022 đã đi sâu tìm hiểu tác động của tập thể dục nhịp điệu đối với sự tiết nước mắt và tính ổn định của màng phim nước mắt ở bệnh nhân khô mắt [1]. Thử nghiệm bao gồm hai phần độc lập nhằm đánh giá toàn diện các thông số khách quan [1].
Mỗi phần của nghiên cứu được chia làm ba nhóm theo dõi: nhóm bệnh nhân khô mắt không tập thể dục nhịp điệu, nhóm bệnh nhân khô mắt có tập thể dục nhịp điệu, và nhóm tiền lâm sàng khô mắt có tập thể dục nhịp điệu [1]. Ở phần thứ nhất, các nhà khoa học theo dõi biến thiên của nghiệm pháp đo lượng nước mắt Schirmer I và sáu thành phần nước mắt trước và sau tập với 34 mắt ở mỗi nhóm [1].
Kết quả cho thấy ở nhóm khô mắt có tập thể dục nhịp điệu, chỉ số Schirmer I tại thời điểm ngay sau khi tập (0 phút) đã tăng lên rõ rệt so với ban đầu với ý nghĩa thống kê cao (P < 0.001) [1]. Đồng thời, nồng độ của chất chỉ điểm stress oxy hóa 8-hydroxy-2'-deoxyguanosine (8-OHdG) trong nước mắt sau tập cũng giảm đi đáng kể (P = 0.035 và P = 0.045) [1].
Ở phần thứ hai trên 30 mắt mỗi nhóm, nghiên cứu đánh giá chiều cao cột nước mắt, độ dày lớp lipid, thị lực và thời gian vỡ màng phim nước mắt không xâm lấn lần đầu (F-NITBUT) cũng như trung bình (A-NITBUT) [1]. Cả hai chỉ số F-NITBUT và A-NITBUT đều kéo dài hơn rõ rệt sau khi tập (F-NITBUT có P < 0.001, P = 0.007, P = 0.036; A-NITBUT có P < 0.001, P = 0.001, P = 0.044) [1].
Đáng chú ý, tần suất chớp mắt không hoàn toàn và tỷ lệ chớp mắt một phần tại thời điểm 10 phút sau tập giảm đáng kể (P < 0.001), trong khi số lần chớp mắt hoàn toàn tăng lên (P < 0.001) [1]. Mọi so sánh tương ứng giữa nhóm khô mắt có tập và không tập thể dục nhịp điệu đều ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (P < 0.05) [1]. Điều này chứng minh tập thể dục nhịp điệu không chỉ tăng thể tích nước mắt mà còn giúp nước mắt bám giữ ổn định hơn trên giác mạc [1].
So sánh giữa vận động viên và người bình thường: Thể lực tạo nên khác biệt
Phản ứng tiết nước mắt sau một buổi vận động tối đa có giống nhau ở tất cả mọi người hay không? Một nghiên cứu năm 2022 đã làm rõ câu hỏi này khi so sánh tác động của bài tập chạy thảm tăng dần đến kiệt sức giữa vận động viên và người không chơi thể thao [3].
Nghiên cứu tuyển chọn các sinh viên đại học trẻ tuổi từ 18 đến 25 tuổi không mắc bệnh khô mắt, chia thành nhóm vận động viên (13 nam, 13 nữ, độ tuổi trung bình 22,4 ± 2,1) và nhóm không phải vận động viên (17 nam, 9 nữ, độ tuổi trung bình 21,8 ± 2,1) [3]. Tất cả người tham gia thực hiện một buổi tập thể dục nhịp điệu trên thảm chạy theo giao thức Bruce tăng dần độ khó cho đến khi kiệt sức [3].
Trước khi tập, nhóm vận động viên đã có thời gian vỡ màng phim nước mắt (TBUT) cao hơn đáng kể so với người bình thường (14,6 ± 2,9 giây so với 11,9 ± 3,8 giây; p = 0,021) [3]. Sau bài tập thể lực, lượng nước mắt cơ bản đo bằng nghiệm pháp sợi chỉ đỏ phenol ở nhóm vận động viên tăng mạnh từ 22,3 ± 2,5 mm lên 25,8 ± 1,7 mm (p < 0.001) [3].
Trong khi đó, ở nhóm người không vận động, mức tăng tiết nước mắt chỉ ở mức tiệm cận ý nghĩa thống kê, từ 21,42 ± 2,85 mm lên 23,73 ± 2,68 mm (p = 0,08) [3]. Chỉ số TBUT sau tập của các vận động viên cũng cải thiện vượt trội so với nhóm không tập luyện (17,7 ± 2,7 giây so với 14,8 ± 2,9 giây; p = 0,004) [3]. Bài tập cũng giúp cải thiện thị lực xa tương đương giữa hai nhóm, trong khi thị giác lập thể không đổi [3]. Điều này cho thấy nền tảng thể lực tốt từ việc rèn luyện thường xuyên giúp hệ thống tiết và duy trì nước mắt phản ứng nhạy bén hơn trước các kích thích vận động [3].
Bằng chứng tổng quan: Tác động tức thì và giá trị lâu dài
Để có cái nhìn toàn cảnh, một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2023 thực hiện theo hướng dẫn PRISMA đã tổng hợp 16 công trình nghiên cứu về mối liên hệ giữa hoạt động thể chất và các đặc tính màng phim nước mắt [2].
Trong số đó, tám nghiên cứu xem xét sự thay đổi về thể tích, áp suất thẩm thấu hoặc thành phần sinh hóa của màng phim nước mắt ngay sau một buổi tập thể dục nhịp điệu cấp tính [2]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận các phản ứng cấp tính bao gồm: tăng thể tích nước mắt (dù chưa ghi nhận sự kéo dài thời gian vỡ màng nước mắt ngay trong đợt cấp ở nhóm này), có xu hướng tăng áp suất thẩm thấu nước mắt nhưng vẫn nằm trong giới hạn sinh lý bình thường, và giảm nồng độ một số cytokine cùng các chất chỉ điểm phân tử của viêm hoặc stress oxy hóa [2].
Tám nghiên cứu còn lại tập trung phân tích thói quen hoạt động thể chất thường xuyên hoặc các chương trình tập luyện được chỉ định theo dõi dài hạn [2]. Kết quả cho thấy việc duy trì vận động thể chất lâu dài liên quan mật thiết đến việc thuyên giảm các triệu chứng chủ quan của bệnh khô mắt và có xu hướng kéo dài thời gian vỡ màng phim nước mắt [2].
Tổng quan kết luận rằng dù các nghiên cứu còn có sự không đồng nhất về quần thể tham gia hay phương pháp đo lường, bằng chứng hiện tại vẫn ủng hộ mạnh mẽ vai trò của hoạt động thể chất như một kích thích điều hòa chức năng màng phim nước mắt và giảm triệu chứng khô mắt [2].
Hiểu lầm thường gặp về việc tập luyện và khô mắt
Một số người cho rằng khi tập thể dục, mồ hôi ra nhiều sẽ làm cơ thể mất nước, từ đó khiến mắt bị khô hơn. Đây là nhận định chưa chính xác nếu bạn uống đủ nước. Nghiên cứu cho thấy thể tích nước mắt thực tế lại tăng lên sau buổi tập aerobic do sự kích thích bài tiết của tuyến lệ [1], [3], [2]. Dù áp suất thẩm thấu nước mắt có xu hướng nhích nhẹ sau bài tập, chỉ số này vẫn được giữ vững trong phạm vi sinh lý an toàn [2].
Một hiểu lầm khác là chỉ cần tập một buổi thể lực thật nặng là có thể giải quyết dứt điểm chứng khô mắt. Các dữ liệu khoa học chỉ ra rằng bài tập cấp tính chỉ đem lại phản ứng gia tăng tiết nước mắt tạm thời [1], [3], [2]. Để cải thiện màng phim nước mắt ổn định và giảm triệu chứng khó chịu lâu dài, người bệnh cần duy trì thói quen vận động đều đặn qua các chương trình tập luyện kéo dài [2].
Cũng cần lưu ý rằng thể dục nhịp điệu không phải là phương pháp thay thế hoàn toàn các phác đồ điều trị y khoa. Vận động đóng vai trò là một liệu pháp hỗ trợ tự nhiên, an toàn và mang lại lợi ích toàn diện cho cơ thể [1], [2].
Những ai nên thận trọng khi tập luyện thể dục nhịp điệu?
Mặc dù vận động nhịp điệu mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe và đôi mắt, không phải ai cũng có thể lập tức bước vào các bài tập cường độ cao. Một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và điều chỉnh cường độ phù hợp:
Những người mắc bệnh lý tim mạch, huyết áp không ổn định hoặc các vấn đề về cơ xương khớp nặng không nên tự ý thực hiện các bài tập gắng sức đến mức kiệt sức như trong thử nghiệm nghiên cứu [3]. Với nhóm này, việc tăng nhịp tim đột ngột có thể gây nguy cơ biến cố tim mạch. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để lựa chọn bài tập vừa sức.
Những người vừa trải qua phẫu thuật mắt (như mổ cận thị, mổ cườm nước, thay thủy tinh thể) hoặc có tổn thương rách giác mạc cần tuyệt đối tuân thủ thời gian kiêng cữ của bác sĩ nhãn khoa. Việc mồ hôi rơi vào mắt hoặc dụi mắt khi tập luyện có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và lệch vạt giác mạc.
Người tập luyện trong môi trường có nhiều gió lùa mạnh, phòng máy lạnh quá khô hoặc ngoài trời nắng gắt nhiều bụi bẩn cũng cần cẩn trọng. Các yếu tố môi trường này có thể làm bay hơi nước mắt nhanh chóng, lấn át tác dụng làm ẩm tự nhiên mà bài tập mang lại.
Hướng dẫn áp dụng thực tế để nuôi dưỡng đôi mắt sáng khỏe
Để tận dụng tối đa tác động tích cực của thể dục nhịp điệu đối với màng phim nước mắt, bạn có thể áp dụng các bước đơn giản sau vào sinh hoạt thường nhật:
Lựa chọn các bộ môn thể dục nhịp điệu phù hợp với thể trạng như đi bộ nhanh, chạy bộ nhẹ nhàng, đạp xe, nhảy dây hoặc khiêu vũ thể thao. Duy trì thời lượng khoảng 30 đến 45 phút mỗi buổi, từ 3 đến 5 buổi mỗi tuần để tạo kích thích điều hòa lâu dài cho cơ thể [2].
Luôn chuẩn bị sẵn bình nước và bổ sung nước đều đặn trước, trong và sau khi tập. Cung cấp đủ nước cho cơ thể là điều kiện tiên quyết để tuyến lệ có đủ nguyên liệu sản xuất nước mắt, ngăn ngừa tình trạng tăng áp suất thẩm thấu dịch thể khi đổ mồ hôi [2].
Chú ý môi trường tập luyện: Hãy ưu tiên không gian thoáng mát, sạch sẽ, tránh hướng gió thốc trực tiếp từ quạt hay máy lạnh vào mặt. Nếu chạy bộ ngoài trời, nên đeo kính thể thao bảo hộ để cản bụi và gió lùa làm khô bề mặt nhãn cầu.
Khi tập luyện, hãy giữ thói quen chớp mắt tự nhiên và trọn vẹn, không nheo mắt hay căng thẳng cơ mặt. Sự phối hợp giữa vận động nhịp nhàng và nhịp chớp mắt hoàn toàn sẽ giúp lớp màng nước mắt được bôi đều liên tục, duy trì sự dễ chịu tối đa cho mắt [1].
Tập thể dục nhịp điệu là phương pháp tự nhiên, kinh tế và bền vững giúp tăng cường lưu thông máu, kích thích tiết nước mắt và nâng cao độ ổn định của màng phim mắt [1], [3], [2]. Duy trì lối sống năng động kết hợp với thói quen sinh hoạt lành mạnh chính là chìa khóa vàng để bảo vệ đôi mắt sáng khỏe dài lâu.
