Chế độ ăn DASH vốn nổi tiếng với khả năng hỗ trợ huyết áp và chuyển hóa đường huyết trong thai kỳ thông thường. Tuy nhiên, việc mang cùng lúc từ hai thai nhi trở lên đặt cơ thể người mẹ vào một trạng thái sinh lý hoàn toàn khác biệt. Nhiều phụ nữ mang đa thai băn khoăn liệu có nên áp dụng thực đơn này để phòng ngừa biến chứng hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là mẹ mang đa thai không nên tự ý áp dụng chế độ ăn DASH chuẩn khi chưa có điều chỉnh y khoa chuyên biệt. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá hiệu quả và độ an toàn của DASH trên đối tượng mang đa thai. Toàn bộ bằng chứng tích cực của chế độ ăn này mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu trên thai đơn hoặc nhóm thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ [1] [2] [3].
Nhu cầu chuyển hóa đặc thù khi mang đa thai
Mang đa thai tạo ra sự tiêu hao dinh dưỡng rất lớn đối với nguồn dự trữ của cơ thể người mẹ [4]. Hiện tượng "đói nhanh" (accelerated starvation) sinh lý của thai kỳ diễn ra trầm trọng hơn ở phụ nữ mang đa thai, đặc biệt trong nửa sau của thai kỳ [4]. Tình trạng này khiến kho dự trữ glycogen bị cạn kiệt nhanh chóng, buộc cơ thể phải chuyển sang phân giải chất béo giữa các bữa ăn và khi nhịn đói qua đêm [4].
Nếu lượng glucose truyền từ mẹ sang thai nhi bị suy giảm, các thai nhi sẽ đối mặt với nguy cơ chậm phát triển, nhẹ cân khi sinh và làm tăng rủi ro chuyển dạ sinh non [4]. Để duy trì dòng năng lượng ổn định, một chế độ ăn cho đa thai được đề xuất cần cơ cấu khoảng 20% năng lượng từ protein, 40% từ carbohydrate và 40% từ chất béo [4]. Bên cạnh đó, tình trạng thiếu máu do thiếu sắt cũng gắn liền với tỷ lệ sinh non và nhiều kết cục thai kỳ bất lợi khác [4].
Các nghiên cứu về chế độ ăn DASH trong thai kỳ ghi nhận gì?
Các dữ liệu khoa học hiện nay về chế độ ăn DASH đều thực hiện trên thai đơn hoặc thai phụ có bệnh lý rối loạn đường huyết:
Một đánh giá tổng quan năm 2025 tổng hợp từ 14 nghiên cứu cho thấy chế độ ăn DASH hỗ trợ hạ HbA1c, cải thiện mỡ máu, giảm tỷ lệ mổ lấy thai và giảm tỷ lệ thai to ở phụ nữ đái tháo đường thai kỳ [1].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2013 tại Iran trên 34 phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ ở tuần thứ 24–28 cho thấy: áp dụng DASH trong 4 tuần giúp giảm đáng kể đường huyết sau nghiệm pháp nạp đường ở phút 60, 120 và 180, đồng thời giảm mức HbA1c (-0,2% so với 0,05% ở nhóm đối chứng) và cải thiện nồng độ cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol cùng triglycerid [3].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2021 tại Brazil trên 49 phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường tiền thai kỳ ghi nhận nhóm áp dụng DASH có tỷ lệ kiểm soát đường huyết đạt 57,1% sau 12 tuần (so với 8,3% ở nhóm đối chứng) và giảm 9,9% lượng tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến [2].
Về mặt kiểm soát cân nặng, nghiên cứu năm 2025 trên các thai phụ mang đơn thai chỉ ra rằng việc tuân thủ chế độ DASH giúp giảm 31% nguy cơ tăng cân không đủ trong suốt thai kỳ và giảm 64% nguy cơ tăng cân thiếu trong quý đầu [5].
Tuy nhiên, nghiên cứu thuần tập Project Viva trên 1.760 phụ nữ mang thai tại Mỹ năm 2018 lại ghi nhận chế độ ăn DASH không cho thấy mối liên hệ rõ rệt nào với việc giảm rối loạn tăng huyết áp thai kỳ, đái tháo đường thai kỳ, sinh non hay cân nặng khi sinh của trẻ [6]. Một nghiên cứu quan sát khác cũng cho thấy DASH chỉ liên quan đến sự sụt giảm nhẹ huyết áp tâm trương ở giữa thai kỳ chứ không làm thay đổi nhất quán huyết áp trong suốt thai kỳ [7].
Những điểm chưa phù hợp giữa DASH chuẩn và thai kỳ đa thai
Thực đơn DASH tiêu chuẩn được thiết kế cho người bình thường nhằm hạ huyết áp, thường tập trung vào việc giảm muối natri, giảm chất béo bão hòa và tăng cường chất xơ từ ngũ cốc nguyên hạt, rau quả và sữa ít béo [2] [3]. Tỷ lệ các chất sinh năng lượng chuẩn này chưa chắc đã đáp ứng được mô hình 20% protein - 40% carbohydrate - 40% chất béo cần thiết để chống lại tình trạng cạn kiệt glycogen nhanh ở mẹ mang đa thai [4].
Ngoài ra, nhu cầu sắt và vi chất ở thai kỳ đa thai tăng rất cao nhằm phục vụ tăng trưởng của nhiều thai nhi và hỗ trợ quá trình huy động kho dự trữ sắt của mẹ [4]. Việc áp dụng máy móc thực đơn DASH mà không bù đắp năng lượng đậm đặc có thể dẫn đến nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng cho sự tăng trưởng của các bé [4].
Những điều khoa học chưa biết
Hiện tại, các y văn chưa trả lời được các câu hỏi sau:
Thứ nhất, mức năng lượng và cơ cấu vi chất của DASH khi áp dụng cho phụ nữ mang song thai hoặc tam thai có đủ để ngăn ngừa tình trạng suy dinh dưỡng bào thai hay không.
Thứ hai, việc khống chế lượng natri (ví dụ mức 2.400 mg/ngày trong thử nghiệm DASH thai kỳ) có ảnh hưởng bất lợi đến huyết động học bánh rau và thể tích dịch tuần hoàn ở thai kỳ đa thai hay không [3].
Thứ ba, chưa có nghiên cứu theo dõi dài hạn nào so sánh chế độ DASH với các thực đơn giàu năng lượng chuyên dụng dành cho mẹ mang đa thai.
Ai nên thận trọng?
Tất cả phụ nữ đang mang đa thai (song thai, tam thai) cần thận trọng và không tự ý ăn kiêng theo thực đơn DASH chuẩn.
Những thai phụ mang đa thai có dấu hiệu tăng cân chậm, không đạt được mục tiêu tăng cân theo chỉ số khối cơ thể (BMI) ở các mốc quan trọng như tuần 20 và tuần 28 thai kỳ cần tránh hạn chế năng lượng [4].
Người có tiền sử hoặc đang bị thiếu máu do thiếu sắt cần được theo dõi sát, vì việc thiếu hụt sắt liên quan trực tiếp đến sinh non ở nhóm đa thai [4].
Cách áp dụng thực tế
Phụ nữ mang đa thai có thể tiếp thu các điểm tích cực của chế độ DASH như ăn nhiều rau xanh, trái cây, chọn thực phẩm tươi chưa qua chế biến để giảm thực phẩm siêu chế biến [2] [3].
Tuy nhiên, mẹ mang đa thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh khẩu phần đạt đủ năng lượng và bổ sung đầy đủ các dưỡng chất quan trọng: canxi, magie, kẽm, sắt, vitamin tổng hợp và các axit béo thiết yếu [4].
Việc kiểm soát quá trình tăng cân theo các mốc tuần 20 và tuần 28 là yếu tố thiết yếu để hỗ trợ thai nhi phát triển tốt hơn và kéo dài tuổi thai [4].
Chế độ ăn DASH mang lại nhiều lợi ích cho thai đơn mắc rối loạn chuyển hóa nhưng chưa có bằng chứng an toàn trên mẹ mang đa thai. Phụ nữ mang đa thai cần một kế hoạch dinh dưỡng cá nhân hóa nhằm đáp ứng đủ nhu cầu năng lượng và vi chất tăng vọt của các thai nhi.
