Nhiều người có thói quen hãm các loại lá cây dân dã uống thay trà mỗi ngày để thanh nhiệt, ổn định đường huyết hoặc tăng cường sức khỏe. Trong số đó, lá trâm mốc (tên khoa học là Syzygium cumini) được truyền tai nhau như một vị thuốc quý giúp hỗ trợ chuyển hóa. Tuy nhiên, việc uống đều đặn mỗi ngày liệu có gây quá tải, tích tụ độc chất làm tổn hại gan và thận hay không là nỗi băn khoăn của không ít độc giả.

Câu trả lời ngắn gọn: Các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng hiện tại cho thấy dịch chiết lá trâm mốc không gây hại trực tiếp cho tế bào gan ở liều lượng thích hợp, thậm chí còn giúp hạ men gan và chống oxy hóa [1]. Tuy vậy, chưa có dữ liệu lâm sàng dài hạn trên cơ thể người khẳng định mức độ an toàn tuyệt đối cho thận, và việc dùng nồng độ quá cao có nguy cơ gây độc tế bào hoặc ảnh hưởng xấu đến cơ chế đông máu [2, 5].

Dịch chiết lá trâm mốc tác động thế nào tới cơ thể?

Lá trâm mốc chứa hàm lượng hợp chất sinh học dồi dào, nổi bật là các polyphenol và flavonoid có khả năng dọn dẹp các gốc tự do gây hại [3, 4]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này đóng vai trò như một tấm lá chắn bảo vệ tế bào trước sự tấn công của các tác nhân gây oxy hóa và các phản ứng viêm mô mềm [2].

Bên cạnh đó, dịch chiết từ lá cây này còn thể hiện khả năng ức chế các enzym tiêu hóa tinh bột như alpha-amylase và alpha-glucosidase [3]. Nhờ cơ chế làm chậm quá trình phân giải carbohydrate thành đường đơn trong ruột, loại thảo dược này giúp kiểm soát nồng độ glucose trong máu sau ăn [3]. Các chất chống oxy hóa tự nhiên này cũng bảo vệ màng tế bào trước sự phá hủy của các phản ứng peroxy hóa [2].

Nghiên cứu nói gì về ảnh hưởng của lá trâm mốc trên gan?

Nỗi lo về việc uống trà thảo mộc gây tăng men gan đã được nhiều nhà khoa học đưa vào thực nghiệm. Đáng chú ý là nghiên cứu công bố năm 2007 về tác động của dịch chiết nước lá trâm mốc trên chuột bị gây nhiễm độc gan bằng carbon tetrachloride [1].

Trong thử nghiệm này, các cá thể chuột được cho sử dụng dịch chiết nước từ lá trâm mốc theo hai phác đồ: dùng một liều duy nhất hoặc cho uống dự phòng liên tục trong 7 ngày trước khi tiếp xúc với độc chất carbon tetrachloride [1]. Mẫu máu sau đó được phân tích nồng độ enzym aspartate aminotransferase (AST) và alanine aminotransferase (ALT) [1]. Kết quả ghi nhận, việc tiêm độc chất đơn thuần làm men gan AST và ALT tăng vọt, nhưng phác đồ uống dịch chiết lá trâm mốc trước 7 ngày đã làm hạ đáng kể mức tăng của hai loại enzym này [1]. Đáng chú ý, nếu chỉ dùng một liều duy nhất thì hiệu quả hạ men gan không xuất hiện [1]. Kết quả này gợi ý dịch chiết nước hỗ trợ bảo vệ gan khi dùng đủ thời gian, nhưng thử nghiệm mới chỉ dừng lại ở mô hình động vật bị nhiễm độc cấp tính [1].

Nguy cơ tiềm ẩn: Giới hạn độc tính và nồng độ an toàn

Dù có tiềm năng bảo vệ gan trước độc chất, việc lạm dụng trà lá trâm mốc ở nồng độ đậm đặc hoặc dùng liều quá cao lại tiềm ẩn nguy cơ tổn thương cấp độ tế bào. Một nghiên cứu công bố năm 2002 trên tế bào lympho máu ngoại vi của người nuôi cấy đã kiểm tra tác động của dịch chiết lá trâm mốc ở các dải nồng độ từ 0 đến 100 microgam/ml [4].

Nghiên cứu phát hiện ra rằng, ở nồng độ tối ưu là 12,5 microgam/ml, dịch chiết giúp giảm tổn thương DNA và giảm số lượng vi nhân (micronuclei) khoảng 4 lần khi tế bào bị chiếu xạ bức xạ gamma 3 Gy [4]. Tuy nhiên, nếu nâng nồng độ chiết xuất lên mức 25 đến 100 microgam/ml mà không có bức xạ, dịch chiết lại làm gia tăng sự hình thành vi nhân theo liều lượng [4]. Hiện tượng gia tăng vi nhân này phản ánh nguy cơ đứt gãy nhiễm sắc thể hoặc tổn thương vật chất di truyền khi tế bào tiếp xúc với nồng độ chiết xuất quá cao [4].

Ngoài ra, một thử nghiệm năm 2022 trên dòng tế bào biểu mô sừng hóa miệng người (NOK-SI) cho thấy dịch chiết ethanol đông khô của lá trâm mốc không gây độc tế bào ở nồng độ 680,3 microgam/ml trong 5 phút tiếp xúc [5]. Dù vậy, độc tính tế bào vẫn phụ thuộc rất lớn vào liều lượng và thời gian phơi nhiễm [5].

Lợi ích chuyển hóa và tác động đến hệ đông máu

Nghiên cứu năm 2019 đo lường thành phần hoạt chất cho thấy dịch chiết methanol của lá trâm mốc chứa hàm lượng phenolic đạt 369,75 +- 17,9 mg GAE/g và flavonoid đạt 75,8 +- 5,3 mgRE/g [2]. Khả năng dập tắt gốc tự do qua thử nghiệm DPPH đạt giá trị IC-50 là 133 microgam/ml, tương đương với chất chống oxy hóa chuẩn là acid ascorbic (122,4 microgam/ml) [2]. Đồng thời, chiết xuất lá bảo vệ tế bào gốc trung mô tủy xương chống lại tác hại của H2O2, giảm co thắt đau ở thỏ từ 12,2 +- 1,7 xuống 3,7 +- 0,6 lần và ức chế 64,1 +- 2,4% tình trạng phù chân do carrageenan [2].

Tuy nhiên, dịch chiết lá trâm mốc lại thể hiện hoạt tính chống đông máu rất rõ rệt. Thử nghiệm ghi nhận thời gian prothrombin kéo dài lên 28,3 +- 1,8 giây so với nhóm đối chứng là 15,8 +- 0,2 giây [2]. Nghiên cứu năm 2019 trên thỏ đực trắng cũng khẳng định dịch chiết methanol làm tăng đáng kể hồng cầu, hemoglobin, hematocrit và tiểu cầu, đồng thời kéo dài thời gian chảy máu và thời gian thrombin theo liều lượng [6]. Ở liều 500 mg/kg, phức hợp thrombin antithrombin và protein C tăng mạnh, nhưng nồng độ fibrinogen và sự ngưng tập tiểu cầu lại suy giảm [6]. Tác dụng chống đông này có lợi cho việc phòng ngừa huyết khối nhưng lại là mối nguy hiểm nếu người dùng bị rối loạn đông máu [3, 5].

Năm 2020, một nghiên cứu ống nghiệm khác cũng chỉ ra dạng phenolic liên kết từ lá trâm mốc ức chế men alpha-amylase và alpha-glucosidase mạnh mẽ theo liều lượng, mở ra tiềm năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết cho người đái tháo đường típ 2 [3]. Bên cạnh đó, tinh dầu lá trâm mốc cũng được ghi nhận có hoạt tính kháng khuẩn tốt [7].

Bằng chứng khoa học: Còn thiếu dữ liệu dài ngày trên người

Mặc dù các hoạt tính sinh học từ lá trâm mốc rất phong phú, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn dữ liệu y khoa hiện nay. Toàn bộ các phát hiện về bảo vệ gan, hạ men gan hay điều hòa đông máu đều mới thực hiện trên động vật thí nghiệm như chuột, thỏ hoặc trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1, 3, 5].

Chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn nào đánh giá chức năng lọc cầu thận, độ thanh thải creatinin hay sinh thiết mô gan ở người uống trà lá trâm mốc mỗi ngày trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. Do đó, việc tự ý uống nước sắc đậm đặc hàng ngày với suy nghĩ "càng đậm càng bổ" có thể đưa nồng độ các chất trong máu vượt ngưỡng an toàn của tế bào [4].

Ai nên thận trọng khi dùng lá trâm mốc?

Dựa trên các đặc tính dược lý đã được nghiên cứu, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng hoặc tránh sử dụng lá trâm mốc tùy tiện:

  • Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc nhổ răng: Chiết xuất lá trâm mốc kéo dài thời gian đông máu, thời gian prothrombin và giảm ngưng tập tiểu cầu [3, 5]. Uống liên tục có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết khó cầm trong và sau phẫu thuật.
  • Người đang dùng thuốc chống đông: Các bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông máu nếu dùng thêm dịch chiết trâm mốc có thể gặp tương tác hiệp đồng, gây rối loạn các yếu tố đông máu như protein C và thrombin [6].
  • Người có bệnh lý suy gan, suy thận mạn: Khi cơ quan đào thải đã suy yếu, việc dung nạp thường xuyên lượng lớn polyphenol đậm đặc chưa qua kiểm soát liều lượng có thể tạo thêm áp lực chuyển hóa cho thận và gan.
  • Người đang dùng thuốc hạ đường huyết: Do dịch chiết lá ức chế mạnh alpha-amylase và alpha-glucosidase [3], kết hợp cùng thuốc điều trị có thể khiến lượng đường trong máu hạ quá mức quy định.

Áp dụng đúng cách trong đời sống

Nếu bạn muốn sử dụng lá trâm mốc như một loại thức uống thưởng thức hoặc hỗ trợ thanh lọc cơ thể, hãy tuân thủ nguyên tắc điều độ và an toàn:

  • Dùng dạng pha loãng: Chỉ nên hãm vài lá tươi hoặc một lượng nhỏ lá khô với nước sôi giống như cách pha trà loãng, không nên sắc cạn thành cao hay nấu nước quá đặc để tránh nguy cơ độc tính tế bào do nồng độ cao [4].
  • Uống ngắt quãng: Không nên uống thay thế hoàn toàn nước lọc 365 ngày mỗi năm. Hãy sử dụng theo từng đợt ngắn (khoảng 1 - 2 tuần), sau đó nghỉ một khoảng thời gian để các cơ quan bài tiết như gan và thận đào thải tự nhiên.
  • Theo dõi cơ thể: Ngừng sử dụng ngay nếu thấy xuất hiện các dấu hiệu bất thường như bầm tím dưới da, chảy máu chân răng khó cầm (dấu hiệu ảnh hưởng đông máu) hoặc mệt mỏi, vàng da [6].

Uống trà lá trâm mốc pha loãng ngắt quãng không cho thấy nguy cơ làm tổn thương gan trực tiếp dựa trên các dữ liệu thực nghiệm đã biết [1]. Tuy nhiên, để bảo vệ sức khỏe gan thận lâu dài, người dân không nên thần thánh hóa và lạm dụng thảo dược này thay nước lọc hàng ngày. Khi có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, việc tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa luôn là bước đi cần thiết trước khi bổ sung bất kỳ loại trà thảo mộc nào.