Thói quen uống trà thảo mộc ngọt thanh và mối nguy tiềm ẩn

Trà cam thảo từ lâu đã trở thành thức uống quen thuộc của nhiều gia đình nhờ vị ngọt đậm tự nhiên, tính mát và mùi thơm dễ chịu. Không ít người có thói quen hãm vài nhánh cam thảo uống mỗi ngày để giải khát, thanh nhiệt hoặc thay thế cho các loại đồ uống nhiều đường. Thậm chí, nhiều người xem đây là loại thảo dược hoàn toàn lành tính, có thể dùng thay nước lọc kéo dài từ tuần này sang tháng khác.

Tuy nhiên, đằng sau vị ngọt thanh mát ấy lại là những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng đối với hệ tuần hoàn và chức năng bài tiết. Nhiều trường hợp cấp cứu ghi nhận tình trạng huyết áp tăng vọt, người sưng phù, yếu liệt cơ bắp chỉ vì duy trì thói quen dùng trà cam thảo đều đặn.

Uống trà cam thảo thường xuyên có hại không? Lời giải từ y học

Uống trà cam thảo thường xuyên hoặc dùng với lượng lớn chắc chắn có thể gây tổn hại nghiêm trọng cho sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ tăng huyết áp và phù nề toàn thân [1]. Hoạt chất chính tạo nên vị ngọt đặc trưng của rễ cam thảo có khả năng kích hoạt phản ứng giữ muối, tích nước và làm đào thải một lượng lớn khoáng chất thiết yếu qua thận [1], [2].

Tình trạng này diễn tiến âm thầm, khiến người dùng không hề hay biết cho đến khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng nặng như nhức đầu dữ dội, phù chân, rối loạn nhịp tim hoặc suy nhược nghiêm trọng [3], [4]. Rất nhiều bệnh nhân khi nhập viện cấp cứu vẫn lầm tưởng trà cam thảo chỉ là thức uống thông thường chứ không mang hoạt tính dược lý mạnh [3].

Cơ chế "đánh lừa" thận gây giữ muối, tăng huyết áp

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến các phản ứng bất lợi này nằm ở thành phần axit glycyrrhizic (GZA) và glycyrrhizin có tự nhiên trong chiết xuất rễ cam thảo [5], [2]. Khi đi vào cơ thể, axit glycyrrhizic sẽ ức chế một loại enzym quan trọng tại ống thận có tên là 11-beta-hydroxysteroid dehydrogenase loại 2 (11-beta-HSD2) [1], [3].

Bình thường, enzym 11-beta-HSD2 làm nhiệm vụ chuyển hóa hormone cortisol có hoạt tính sinh học thành cortisone bất hoạt để cortisol không gắn vào các thụ thể mineralocorticoid [3]. Khi enzym này bị hoạt chất của cam thảo ức chế, lượng cortisol không được chuyển hóa sẽ tăng cao và gắn trực tiếp vào thụ thể aldosterone [1], [3]. Quá trình này tạo ra hiệu ứng tương tự như khi cơ thể bị dư thừa aldosterone, hay còn gọi là hội chứng giả cường aldosterone [2], [6].

Hậu quả là các ống thận nhận tín hiệu sai lệch, liên tục tái hấp thu ion natri và nước vào lòng mạch, đồng thời tăng cường bài tiết ion kali ra ngoài theo đường nước tiểu [1], [2]. Việc giữ muối và nước làm tăng thể tích dịch tuần hoàn, trực tiếp dẫn tới hiện tượng phù ngoại biên, tăng cân nhanh và huyết áp tăng vọt [5], [6]. Bên cạnh đó, việc bài tiết quá mức kali qua thận sẽ làm nồng độ kali trong máu hạ thấp, gây rối loạn chức năng của cơ tim và hệ cơ xương [2], [3].

Các nghiên cứu và ca bệnh lâm sàng cảnh báo điều gì?

Y văn thế giới đã ghi nhận rất nhiều ca bệnh điển hình liên quan đến việc tiêu thụ cam thảo qua đường ăn uống:

Năm 2009, một báo cáo ghi nhận trường hợp nữ bác sĩ 49 tuổi nhập viện cấp cứu với các triệu chứng phù ngoại biên, tăng cân và tăng huyết áp tương đối do ăn kẹo xì gà chứa axit glycyrrhizic chiết xuất từ cam thảo tự nhiên [5]. Các triệu chứng này đã tự thuyên giảm sau khi ngừng tiêu thụ sản phẩm, tuy nhiên báo cáo cảnh báo rằng công chúng thường không nhận thức được độc tính của hoạt chất này trong các loại trà thảo mộc, kẹo cao su, nước ngọt và thảo dược [5].

Năm 2023, một nghiên cứu ca bệnh mô tả một phụ nữ 49 tuổi phải nhập viện cấp cứu trong tình trạng tăng huyết áp, phù mặt và chi dưới cả hai bên kèm theo mệt mỏi dữ dội sau khi uống trà thảo mộc cam thảo liên tục trong 3 tuần [1]. Người bệnh đã dùng một lượng lớn trà cam thảo mua trên mạng nhằm bù đắp vị ngọt trong chế độ ăn kiêng ít đường [1]. Xét nghiệm cho thấy bệnh nhân bị hạ kali máu mức độ nhẹ (3,1 mmol/L), nồng độ aldosterone thấp và tổn thương này bắt nguồn từ hoạt tính giống mineralocorticoid của axit glycyrrhizic [1].

Năm 2021, một trường hợp phụ nữ 43 tuổi vốn khỏe mạnh đã rơi vào tình trạng hạ kali máu nghiêm trọng, tiêu cơ vân, biến đổi điện tâm đồ và liệt khu trú sau khi uống từ 2 đến 2,5 lít trà cam thảo mỗi ngày trong khoảng 8 tuần [2]. Nghiên cứu chỉ ra glycyrrhizin trong rễ cam thảo đã kích hoạt thụ thể mineralocorticoid ở thận, gây tái hấp thu natri và thải trừ kali nặng [2].

Năm 2003, các bác sĩ báo cáo ca bệnh một cụ ông người châu Á nhập viện vì yếu cơ tiến triển thành liệt hoàn toàn, huyết áp lên tới 160/96 mm Hg [7]. Kết quả sinh hóa ghi nhận nồng độ kali huyết tương giảm sâu xuống mức cực kỳ nguy hiểm là 1,8 mmol/L, đi kèm nhiễm kiềm chuyển hóa với chỉ số HCO3- đạt 36 mmol/L và gradient kali qua ống thận (TTKG) bằng 9 [7]. Khai thác bệnh sử cho thấy cụ ông đã duy trì thói quen uống trà hãm từ 100 g rễ cam thảo tự nhiên chứa 2,3% axit glycyrrhizic mỗi ngày suốt 3 năm ròng [7]. Tình trạng mất kali qua thận và tăng huyết áp của bệnh nhân vẫn kéo dài suốt 2 tuần sau khi ngừng dùng cam thảo, dù đã được bổ sung KCl và dùng thuốc lợi tiểu spironolactone [7].

Năm 2012, một báo cáo lâm sàng ghi nhận hội chứng giống cường aldosterone do tiêu thụ siro cam thảo quá mức, gây giữ nước, giữ natri, tăng huyết áp, hạ kali máu, kiềm chuyển hóa, giảm hoạt tính renin và hạ aldosterone [6]. Đáng chú ý, ca bệnh này lần đầu tiên chỉ ra rằng việc nạp quá nhiều cam thảo còn có thể dẫn tới biến chứng giảm tiểu cầu [6].

Năm 2020, một nghiên cứu ca bệnh nhấn mạnh tình trạng hạ kali máu nặng liên quan đến dùng cam thảo kéo dài, trong đó bệnh nhân không hề khai báo tiền sử uống trà cam thảo trong lần khám ban đầu vì chỉ nghĩ đó là thức uống thông thường, an toàn [3]. Tác giả chỉ ra rằng khi kali máu giảm xuống dưới 2,5 mmol/L, người bệnh có thể đối mặt với yếu cơ, liệt, táo bón, tiêu cơ vân, suy tim và loạn nhịp tim có thể gây tử vong [3]. Dù vậy, mức kali máu dưới 2,0 mmol/L do cam thảo là rất hiếm gặp [3]. Tình trạng bệnh nhân đã cải thiện rõ rệt sau khi ngừng uống loại trà này [3].

Một bài tổng quan toàn diện công bố năm 2021 về rễ cam thảo (Glycyrrhiza glabra) xác nhận lượng tiêu thụ cam thảo hàng ngày ở những người xuất hiện hội chứng thừa mineralocorticoid dao động rất lớn, từ 1,5 g đến 250 g/ngày tùy theo cơ địa [8]. Bài viết cũng đề cập cam thảo có thể gây đầy bụng và ứ nước trong hội chứng tiền kinh nguyệt [8].

Năm 2015, một nghiên cứu mô tả bệnh nhân bị tăng huyết áp nặng tái phát kèm đau đầu kéo dài nhiều năm, biến động cân nặng và thỉnh thoảng phù chi dưới [4]. Sau khi người bệnh ngừng ăn cam thảo và kẹo salmiac, các cơn nhức đầu dai dẳng đã biến mất hoàn toàn, cân nặng ổn định trở lại, hiện tượng phù nề biến mất và huyết áp trở về mức bình thường [4].

Hạn chế của các bằng chứng hiện nay là phần lớn dữ liệu đến từ các báo cáo ca bệnh lâm sàng riêng lẻ và các nghiên cứu quan sát trên những người đã xuất hiện triệu chứng ngộ độc [5], [1], [7], [6]. Phạm vi dung nạp của từng cá nhân đối với hoạt chất glycyrrhizin có sự chênh lệch rất lớn [8], do đó khoa học chưa thể đưa ra một con số an toàn tuyệt đối áp dụng chung cho mọi thể trạng.

Những hiểu lầm tai hại khi sử dụng cam thảo

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Rất nhiều người sử dụng trà cam thảo để giảm ho, dễ ngủ hoặc tạo vị ngọt thay đường mà không hề hay biết hoạt chất axit glycyrrhizic có độc tính chuyển hóa mạnh nếu tích tụ lâu dài [5], [1].

Nhiều người khi bị sưng phù mắt cá chân hoặc huyết áp tăng vọt thường chỉ nghĩ đến bệnh lý thận, bệnh tim mạch hoặc do ăn mặn, chứ không hề nghi ngờ ấm trà thảo mộc thơm ngọt mình uống mỗi sáng [1], [3]. Việc người bệnh giấu hoặc không nhớ để thông báo thói quen uống trà thảo mộc với bác sĩ khiến quá trình chẩn đoán phân biệt nguyên nhân gây bệnh trở nên phức tạp [1], [3].

Một sai lầm khác là nghĩ rằng chỉ cần ngừng uống thì mọi tác hại sẽ biến mất ngay lập tức. Trên thực tế, sự ức chế enzym và tình trạng mất kali qua thận, huyết áp cao có thể tiếp tục kéo dài tới hai tuần sau khi đã ngừng hoàn toàn việc nạp cam thảo [7].

Những ai cần đặc biệt thận trọng với cam thảo?

Người có tiền sử tăng huyết áp, suy tim hoặc đang mắc các bệnh lý về tim mạch tuyệt đối không nên dùng trà cam thảo tùy tiện, bởi nguy cơ quá tải thể tích tuần hoàn và loạn nhịp tim do hạ kali là rất lớn [1], [3].

Những người đang dùng thuốc điều trị huyết áp, thuốc lợi tiểu hạ kali hoặc các liệu pháp hormone cần tránh xa cam thảo để không làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng nguy cơ ngộ độc [1], [7]. Bệnh nhân có bệnh lý nền về thận hoặc người cao tuổi cũng có nguy cơ gặp biến chứng yếu cơ, liệt chi do suy giảm bài tiết và nhạy cảm với hạ kali máu [7], [3].

Phụ nữ trong giai đoạn tiền kinh nguyệt cũng nên cẩn trọng, bởi cam thảo có thể làm trầm trọng thêm tình trạng đầy bụng và ứ đọng nước trong mô cơ thể [8].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và cách phòng ngừa ngộ độc

Để bảo vệ sức khỏe, người dân không nên sử dụng trà cam thảo như một loại nước uống thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày. Tuyệt đối không nấu trà với lượng rễ thô đậm đặc hoặc uống kéo dài liên tục nhiều tuần lễ [1], [2].

Khi pha các loại trà thảo mộc dưỡng nhan, thanh nhiệt, chỉ nên dùng cam thảo như một vị gia giảm hương vị với lượng rất nhỏ, không lạm dụng để tạo độ ngọt thay cho đường ăn kiêng [1]. Lượng dung nạp cam thảo có thể gây hội chứng thừa mineralocorticoid đã được ghi nhận ở mức rất rộng, bắt đầu từ 1,5 g/ngày [8]. Do đó, người dùng cần luân phiên thay đổi các loại trà thảo mộc, không dùng một loại duy nhất kéo dài quá 1 đến 2 tuần.

Nếu nhận thấy cơ thể xuất hiện các dấu hiệu như tăng cân không rõ nguyên nhân, sưng nề mi mắt, phù hai chân, đau đầu dai dẳng, yếu bắp chân hoặc cảm giác hụt hơi, cần dừng ngay mọi sản phẩm chứa chiết xuất cam thảo [5], [1], [4]. Trong các trường hợp nghi ngờ huyết áp tăng cao hoặc cơ thể mệt lả, việc đến cơ sở y tế kiểm tra điện giải đồ và đo huyết áp là hết sức cần thiết [1], [3].

Lời khuyên giúp bảo vệ sức khỏe tim mạch và thận

Trà cam thảo mang lại hương vị thơm ngon và có nhiều giá trị trong y học cổ truyền, nhưng việc lạm dụng hoạt chất tạo ngọt tự nhiên này lại là con dao hai lưỡi cho tim mạch và thận [5], [1]. Một lối sống lành mạnh đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn về bất kỳ loại thảo dược nào đưa vào cơ thể mỗi ngày.

Trước khi duy trì thói quen dùng bất kỳ loại trà thảo mộc nào trong thời gian dài, đặc biệt khi bản thân đang có bệnh nền hoặc sử dụng thuốc điều trị, người dân nên tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm khôn lường.