Uống trà xanh mỗi ngày là thói quen quen thuộc của nhiều gia đình Việt Nam sau bữa ăn hoặc trong lúc làm việc. Không ít người tin rằng việc uống hoặc súc miệng bằng trà xanh giúp làm sạch khoang miệng và ngừa sâu răng hiệu quả.
Các nghiên cứu khoa học cho thấy trà xanh thực sự có khả năng hỗ trợ bảo vệ răng miệng. Nhờ chứa các hoạt chất sinh học thực vật tự nhiên, trà xanh giúp ức chế tác nhân chính gây mục răng và hạn chế sự phá hủy lớp men bảo vệ bề mặt răng.
Thủ phạm chính gây sâu răng trong khoang miệng
Sâu răng là bệnh lý nhiễm khuẩn răng miệng rất phổ biến ở cả người lớn lẫn trẻ em [1]. Tác nhân hàng đầu khởi phát và thúc đẩy tiến trình sâu răng tiến triển là vi khuẩn Streptococcus mutans [1, 2, 4, 5]. Loài vi khuẩn gram dương này cư trú thường trực bên trong môi trường miệng [2].
Khi chúng ta tiêu thụ đường hoặc tinh bột, vi khuẩn Streptococcus mutans sẽ tiến hành chuyển hóa các chất này rồi giải phóng axit hữu cơ [3]. Lượng axit này trực tiếp ăn mòn lớp khoáng chất bảo vệ men răng. Ngoài ra, vi khuẩn này còn tạo ra màng sinh học (biofilm) bám chắc vào các bề mặt cứng như men răng, bề mặt lưỡi hay các khí cụ chỉnh nha, khiến việc loại bỏ chúng bằng vệ sinh thông thường trở nên khó khăn hơn [3].
Cơ chế tác động của hoạt chất trong trà xanh
Tác dụng bảo vệ răng miệng của lá trà xanh (Camellia sinensis) bắt nguồn từ nhóm hợp chất polyphenol, nổi bật nhất là catechin có tên epigallocatechin gallate (EGCG) [5, 8]. Hợp chất thực vật này can thiệp trực tiếp vào chu trình sống và hoạt động gây hại của vi khuẩn gây sâu răng qua nhiều cơ chế sinh học.
Khi tiếp xúc với vi khuẩn, catechin gây thay đổi tức thì điện thế màng tế bào của Streptococcus mutans, làm xáo trộn tính toàn vẹn của tế bào vi khuẩn [3]. EGCG còn làm giảm biểu hiện của các gen gtfB, gtfC và ftf, vốn là những gen trực tiếp điều khiển quá trình tổng hợp glucan không tan trong nước và ngoại đa đường (exopolysaccharides - EPS) tạo nên khung cấu trúc màng mảng bám [4, 8]. Đồng thời, các gen nox và sodA bảo vệ vi khuẩn khỏi stress oxy hóa cũng bị ức chế [3]. Khi không thể tạo ra lớp màng bám ngoại bào vững chắc, vi khuẩn không còn điểm tựa để tích tụ thành mảng bám và nồng độ axit trên bề mặt men răng giảm rõ rệt.
Các bằng chứng nghiên cứu trong ống nghiệm
Khả năng kháng khuẩn của trà xanh đối với vi khuẩn sâu răng đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm phòng thí nghiệm (in vitro). Một nghiên cứu năm 2011 khảo sát dịch chiết methanolic từ lá trà xanh thu thập ở tỉnh Lahijan cho thấy nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của trà xanh đối với chủng vi khuẩn Streptococcus mutans ATCC3566 là 150 mg/ml, tạo ra đường kính vòng vô khuẩn trung bình 9,5 mm khi thử nghiệm ở các nồng độ từ 100 đến 400 mg/ml [4].
Một nghiên cứu khác năm 2021 phân lập Streptococcus mutans từ mảng bám răng và nước bọt cho thấy chiết xuất trà xanh dạng cồn và dạng nước có nồng độ ức chế màng sinh học tối thiểu (MBIC) lần lượt là 3,1 - 12,5 mg/ml và 6,5 - 50 mg/ml [1].
Đặc biệt, nghiên cứu năm 2021 khảo sát trực tiếp hoạt chất tinh khiết EGCG ghi nhận khả năng ức chế mạnh Streptococcus mutans ở nồng độ từ 50, 75 đến 100 mcg/ml với đường kính vòng vô khuẩn tương ứng là 10,33 mm, 15,33 mm và 28,67 mm, đạt giá trị MIC trung bình là 1,07 mcg/ml [5]. Cùng năm 2021, một nghiên cứu chi tiết khác chỉ ra rằng EGCG ở nồng độ 2,2 - 4,4 mg/ml làm suy giảm đáng kể lượng sinh khối màng sinh học, hàm lượng DNA vi khuẩn và lượng exopolysaccharides [3].
Nghiên cứu sớm hơn từ năm 1991 về chế phẩm polyphenol thô từ trà xanh Nhật Bản (tên thương mại Sunphenon) cũng khẳng định các polyphenol này ức chế hiệu quả sự bám dính của vi khuẩn Streptococcus mutans chủng JC-2 lên các đĩa hydroxyapatite phủ nước bọt nhân tạo, trong đó EGCG và epicatechin gallate là hai chất thể hiện hoạt tính ức chế men glucosyltransferase mạnh nhất [6].
Hiệu quả thực nghiệm trên cơ thể sống và người dùng
Không dừng lại ở cấp độ ống nghiệm, tác dụng kháng sâu răng của polyphenol trà xanh còn được đánh giá trên động vật và người dùng thực tế. Trong thử nghiệm trên chuột năm 1991, những cá thể chuột không mang mầm bệnh cụ thể được gây nhiễm khuẩn Streptococcus mutans JC-2 và cho ăn chế độ gây sâu răng [6]. Kết quả cho thấy nhóm chuột được bổ sung 0,05% Sunphenon vào nước uống hoặc thức ăn có chỉ số sâu răng thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng không được bổ sung [6].
Một thử nghiệm lâm sàng năm 2019 được tiến hành trên 60 sinh viên tại Đại học North Sumatera để đánh giá hiệu quả súc miệng thực tế [7]. Các đối tượng được chia thành các nhóm súc miệng với 15 ml dung dịch trà đen, trà xanh hoặc dung dịch sát khuẩn listerine trong vòng 30 giây [7].
Kết quả đếm tổng khuẩn lạc (TPC) từ mẫu nước bọt cho thấy lượng vi khuẩn Streptococcus mutans ở nhóm súc miệng trà xanh đã giảm đáng kể từ 70,15 x 10^3 CFU/ml xuống còn 54,85 x 10^3 CFU/ml sau khi súc miệng [7].
Trà rang và những biến thể khác nhau của trà
Cơ chế chống sâu răng không chỉ gói gọn trong lá trà xanh thông thường mà còn xuất hiện ở các dạng trà chế biến khác. Một nghiên cứu năm 2023 về trà xanh rang (Roasted Green Tea - RGT) phát hiện quá trình rang tạo ra các polyphenol mới không chứa catechin nhưng giàu nhóm hydroxyl phenolic [8]. Trong đó, hợp chất có khối lượng phân tử 918 (mw918) và 1050 (mw1050) được chứng minh có hoạt tính ức chế mạnh sự hình thành màng sinh học của Streptococcus mutans [8].
Tuy nhiên, hiệu quả kháng màng bám vi khuẩn có thể bị tác động bởi các thành phần đi kèm trong lá trà. Một nghiên cứu so sánh năm 2016 giữa trà xanh thông thường (Camellia sinensis) và trà Assam bán lên men (Camellia sinensis var. assamica) nhận thấy trà Assam có khả năng ức chế màng sinh học vi khuẩn Streptococcus mutans mạnh hơn [2].
Nguyên nhân là do các phân tử khối lượng lớn hơn 10 kDa trong trà xanh chứa nồng độ polysaccharide cấu tạo từ axit galacturonic (như pectin), một chất có thể thúc đẩy màng sinh học phát triển và làm suy giảm phần nào hoạt tính ức chế màng bám của catechin [2]. Trong khi đó, các phân đoạn dưới 10 kDa của trà Assam lại rất giàu các galloylated catechin mang hoạt tính bảo vệ mạnh [2].
Hiểu lầm phổ biến khi dùng trà ngừa sâu răng
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống trà xanh thật nhiều mỗi ngày là có thể thay thế hoàn toàn việc chải răng hoặc sử dụng chỉ nha khoa. Đây là quan niệm sai lầm. Dù các chiết xuất từ trà xanh có khả năng ức chế sự sinh sôi và giảm độ bám dính của mảng bám vi khuẩn, chúng không thể làm tan biến hoàn toàn các mảng bám đã bị vôi hóa thành cao răng [2, 4].
Một sai lầm thường gặp khác là thói quen thêm đường hoặc sữa đặc vào trà xanh để giảm vị chát. Việc bổ sung đường biến dung dịch trà thành nguồn cung cấp dinh dưỡng lý tưởng để Streptococcus mutans chuyển hóa thành axit hủy hoại men răng, từ đó triệt tiêu hoàn toàn tác dụng ngừa sâu răng vốn có của các hợp chất catechin [4, 8]. Ngoài ra, việc dùng trà đóng chai công nghiệp chứa nhiều chất bảo quản và đường hóa học cũng không đem lại hiệu quả bảo vệ răng miệng.
Ai nên thận trọng khi uống trà xanh?
Mặc dù mang lại lợi ích tốt cho khoang miệng, việc uống trà xanh đậm đặc không phù hợp cho tất cả mọi đối tượng. Trà xanh chứa hàm lượng caffeine và tanin nhất định, có thể kích thích niêm mạc dạ dày tiết axit nếu dùng lúc bụng đói.
Những người đang gặp vấn đề về viêm loét dạ dày tá tràng nặng, người mắc chứng mất ngủ mãn tính hoặc người đang dùng một số loại thuốc chuyển hóa đặc trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tăng lượng dùng trà xanh thường xuyên. Phụ nữ mang thai cũng cần kiểm soát tổng lượng caffeine nạp vào cơ thể mỗi ngày từ các loại đồ uống tự nhiên.
Áp dụng thực tế để bảo vệ hàm răng khỏe mạnh
Để trà xanh phát huy tối đa công dụng hỗ trợ phòng ngừa sâu răng, bạn nên tự pha trà từ lá trà tươi hoặc búp trà khô nguyên chất với nước sôi, không thêm đường, mật ong hay các chất tạo ngọt. Bạn có thể thưởng thức một ly trà ấm sau các bữa ăn chính khoảng 15-30 phút.
Sau khi ăn xong, việc ngậm hoặc súc miệng kỹ bằng một ngụm nước trà xanh không đường trong vòng 30 giây cũng giúp rửa bớt cặn thức ăn và hỗ trợ giảm nồng độ vi khuẩn Streptococcus mutans trong khoang miệng [7]. Tuy vậy, hãy nhớ rằng thói quen dùng trà xanh chỉ đóng vai trò hỗ trợ; bạn vẫn cần duy trì chải răng ít nhất hai lần mỗi ngày bằng kem đánh răng có bổ sung khoáng chất, kết hợp dùng chỉ tơ nha khoa và đi khám nha sĩ định kỳ để bảo đảm sức khỏe răng miệng tối ưu.
