Cơn nóng bừng mặt, đổ mồ hôi đầm đìa giữa đêm khiến nhiều phụ nữ bước vào tuổi trung niên mất ngủ, cáu gắt. Ngại dùng liệu pháp nội tiết vì sợ tác dụng phụ, nhiều chị em truyền tai nhau tìm mua viên uống thảo dược thiên ma Bắc Mỹ (Black Cohosh) với hy vọng dập tắt các cơn bốc hỏa [1].
Thực tế, thảo dược Black Cohosh có thể hỗ trợ giảm tần suất và mức độ bốc hỏa ở một số phụ nữ, đặc biệt là nhóm có triệu chứng từ mức độ trung bình trở lên hoặc khi dùng kết hợp với các dược liệu khác [1], [2]. Tuy nhiên, kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất, nên thảo dược này chưa thể xem là giải pháp chắc chắn cho tất cả mọi người [3], [4].
Nỗi ám ảnh mang tên bốc hỏa và xu hướng tìm về thảo dược
Mãn kinh đánh dấu sự kết thúc của giai đoạn sinh sản ở phụ nữ, kéo theo sự sụt giảm mạnh mẽ của hai hormone sinh dục nữ là estrogen và progesterone [1]. Sự thiếu hụt estrogen do mãn kinh tự nhiên hoặc do phẫu thuật là nguyên nhân trực tiếp gây ra các triệu chứng vận mạch, thể chất và tinh thần [1], [3]. Trong đó, triệu chứng rõ rệt và gây phiền toái nhất là các cơn bốc hỏa: cảm giác nóng bừng dữ dội tập trung ở phần thân trên, kèm theo đỏ mặt và vã mồ hôi [1].
Mặc dù liệu pháp hormone thay thế (dùng estrogen đơn độc hoặc kết hợp progestogen) giúp giảm đáng kể tần suất và mức độ bốc hỏa từ trung bình đến nặng, phương pháp này lại đi kèm các nguy cơ sức khỏe dài hạn và tác dụng phụ đáng kể [1], [5], [4]. Do đó, xu hướng tìm kiếm các loại thảo dược thay thế ở phụ nữ mãn kinh đã tăng nhanh trên toàn thế giới [3], [5].
Thiên ma Bắc Mỹ, tên tiếng Anh là Black Cohosh (tên khoa học Actaea racemosa hoặc Cimicifuga racemosa), là loài thảo mộc có nguồn gốc từ miền Đông Bắc Mỹ [6]. Người bản địa Bắc Mỹ và y học Hoa Kỳ đã sử dụng dược liệu này hơn 100 năm qua để xử lý các vấn đề phụ khoa như vô kinh và triệu chứng mãn kinh [6], [5]. Tại châu Âu, chiết xuất chuẩn hóa từ thảo dược này (như sản phẩm Remifemin) cũng thường được kê như một giải pháp thay thế liệu pháp hormone để giảm bốc hỏa, đổ mồ hôi nhiều, mất ngủ và lo âu [6], [5].
Cơ chế tác động của Black Cohosh lên cơ thể
Chiết xuất từ phần thân rễ của cây Black Cohosh chứa nhiều hoạt chất sinh học tiềm năng, bao gồm nhóm triterpene glycoside (như actein, cimicifugoside, deoxyacetein), axit isoferulic và các alkaloid (như n-methylcytisine) [3]. Dù được sử dụng rộng rãi, cơ chế hoạt động chính xác của loài cây này đến nay vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng và còn nhiều tranh luận [3], [5].
Một số dữ liệu năm 2022 phân tích bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC-PDA và UPLC-HRMS) ghi nhận chiết xuất Actaea racemosa có khả năng kích hoạt có lợi lên thụ thể estrogen [1]. Trong khi đó, các tổng quan trước đây năm 2002 và 2008 cho biết tác động kiểu estrogen của thảo dược này còn gây tranh cãi: một số dữ liệu chỉ ra hoạt tính kháng estrogen, số khác cho rằng nó chứa các chất điều biến thụ thể estrogen chọn lọc (SERM - tức chỉ kích hoạt hoặc ức chế estrogen ở một số mô nhất định) [3], [5].
Ngoài con đường nội tiết, các dữ liệu nghiên cứu còn phát hiện Black Cohosh có thể tác động lên hệ thống dẫn truyền thần kinh dopaminergic và serotoninergic (hai hệ thống liên quan đến điều hòa tâm trạng và thân nhiệt ở não bộ) [3]. Khi kết hợp thân rễ Black Cohosh với rễ cam thảo (Glycyrrhiza glabra), phần trên mặt đất của cây ban Âu (Hypericum perforatum - có khả năng chống oxy hóa cao) và dầu hạt anh thảo (Oenothera biennis - giúp ức chế thụ thể prostaglandin D2 là DP1 gây giãn mạch), hỗn hợp này tạo ra tác động đa đích giúp kiểm soát cơn bốc hỏa [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực sự?
Các bằng chứng khoa học hiện tại về Black Cohosh có sự phân hóa rõ rệt giữa các loại hình nghiên cứu. Một bài tổng quan năm 2008 phân tích 32 công trình nghiên cứu cho thấy: các nghiên cứu nhãn mở (người dùng biết mình uống thuốc gì), không có nhóm đối chứng hoặc thử nghiệm ngẫu nhiên nhãn mở đều chứng minh Black Cohosh giảm đáng kể tần suất hoặc mức độ bốc hỏa [3]. Tuy nhiên, khi xét đến các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược (tiêu chuẩn vàng trong y khoa), kết quả lại mâu thuẫn nhau [3].
Cụ thể, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược công bố năm 2005 đã đánh giá chiết xuất khô bằng ethanol của rễ Black Cohosh (mã Cr 99) trên 122 phụ nữ mãn kinh có từ 3 cơn bốc hỏa trở lên mỗi ngày [2]. Sau 12 tuần điều trị, phân tích hiệu quả chính trên toàn bộ nhóm nghiên cứu cho thấy chiết xuất Black Cohosh không vượt trội hơn so với viên giả dược [2]. Tuy nhiên, khi phân tích riêng nhóm phụ nữ có triệu chứng rối loạn mãn kinh từ mức độ trung bình trở lên (điểm Kupperman Index từ 20 trở lên), nhóm dùng Black Cohosh giảm tới 47% điểm triệu chứng, vượt trội có ý nghĩa thống kê so với mức giảm 21% ở nhóm dùng giả dược (P<0,018) [2]. Điểm số bốc hỏa hàng tuần và thang điểm đánh giá mãn kinh (Menopause Rating Scale) ở nhóm triệu chứng vừa và nặng này cũng cải thiện tương tự [2].
Ở hướng kết hợp đa thành phần, một thử nghiệm đa trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược công bố năm 2012 tại 35 phòng khám phụ khoa ở Pháp đã theo dõi 108 phụ nữ mãn kinh từ 50 tuổi trở lên [7]. Những người này mới mãn kinh dưới 24 tháng và chịu đựng ít nhất 5 cơn bốc hỏa mỗi ngày làm ảnh hưởng tiêu cực đến công việc hoặc cuộc sống [7]. Họ được chia làm hai nhóm uống từ 2 đến 4 viên mỗi ngày trong 12 tuần: một nhóm dùng giả dược, nhóm kia dùng viên vi lượng đồng căn không chứa hormone tên là BRN-01 (chứa Actaea racemosa độ pha loãng 4CH cùng 4 thành phần khác là Arnica montana, Glonoinum, Lachesis mutus và Sanguinaria canadensis) [7]. Phân tích cuối cùng trên 101 người (50 người nhóm BRN-01 và 51 người nhóm giả dược) cho thấy tổng điểm bốc hỏa trong 12 tuần ở nhóm dùng BRN-01 thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược (88,2 ± 6,5 so với 107,2) [7].
Bên cạnh đối tượng mãn kinh tự nhiên, chiết xuất Black Cohosh từng được ghi nhận là có ích cho phụ nữ trẻ bị thiếu hụt nội tiết tố sau phẫu thuật cắt buồng trứng hoặc cắt tử cung, cũng như rối loạn kinh nguyệt ở tuổi vị thành niên [6]. Ngược lại, ở nhóm bệnh nhân có tiền sử ung thư vú bị bốc hỏa do điều trị (như cắt buồng trứng, suy buồng trứng do hóa trị hoặc dùng thuốc tamoxifen), dữ liệu thử nghiệm công bố năm 2002 chỉ ra rằng Black Cohosh không mang lại hiệu quả giảm triệu chứng cho những người đang điều trị bằng tamoxifen [3], [5].
Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp
Nhìn vào bức tranh tổng thể, tuyên bố lập trường năm 2004 của Hiệp hội Mãn kinh Bắc Mỹ (NAMS) nhận định: đối với các liệu pháp không kê đơn như Black Cohosh, thực phẩm từ đậu nành, isoflavone hay vitamin E, kết quả thử nghiệm lâm sàng vẫn chưa đủ mạnh để khẳng định hay bác bỏ hoàn toàn hiệu quả [4]. Dù vậy, việc sử dụng ngắn hạn các sản phẩm này không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng [4].
Một hiểu lầm rất phổ biến của người dùng là kỳ vọng uống thảo dược vài ngày sẽ hết bốc hỏa ngay. Thực tế, dữ liệu lâm sàng năm 2002 chỉ ra rằng người dùng cần điều trị ít nhất từ 4 đến 12 tuần mới có thể bắt đầu nhận thấy lợi ích điều trị [5]. Ngoài ra, không phải mọi loại thảo dược truyền tai nhau đều có tác dụng: các thử nghiệm lâm sàng đơn lẻ trước đây cho thấy đương quy (dong quai), dầu hoa anh thảo dùng đơn độc, nhân sâm hay liệu pháp từ trường không mang lại lợi ích giảm bốc hỏa [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng Black Cohosh?
Mặc dù Black Cohosh được đánh giá là có độc tính thấp và dung nạp tốt, người dùng vẫn cần lưu ý các phản ứng bất lợi có thể xảy ra [6]. Tổng quan năm 2008 cho biết tác dụng phụ của thảo dược này khá hiếm gặp (chiếm tỷ lệ 5,4%), thường ở mức độ nhẹ và có thể tự hồi phục khi ngừng dùng [3]. Các triệu chứng thường gặp nhất bao gồm rối loạn tiêu hóa (buồn nôn, nôn), phát ban, đau đầu, chóng mặt, căng tức ngực (đau vú) và tăng cân [3], [5].
Đặc biệt, y văn đã ghi nhận một số ca bệnh đơn lẻ gặp biến cố bất lợi nghiêm trọng, bao gồm tổn thương tế bào gan cấp tính khi dùng sản phẩm chứa Black Cohosh, mặc dù mối quan hệ nhân quả trực tiếp chưa được xác lập rõ ràng [3]. Do đó, người có tiền sử bệnh gan hoặc có dấu hiệu bất thường về gan cần hết sức cảnh giác.
Mặc dù chưa có báo cáo về tương tác thuốc trong y văn tính đến năm 2002, nhưng do thảo dược này có khả năng tác động lên hormone sinh dục, Black Cohosh tuyệt đối không được dùng cho trẻ em, phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang cho con bú [5]. Phụ nữ có tiền sử ung thư vú đang dùng thuốc nội tiết tamoxifen cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng vì thảo dược không cho thấy hiệu quả trên nhóm này [5].
Cách áp dụng thực tế để kiểm soát cơn bốc hỏa an toàn
Nếu muốn thử nghiệm Black Cohosh để cải thiện chất lượng giấc ngủ và giảm bốc hỏa, chị em nên ưu tiên chọn các chiết xuất đã được chuẩn hóa [6], [5]. Theo tài liệu lâm sàng năm 2002, liều khuyến cáo hiện hành cho chiết xuất chuẩn hóa là từ 40 đến 80 mg mỗi ngày [5]. Nếu sử dụng dạng viên phối hợp vi lượng đồng căn như BRN-01 trong nghiên cứu tại Pháp, liều dùng được áp dụng là từ 2 đến 4 viên mỗi ngày [7]. Người dùng cần kiên trì theo dõi trong khoảng 4 đến 12 tuần để đánh giá đáp ứng của cơ thể [7], [5], [2].
Đối với những người chỉ bị bốc hỏa mức độ nhẹ, Hiệp hội Mãn kinh Bắc Mỹ khuyến cáo nên ưu tiên áp dụng các biện pháp thay đổi lối sống vì chúng đã chứng minh được hiệu quả mà hoàn toàn không gây tác dụng phụ [4]. Cụ thể, chị em nên giữ nhiệt độ cơ thể và phòng ngủ luôn mát mẻ, duy trì tập thể dục đều đặn và thực hành phương pháp hít thở sâu có nhịp độ (paced respiration) khi cơn nóng bừng bắt đầu xuất hiện [4].
Trong trường hợp bốc hỏa ở mức độ trung bình đến nặng làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống mà thảo dược không đáp ứng, người bệnh nên đi khám bác sĩ phụ khoa [4]. Ngoài liệu pháp hormone thay thế, bác sĩ có thể cân nhắc các thuốc kê đơn không chứa hormone đã được chứng minh có hiệu quả và dung nạp tốt (như nhóm thuốc chống trầm cảm venlafaxine, paroxetine, fluoxetine hoặc thuốc chống co giật gabapentin) [4].
Tóm lại, viên uống thiên ma Bắc Mỹ (Black Cohosh) là một lựa chọn hỗ trợ đáng cân nhắc cho phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh, đặc biệt khi triệu chứng ở mức độ vừa phải và dùng đúng liều chuẩn hóa từ 4 đến 12 tuần [5], [2]. Tuy nhiên, đây không phải là thuốc tiên chữa dứt điểm cho mọi trường hợp và vẫn tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ hiếm gặp trên gan [3], [4]. Kết hợp lối sống mát mẻ, vận động đều đặn và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi uống thảo dược là cách tốt nhất để đi qua giai đoạn mãn kinh nhẹ nhàng, an toàn [4].