Mỗi khi thời tiết thay đổi, cảm giác ngứa họng, hắt hơi và gai rét xuất hiện, nhiều người lập tức tìm đến những viên vitamin C sủi để uống với hy vọng chặn đứng cơn ốm. Thói quen bổ sung vitamin C liều cao khi cơ thể vừa chớm xuất hiện dấu hiệu cảm cúm hay cảm lạnh đã trở nên vô cùng quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, liệu việc cấp tốc nạp vi chất này vào thời điểm bệnh vừa khởi phát có thực sự giúp chúng ta nhanh khỏi như lời đồn?
Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học tổng hợp là hiệu quả của việc uống vitamin C khi vừa phát bệnh rất khiêm tốn và không thần kỳ như số đông vẫn nghĩ. Bổ sung vitamin C vào lúc triệu chứng đã xuất hiện không giúp bệnh biến mất tức thì, mặc dù việc duy trì nồng độ đủ trước đó hoặc dùng liều phù hợp có thể hỗ trợ giảm nhẹ một phần mức độ mệt mỏi ở giai đoạn nặng của đợt ốm [1].
Cơn sốt vitamin C bắt nguồn từ đâu và cơ chế đối với hệ miễn dịch
Ý niệm dùng vitamin C liều cao để phòng ngừa và điều trị cảm lạnh đã gây tranh cãi trong giới y khoa suốt hơn sáu thập kỷ qua [2]. Mối quan tâm của công chúng đối với chủ đề này được châm ngòi mạnh mẽ từ thập niên 1970 do sự cổ xúy nhiệt thành từ nhà khoa học từng đoạt giải Nobel Linus Pauling [3]. Kể từ thời điểm đó, các sản phẩm bổ sung vitamin C dạng sủi, viên nén hay bột hòa tan liên tục được tiêu thụ rộng rãi trên thị trường như một liệu pháp hàng đầu mỗi khi giao mùa [2].
Về mặt sinh học, vitamin C (axit ascorbic) là một chất chống oxy hóa hòa tan trong nước rất quan trọng đối với cơ thể người. Khi virus xâm nhập đường hô hấp trên, các tế bào miễn dịch cần huy động năng lượng và vi chất để chống lại tình trạng viêm nhiễm cục bộ. Việc thiếu hụt vi chất này có thể khiến phản ứng bảo vệ của cơ thể bị suy giảm. Một số dữ liệu dịch tễ học ghi nhận những người có nồng độ vitamin C trong cơ thể ở mức cao nhất có tỷ lệ mắc viêm phổi thấp hơn rõ rệt so với nhóm ở mức thấp nhất [4]. Tuy nhiên, từ việc hỗ trợ tế bào miễn dịch bình thường đến việc dùng liều cao cấp tốc để "diệt virus" lại là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.
Uống khi vừa chớm cảm: Các thử nghiệm lâm sàng nói gì?
Trọng tâm thắc mắc của phần lớn người bệnh là uống vitamin C ngay ngày đầu phát bệnh có rút ngắn được thời gian nằm liệt giường hay không. Một phân tích gộp kinh điển cập nhật năm 2007 rà soát 7 thử nghiệm can thiệp trên 3.294 đợt nhiễm trùng đường hô hấp khi bắt đầu điều trị bằng vitamin C sau khi triệu chứng khởi phát [5]. Kết quả cho thấy việc dùng vitamin C sau khi chớm bệnh không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về thời gian mắc bệnh so với nhóm dùng giả dược [5].
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2005 cũng chỉ ra kết luận tương tự trên 7 thử nghiệm điều trị ở người lớn, khi thời gian bệnh không được rút ngắn rõ ràng [3]. Điểm sáng duy nhất trong dữ liệu này là một thử nghiệm quy mô lớn ghi nhận việc sử dụng một liều đơn 8 g vitamin C ngay trong ngày đầu phát triệu chứng giúp giảm thời gian ốm có ý nghĩa thống kê [3]. Dẫu vậy, đây chỉ là quan sát đơn lẻ và chưa đủ để tạo thành khuyến cáo đại trà cho mọi người bệnh.
Đến năm 2018, một nghiên cứu tổng quan hệ thống sử dụng nguồn cơ sở dữ liệu Epistemonikos đã đánh giá lại 4 bài tổng quan gồm 8 nghiên cứu ban đầu, trong đó có 7 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên [6]. Các tác giả đi đến kết luận rằng vitamin C hầu như có rất ít hoặc không có bất kỳ tác động nào đến thời gian kéo dài của đợt cảm lạnh thông thường [6]. Thậm chí, số ngày người bệnh phải ở nhà dưỡng bệnh hay nghỉ làm cũng không giảm đi đáng kể khi sử dụng loại vitamin này sau khi đã phát bệnh [6].
Dù vậy, một số phân tích gần đây lại mở ra góc nhìn đa chiều hơn về liều lượng can thiệp. Một tổng quan năm 2022 cho biết việc bổ sung liều tính bằng gram (gram doses) sau khi triệu chứng cảm khởi phát vẫn có thể mang lại hiệu quả rút ngắn thời gian bệnh theo đáp ứng phụ thuộc vào liều [4]. Trong bối cảnh đại dịch, một thử nghiệm trên bệnh nhân nhiễm SARS-CoV-2 dùng liều 8 g/ngày ghi nhận mức giảm 1,2 ngày để đạt mức thuyên giảm 50% triệu chứng tuy chưa đạt ý nghĩa thống kê, nhưng phân tích độc lập cho thấy tỷ lệ hồi phục tăng tới 70% so với chăm sóc tiêu chuẩn [4].
Tác động thực sự đến mức độ nặng của triệu chứng
Nếu thời gian ốm không giảm đi nhiều, liệu việc uống vitamin C có giúp người bệnh bớt mệt mỏi, bớt nghẹt mũi hay đau đầu hơn không? Đây là khía cạnh nhận được nhiều sự quan tâm từ các nhà nghiên cứu trong những năm gần đây. Một phân tích gộp công bố năm 2023 đã tổng hợp 15 so sánh từ 10 thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược với liều vitamin C tối thiểu 1 g/ngày ở những người có sức khỏe ban đầu tốt [1]. Kết quả phân tích cho thấy vitamin C làm giảm đáng kể 15% mức độ nghiêm trọng của bệnh cảm lạnh nói chung [1].
Điều đáng chú ý từ nghiên cứu năm 2023 này nằm ở việc phân tách triệu chứng nặng và nhẹ [1]. Dữ liệu từ 5 so sánh trực tiếp phát hiện vitamin C đem lại lợi ích rõ rệt trong việc rút ngắn thời gian xuất hiện các triệu chứng nặng [1]. Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa tác động của vitamin C lên thời gian của toàn bộ đợt cảm so với thời gian diễn ra triệu chứng nặng (với giá trị P = 0,002) [1]. Ngược lại, vitamin C không thể hiện bất kỳ tác động đáng kể nào đối với thời gian của các triệu chứng nhẹ [1].
Sự bất đồng về việc cải thiện triệu chứng vẫn tồn tại trong y văn trước đó. Một bài phân tích y khoa năm 2009 từng nhận định rằng dù vitamin C dùng đều đặn có thể rút ngắn số ngày ốm, nó lại không làm giảm độ nặng của triệu chứng cảm lạnh [7]. Sự khác nhau giữa các kết luận này thường đến từ cách định nghĩa mức độ nghiêm trọng, thang điểm đo lường và liều lượng sử dụng trong từng thiết kế nghiên cứu.
Dự phòng hàng ngày và chữa trị cấp tốc: Sự khác biệt then chốt
Một nguyên nhân lớn dẫn đến ngộ nhận là sự nhầm lẫn giữa việc "bổ sung đều đặn hàng ngày để phòng ngừa" và "uống cấp tốc khi vừa phát bệnh". Bằng chứng tổng hợp từ Cochrane năm 2013 dựa trên 29 phép so sánh với 11.306 người cho thấy việc bổ sung vitamin C thường quy hàng ngày không làm giảm tỷ lệ mắc cảm lạnh ở cộng đồng nói chung, với nguy cơ tương đối RR là 0,97 [8]. Một đánh giá trước đó vào năm 2004 trên 11.077 người cũng ghi nhận tỷ lệ RR tương đương là 0,96 [2]. Điều này đồng nghĩa với việc uống vitamin C mỗi ngày không giúp người bình thường tránh được virus cảm cúm.
Tuy nhiên, nếu đã dùng đều đặn từ trước, khi không may nhiễm bệnh, cơ thể lại hồi phục nhanh hơn. Tổng quan năm 2013 phân tích 31 so sánh trên 9.745 đợt cảm lạnh ghi nhận việc bổ sung đều đặn giúp rút ngắn thời gian ốm 8% ở người lớn và 14% ở trẻ em [8]. Tỷ lệ rút ngắn thời gian cảm lạnh 8% ở người lớn và 13,6% ở trẻ em cũng từng được xác nhận trong phân tích năm 2007 [5]. Đặc biệt, ở nhóm trẻ em dùng liều từ 1 đến 2 g/ngày, thời gian mắc cảm lạnh có thể được rút ngắn tới 18% [8].
Một ngoại lệ rất đặc biệt về khả năng phòng bệnh xảy ra ở những nhóm người phải vận động cường độ rất cao. Dữ liệu từ 5 thử nghiệm trên 598 vận động viên chạy marathon, vận động viên trượt tuyết và binh lính tập luyện ở vùng cận Bắc cực cho thấy vitamin C làm giảm tới 52% nguy cơ mắc cảm lạnh, với RR đạt 0,48 [8]. Tác dụng phòng ngừa giảm 50% nguy cơ mắc bệnh ở nhóm đối tượng chịu áp lực thể chất hoặc nhiệt độ khắc nghiệt này cũng được ghi nhận đồng nhất trong báo cáo năm 2005 và năm 2007 [3, 5].
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng vitamin C
Hiểu lầm lớn nhất của đa số người dân là xem vitamin C như một loại "thuốc kháng virus" có khả năng chặn đứng mầm bệnh ngay khi vừa hắt hơi. Thực tế, không có bằng chứng nào chứng minh một vài viên sủi có thể tiêu diệt virus gây bệnh trong vòng vài giờ. Vitamin C chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa phản ứng miễn dịch và giảm các phản ứng oxy hóa của tế bào trong cơn viêm nhiễm [1].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "càng uống nhiều càng nhanh khỏi". Một số người tự ý uống 3 đến 4 viên sủi mỗi ngày, nạp vào lượng vi chất vượt xa ngưỡng hấp thu của đường ruột. Việc bổ sung ồ ạt một lượng lớn vitamin C trong thời gian ngắn không làm tăng hiệu quả chữa bệnh theo cấp số nhân mà phần dư thừa sẽ nhanh chóng bị đào thải qua nước tiểu, đồng thời gây áp lực lớn lên hệ tiêu hóa.
Nhiều người cũng tin rằng chỉ cần uống vitamin C là đủ mà bỏ qua các biện pháp nền tảng. Khi bị cảm, việc nghỉ ngơi đầy đủ, giữ ấm cơ thể, súc họng bằng nước muối sinh lý và uống nhiều nước ấm mới là chìa khóa then chốt giúp hệ miễn dịch nhanh chóng chiến thắng virus. Vitamin C không thể thay thế cho các nguyên tắc chăm sóc cơ bản này.
Những ai cần thận trọng khi bổ sung vitamin C?
Mặc dù vitamin C là vi chất tương đối an toàn vì tan trong nước, việc tự ý bổ sung liều cao khi bị ốm không phù hợp với tất cả mọi người. Những người có tiền sử sỏi thận, đặc biệt là sỏi canxi oxalat, cần hết sức thận trọng. Lượng vitamin C dư thừa khi chuyển hóa trong cơ thể có thể làm tăng bài tiết oxalat qua đường niệu, làm tăng nguy cơ tái phát sỏi thận.
Người mắc các bệnh lý liên quan đến dạ dày như viêm loét dạ dày tá tràng hay trào ngược dạ dày thực quản cũng nên cẩn thận. Việc uống các loại viên sủi chứa hàm lượng axit cao lúc bụng đói khi đang mệt mỏi có thể gây cồn cào, buồn nôn, đau rát thượng vị và tiêu chảy. Ngoài ra, người mắc bệnh ứ sắt (hemochromatosis) không nên tự ý dùng vitamin C liều cao vì vi chất này làm tăng khả năng hấp thu sắt tại ruột. Bệnh nhân có bệnh lý mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm bổ sung liều cao.
Gợi ý áp dụng thực tế để hỗ trợ cơ thể phục hồi
Để hỗ trợ cơ thể tốt nhất khi bắt đầu có dấu hiệu mệt mỏi hay cảm lạnh, cách tiếp cận khoa học nhất là bổ sung dinh dưỡng một cách chừng mực và hợp lý. Thay vì phụ thuộc vào viên sủi liều cao, bạn nên ưu tiên nạp vitamin C tự nhiên từ các loại trái cây tươi như cam, bưởi, ổi, kiwi hoặc các loại rau xanh như ớt chuông, bông cải xanh. Nguồn vi chất từ thực phẩm tự nhiên không chỉ dễ hấp thu mà còn đi kèm nước, chất xơ và các bioflavonoid hỗ trợ sức khỏe.
Nếu chọn sử dụng viên uống bổ sung, liều lượng từ 500 mg đến 1.000 mg mỗi ngày trong giai đoạn ốm ngắn ngày là mức được nhiều nghiên cứu đánh giá [1]. Bạn nên chia nhỏ liều uống sau các bữa ăn no trong ngày thay vì uống dồn một lần để hạn chế kích ứng niêm mạc dạ dày và giúp cơ thể hấp thu tối ưu. Tuyệt đối không nên uống vitamin C vào buổi tối muộn vì có thể gây kích thích thần kinh nhẹ làm khó ngủ.
Bên cạnh đó, việc kết hợp dinh dưỡng tổng thể đóng vai trò then chốt. Hãy đảm bảo uống đủ nước ấm, bổ sung các món súp gà, cháo giải cảm dễ tiêu hóa và giữ môi trường sống thông thoáng. Việc duy trì chế độ ăn uống cân bằng giàu vitamin và khoáng chất quanh năm sẽ mang lại giá trị bảo vệ sức khỏe bền vững hơn nhiều so với việc chỉ vội vã tìm đến vitamin C khi cơ thể đã phát bệnh.
Tóm lại, vitamin C không phải là "liều thuốc tiên" giúp khỏi cảm tức thì chỉ sau một đêm. Việc bổ sung khi mới ốm chỉ hỗ trợ giảm bớt phần nào độ nặng của các triệu chứng nghiêm trọng trong đợt bệnh [1]. Thay vì phụ thuộc vào viên sủi lúc nguy cấp, việc duy trì một lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất và nghỉ ngơi khoa học mới là tấm lá chắn tốt nhất cho sức đề kháng của bạn.