Nhiều người dân ở các vùng trung du và miền núi thường có thói quen lên rừng đào các loại rễ cây thuốc nam, trong đó có rễ cây trọng đũa, về phơi khô rồi sắc nước uống hàng ngày để chữa đau nhức xương khớp, bồi bổ cơ thể hoặc giải độc. Không ít người tin rằng các loại thảo dược mọc tự nhiên trên đồi núi hoàn toàn lành tính, uống càng đậm đặc và càng lâu dài thì càng nhanh khỏi bệnh.
Tuy nhiên, việc tự ý sắc rễ trọng đũa uống liên tục nhiều tuần, nhiều tháng mà không có liều lượng chuẩn hóa tiềm ẩn nguy cơ rất lớn gây quá tải chuyển hóa, suy giảm chức năng lọc của cầu thận và tổn thương tế bào gan. Các chuyên gia y tế cảnh báo, bất kỳ hoạt chất thảo dược nào khi đưa vào cơ thể với nồng độ cao trong thời gian dài đều trở thành gánh nặng cho hệ bài tiết.
Thói quen sắc rễ trọng đũa và niềm tin "cây cỏ không độc"
Cây trọng đũa (còn được gọi trong dân gian ở nhiều nơi là cây cơm nguội răng cưa, kim đặc, thuộc chi Ardisia) từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền khu vực Đông Á và Nam Á nhằm trị sưng viêm, vết thương bầm tím [1]. Phần rễ và thân rễ của loài cây này thường được thu hái, xắt lát phơi khô và dùng dưới dạng nước sắc hoặc ngâm rượu.
Chính vì được xếp vào nhóm cây cỏ thiên nhiên, nhiều người bệnh có tâm lý chủ quan, tự ý tăng liều sắc thật đặc hoặc dùng thay nước trà uống từ tháng này qua tháng khác. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, chán ăn hay tiểu ít, người dùng lại lầm tưởng là cơ thể đang "thải độc" nên tiếp tục kiên trì uống, vô tình đẩy cơ quan lọc thải vào trạng thái suy kiệt.
Thực tế, rễ cây rừng tích tụ rất nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên phức tạp để tự bảo vệ trước sâu bệnh trong tự nhiên. Khi con người tự ý đun sắc tự do, nồng độ các chất hòa tan vào nước không thể kiểm soát được, khiến cơ thể phải tiếp nhận một lượng lớn hợp chất lạ cùng lúc mà không có chỉ định chuyên môn.
Uống rễ trọng đũa dài ngày: Thận và gan chịu áp lực ra sao?
Trong cơ thể người cũng như động vật, gan và thận là hai cơ quan cực kỳ nhạy cảm với các chất có độc tính, đồng thời đóng vai trò là chỉ số quan trọng phản ánh trạng thái sinh lý lẫn bệnh lý [2]. Tất cả các chất tan trong nước sau khi hấp thu vào máu đều phải đi qua gan để chuyển hóa và qua các tiểu cầu thận để lọc bỏ chất thải ra ngoài theo nước tiểu.
Khi uống nước sắc rễ trọng đũa đậm đặc trong thời gian dài, các mao mạch cầu thận phải làm việc liên tục để loại bỏ các phức hợp hóa chất chưa được nghiên cứu đầy đủ về dược động học. Việc bài tiết quá mức trong điều kiện thiếu kiểm soát nồng độ sẽ gây áp lực trực tiếp lên biểu mô ống thận và màng lọc cầu thận.
Nếu tế bào thận bị tổn thương hoặc chức năng bài tiết bị suy giảm, khả năng thanh thải của thận sẽ tụt dốc, dẫn đến hiện tượng ứ đọng các sản phẩm chuyển hóa độc hại trong máu [2]. Đây chính là khởi đầu của tình trạng suy giảm chức năng thận cấp hoặc mạn tính do lạm dụng thảo dược.
Cơ chế tổn thương thận: Khi cơ quan lọc thải bị quá tải
Để đánh giá mức độ tổn thương của thận và gan do các hợp chất ngoại lai gây ra, y học thường dựa vào các xét nghiệm sinh hóa chuyên biệt [2]. Creatinine và urea là hai sản phẩm chuyển hóa thải trừ chủ yếu qua nước tiểu nhờ hoạt động lọc của thận [2]. Khi chức năng thận bị suy yếu, nồng độ creatinine và urea trong máu sẽ tăng cao do khả năng thanh thải của thận bị suy giảm [2].
Bên cạnh đó, các men như alanine aminotransferase (ALT) và alkaline phosphatase (ALP) là những enzyme tìm thấy chủ yếu ở gan và thận [2]. Sự gia tăng bất thường của ALT, ALP và nồng độ protein toàn phần trong máu phản ánh tình trạng tổn thương chức năng gan, thận và làm gia tăng nguy cơ nhiễm trùng [2].
Khi nạp một lượng lớn nước sắc rễ trọng đũa mỗi ngày, thận không chỉ phải lọc nước mà còn phải xử lý hàng loạt phân tử lớn chưa rõ độc tính bán trường diễn. Nếu các hợp chất này gây lắng đọng hoặc hoại tử tế bào biểu mô ống thận, quá trình tái hấp thu và bài tiết sẽ rối loạn, làm các chỉ số urea và creatinine máu tăng vọt, báo hiệu thận đang bị tổn thương nghiêm trọng [2].
Khoa học nói gì về độ an toàn của dược liệu chi Trọng đũa?
Chi Trọng đũa (Ardisia, thuộc họ Myrsinaceae) là một chi thực vật rất đa dạng với hàng chục loài khác nhau, chẳng hạn riêng tại Philippines đã ghi nhận tới 68 loài [3]. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2024 về rễ và thân rễ của loài trọng đũa (Ardisia Crispae Radix et Rhizoma, gồm các loài chính như Ardisia crispa, Ardisia crenata) đã phân lập và xác định được khoảng 161 hợp chất hóa học khác nhau [1].
Các hợp chất này bao gồm saponin, flavonoid, coumarin, tinh dầu, lignan và terpene [1]. Trong số đó, saponin và một số glycoside tự nhiên là những chất có hoạt tính sinh học rất mạnh. Mặc dù chúng có thể mang lại tác dụng kháng viêm hay ức chế vi sinh vật, nhưng nếu tích tụ ở liều cao, nhiều loại saponin có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa và tạo gánh nặng lớn cho màng lọc cầu thận khi đào thải.
Nghiên cứu trên động vật thực nghiệm với các loài thuộc chi Ardisia cho thấy, việc đưa chiết xuất thảo dược vào cơ thể qua đường uống liên tục đòi hỏi phải theo dõi sát sao sự thay đổi trọng lượng của các cơ quan nội tạng quan trọng như gan và thận [3]. Các nhà nghiên cứu độc học khẳng định rằng sự thay đổi trọng lượng tương đối của cơ quan nội tạng là chỉ dấu phản ánh độc tính nhạy cảm và chính xác hơn so với trọng lượng tuyệt đối [2].
Đáng chú ý, báo cáo tổng quan khoa học năm 2024 chỉ rõ rằng các nghiên cứu hiện nay về rễ và thân rễ trọng đũa chủ yếu mới tập trung vào xác định thành phần hóa thực vật và hoạt tính dược lý sơ bộ [1]. Cơ chế tác động dược lý sâu cũng như các đánh giá có hệ thống về hiệu quả điều trị và tính an toàn lâm sàng trên cơ thể người vẫn còn rất hạn chế và cần được nghiên cứu thêm [1].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống lớn về an toàn lâm sàng
Không thể phủ nhận rằng y học cổ truyền xem rễ trọng đũa là một vị thuốc quý để chữa các chứng viêm nhiễm và chấn thương [1]. Y học hiện đại cũng ghi nhận chiết xuất từ rễ loài cây này sở hữu nhiều tiềm năng đáng chú ý như hoạt tính kháng viêm, chống khối u, kháng khuẩn, chống oxy hóa và ức chế tạo mạch [1].
Tuy nhiên, có một khoảng cách rất lớn giữa việc "có hoạt tính sinh học trong ống nghiệm" với việc "uống an toàn trên người bệnh". Việc phát hiện 161 hợp chất hóa học trong rễ trọng đũa chứng minh đây là một tổ hợp dược chất vô cùng phức tạp [1]. Khi người dân tự sắc uống, họ hoàn toàn không biết mình đang hấp thu bao nhiêu miligam hoạt chất mỗi ngày.
Việc thiếu vắng các thử nghiệm độc tính bán trường diễn và trường diễn trên lâm sàng khiến người sử dụng đối mặt với nguy cơ biến chứng tiềm ẩn [1]. Một dược liệu có thể làm giảm sưng đau khớp trước mắt nhờ hoạt tính kháng viêm, nhưng đồng thời lại âm thầm hủy hoại các nephron của thận nếu dùng kéo dài mà không có chỉ định kiểm soát liều lượng [2], [1].
Những hiểu lầm nguy hiểm khi sử dụng rễ cây rừng làm thuốc
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống thuốc nam không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Nhiều người cho rằng nước sắc từ rễ cây thiên nhiên chỉ là nước lá cây, nếu cơ thể không hấp thụ hết thì sẽ tự động đào thải ra ngoài mà không để lại tác hại nào. Đây là nhận thức rất sai lầm, bởi mọi chất đào thải qua thận đều phải tương tác hóa học với tế bào thận [2].
Hiểu lầm thứ hai là thói quen sắc nước thật đặc để "uống cho nhanh khỏi". Việc cô đặc nước sắc rễ trọng đũa làm nồng độ các chất saponin, flavonoid và tannin tăng lên gấp nhiều lần [1]. Nồng độ đậm đặc này có thể gây co thắt mạch máu thận cục bộ, làm giảm dòng máu nuôi dưỡng nhu mô thận và kích hoạt các phản ứng viêm vi thể tại mô kẽ thận.
Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn giữa các loài trong tự nhiên. Chi Ardisia có hàng chục loài mọc hoang dã với hình thái lá và rễ tương đối giống nhau [3]. Người dân đi rừng tự thu hái rất dễ đào nhầm các loài có độc tính cao hoặc chứa hàm lượng hoạt chất lạ, dẫn đến ngộ độc cấp tính kèm suy gan, suy thận mà không rõ nguyên nhân.
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã có tiền sử bệnh lý về thận như viêm cầu thận, suy thận mạn, hội chứng thận hư tuyệt đối không được tự ý sắc rễ trọng đũa uống. Ở nhóm đối tượng này, số lượng đơn vị lọc thận còn hoạt động đã bị suy giảm đáng kể, việc đưa thêm các hợp chất chưa rõ dược tính [1] sẽ nhanh chóng đẩy người bệnh vào tình trạng suy thận giai đoạn cuối phải chạy thận nhân tạo.
Người mắc bệnh gan mạn tính, men gan cao hoặc xơ gan cũng cần tránh xa việc sử dụng rễ trọng đũa tự phát. Gan là trạm trung chuyển chuyển hóa đầu tiên của các hoạt chất thảo dược [2]. Khi gan đã suy yếu, các hợp chất trong rễ cây không được khử độc hiệu quả, làm tăng độc tính tuần hoàn và gián tiếp gây hại cho thận.
Người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người đang sử dụng các thuốc tây điều trị bệnh mạn tính (như thuốc hạ huyết áp, thuốc tiểu đường, thuốc chống đông) cũng không nên tự ý dùng. Hoạt chất trong rễ trọng đũa có thể tương tác bất lợi với thuốc điều trị, làm thay đổi sinh khả dụng và gia tăng độc tính cho cả gan lẫn thận.
Khuyến cáo sử dụng dược liệu đúng cách để bảo vệ thận
Để bảo vệ đôi bàn chân và lá chắn lọc thải của cơ thể, người dân tuyệt đối không tự ý đào xới rễ cây rừng hoặc mua các loại rễ cây trôi nổi trên mạng xã hội về đun uống thay nước lọc. Nếu có nhu cầu sử dụng rễ trọng đũa để hỗ trợ điều trị bệnh xương khớp hay tiêu viêm, người bệnh cần đến các bệnh viện y học cổ truyền để được bác sĩ bắt mạch, kê đơn theo đúng liều lượng an toàn.
Thời gian sử dụng bất kỳ bài thuốc thảo dược nào cũng cần có liệu trình ngắt quãng cụ thể, tuyệt đối không uống liên tục nhiều tháng liền. Trong quá trình điều trị bằng thuốc nam, việc theo dõi định kỳ các chỉ số chức năng thận và gan qua xét nghiệm máu (creatinine, urea, ALT, ALP) là vô cùng cần thiết để phát hiện sớm các dấu hiệu quá tải của cơ quan bài tiết [2].
Nếu trong quá trình sử dụng xuất hiện các triệu chứng bất thường như phù mi mắt, phù hai chi dưới, tiểu ít, nước tiểu có bọt lâu tan, mệt mỏi rũ rượi hoặc chán ăn, người bệnh cần lập tức ngừng uống và đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa thận để được thăm khám và xử trí kịp thời.
Tự ý sắc rễ trọng đũa uống dài ngày là một thói quen tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ suy giảm chức năng thận và gan. Mặc dù rễ trọng đũa chứa nhiều hoạt chất sinh học có tiềm năng kháng viêm quý giá [1], nhưng việc thiếu kiểm soát liều lượng và chưa có đầy đủ bằng chứng an toàn lâm sàng [1] biến thói quen này thành con dao hai lưỡi. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược tự nhiên nào vào cơ thể để bảo vệ chức năng bài tiết quý giá của mình.
