Uống vitamin E liều cao có làm tăng nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt?

Nhiều nam giới bước vào độ tuổi trung niên thường có thói quen tự mua các loại vitamin tổng hợp, đặc biệt là vitamin E và selen, để bồi bổ sức khỏe và phòng ngừa bệnh tật. Không ít người tin rằng việc uống các chất chống oxy hóa liều cao mỗi ngày sẽ giúp ngăn chặn sự lão hóa và giảm nguy cơ mắc các bệnh mạn tính nguy hiểm, bao gồm cả ung thư tuyến tiền liệt.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học thực tế lại mang đến câu trả lời hoàn toàn trái ngược với kỳ vọng này. Việc tự ý bổ sung vitamin E liều cao ở dạng tổng hợp không những không giúp phòng ngừa bệnh mà còn có thể làm gia tăng nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt cũng như các rủi ro sức khỏe khác ^[1], ^[2].

Kỳ vọng từ phòng thí nghiệm đến thử nghiệm lâm sàng SELECT

Trong nhiều năm, selen và vitamin E là hai trong số những thực phẩm bổ sung phổ biến nhất được nghiên cứu và kỳ vọng có khả năng làm giảm nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt ^[3]. Các tổn thương do oxy hóa từ lâu đã được xem là một trong những cơ chế tiềm tàng thúc đẩy sự phát triển của nhiều dạng ung thư ^[4]. Nhiều nghiên cứu dịch tễ và tiền lâm sàng trước đó từng ghi nhận các chất chống oxy hóa có thể hỗ trợ bảo vệ tế bào khỏi tác nhân gây hại ^[4].

Đặc biệt, trong các thí nghiệm nuôi cấy tế bào, sự phối hợp giữa vitamin E và selen đã chứng minh được tác động ức chế tế bào ung thư tuyến tiền liệt LNCaP phát triển thông qua việc giảm tỷ lệ tế bào bước vào pha phân chia S ^[5]. Những kết quả đầy hứa hẹn này cùng dữ liệu thứ cấp từ thử nghiệm Alpha-Tocopherol Beta-Carotene (ATBC) trước đó – vốn từng ghi nhận mức giảm 41% tỷ lệ tử vong do ung thư tuyến tiền liệt ở người dùng alpha-tocopherol – đã thúc đẩy giới y khoa triển khai thử nghiệm SELECT ^[2], ^[6].

Thử nghiệm Phòng ngừa Ung thư bằng Selen và Vitamin E (SELECT) được thiết kế với quy mô rất lớn, điều kiện kiểm soát nghiêm ngặt và thời gian theo dõi dài hạn nhằm tìm kiếm câu trả lời dứt khoát ^[4], ^[1]. Nghiên cứu này đã tuyển chọn 35.533 nam giới khỏe mạnh từ 55 tuổi trở lên (từ 50 tuổi trở lên đối với người Mỹ gốc Phi) hoàn toàn không mắc ung thư tuyến tiền liệt tại thời điểm ban đầu, được xác định qua khám trực tràng và chỉ số PSA dưới 4 ng/ml ^[1], ^[2].

Những người tham gia được phân ngẫu nhiên vào 4 nhóm can thiệp: nhóm dùng 400 IU vitamin E mỗi ngày (ở dạng all-rac-alpha-tocopheryl acetate tổng hợp), nhóm dùng 200 microgram selen mỗi ngày (l-selenomethionine), nhóm phối hợp cả hai loại chất trên, và nhóm sử dụng giả dược ^[1], ^[2]. Kế hoạch ban đầu dự kiến theo dõi người tham gia trong thời gian từ 7 đến 12 năm ^[2].

Kết quả bất ngờ: Nguy cơ tăng thay vì giảm

Trái ngược hoàn toàn với những giả thuyết ban đầu, thử nghiệm SELECT đã thất bại trong việc chứng minh bất kỳ lợi ích giảm nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt nào từ việc dùng vitamin E và selen ^[4]. Sau thời gian theo dõi trung bình 5,5 năm, các nhà nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng về tác dụng bảo vệ của vitamin E đối với ung thư tuyến tiền liệt hay ung thư nói chung ^[1].

Cụ thể, tỷ số nguy cơ (Hazard Ratio - HR) đối với ung thư tuyến tiền liệt ở nhóm chỉ dùng vitamin E là 1,13 với khoảng tin cậy 99% CI từ 0,95 đến 1,35 (p = 0,06; với 473 ca mắc), so với nhóm dùng selen đơn độc là 1,04 (99% CI từ 0,87 đến 1,24; p = 0,62; với 432 ca mắc), nhóm dùng kết hợp cả hai chất là 1,05 (99% CI từ 0,88 đến 1,25; p = 0,52; với 437 ca mắc), trong khi nhóm giả dược có 416 ca mắc ^[2]. Dù mức tăng nguy cơ tương đối 13% ở nhóm dùng vitamin E đơn lẻ chưa đạt ý nghĩa thống kê đầy đủ tại thời điểm đó (p = 0,06), đây vẫn là một tín hiệu cảnh báo an toàn rõ ràng ^[2]. Bên cạnh đó, nhóm chỉ dùng selen cũng ghi nhận sự gia tăng nguy cơ mắc mới bệnh đái tháo đường týp 2 với nguy cơ tương đối là 1,07 (p = 0,16) ^[2].

Chính vì những lo ngại về mặt an toàn cùng với việc thiếu hiệu quả phòng bệnh của các hoạt chất và liều dùng thử nghiệm, nghiên cứu SELECT đã buộc phải dừng can thiệp sớm hơn kế hoạch ^[7]. Các dữ liệu bổ sung từ nghiên cứu Sức khỏe Bác sĩ II (Physicians' Health Study II) sau đó với thời gian can thiệp lên đến 10 năm cũng cho thấy việc bổ sung 400 IU alpha-tocopherol tổng hợp không làm giảm tỷ lệ mắc (HR = 0,97) hay tỷ lệ tử vong do ung thư tuyến tiền liệt (HR = 1,01) ^[6].

Các nhà nghiên cứu nhận định rằng việc bổ sung alpha-tocopherol ở giai đoạn từ trung niên đến cuối đời hoàn toàn không mang lại hiệu quả phòng ngừa ung thư tuyến tiền liệt ^[1]. Điều này khẳng định việc tự ý nạp vitamin E tổng hợp liều cao không phải là chiếc khiên bảo vệ như nhiều người vẫn lầm tưởng ^[1], ^[2].

Bóc tách nguyên nhân: Liều lượng và dạng bào chế

Tại sao một chất chống oxy hóa vốn được coi là có lợi trong phòng thí nghiệm lại gây ra tác động bất lợi hoặc vô hiệu trên cơ thể người? Một trong những nguyên nhân hàng đầu được chỉ ra là vấn đề liều lượng ^[3], ^[7]. Trong thử nghiệm SELECT, mức liều vitamin E được sử dụng lên tới 400 IU mỗi ngày ^[3], ^[1]. Con số này cao gấp 8 lần mức liều 50 IU mỗi ngày – vốn là liều lượng từng cho thấy có hiệu quả trong một thử nghiệm ngẫu nhiên triển vọng trước đây ^[3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu dịch tễ trong quá khứ từng ghi nhận việc dùng vitamin E liều cao (từ 100 IU mỗi ngày trở lên) có liên quan đến việc gia tăng nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt dạng ác tính hoặc gây tử vong ở những người không hút thuốc ^[3]. Việc đẩy liều lượng lên quá cao dường như đã làm đảo lộn cân bằng sinh học của cơ thể ^[3], ^[7].

Nguyên nhân quan trọng thứ hai nằm ở dạng bào chế của vitamin E ^[1], ^[7]. Các thử nghiệm phòng ngừa hóa học lớn như SELECT đã sử dụng alpha-tocopherol tổng hợp ^[1]. Tuy nhiên, trong tự nhiên, vitamin E tồn tại dưới rất nhiều dạng tocopherol và tocotrienol khác nhau với cấu trúc phân tử, hoạt tính sinh học và độ khả dụng sinh học riêng biệt ^[1].

Điển hình là gamma-tocopherol – dạng vitamin E phổ biến nhất có trong khẩu phần ăn uống tự nhiên – đã được các nghiên cứu phòng thí nghiệm chứng minh là sở hữu hoạt tính chống ung thư mạnh hơn so với alpha-tocopherol ^[1]. Việc nạp đơn độc một lượng lớn alpha-tocopherol tổng hợp có thể ức chế hoặc làm xáo trộn các dạng vitamin E tự nhiên khác trong cơ thể, làm mất đi tác dụng sinh học vốn có từ chế độ ăn uống ^[3], ^[1]. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng vitamin E hấp thu tự nhiên qua chế độ ăn uống có liên quan đến việc giảm nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt tốt hơn so với dạng viên uống bổ sung ^[3].

Mặt khác, các nhà khoa học cũng thừa nhận rằng trước khi bước vào các thử nghiệm lâm sàng lớn trên người, giới y học đã thiếu các nghiên cứu tiền lâm sàng in vivo (trên cơ thể sống) phù hợp, dù có rất nhiều nghiên cứu in vitro (trong ống nghiệm) cho kết quả khả quan ^[7]. Sự phức tạp của cơ thể sống khiến phản ứng với các chất chống oxy hóa diễn ra khác xa so với các đĩa nuôi cấy tế bào đơn lẻ ^[7].

Yếu tố gen và nồng độ vi chất ban đầu quyết định tác động

Không chỉ phụ thuộc vào dạng thuốc hay liều dùng, tác động của các vi chất này còn bị chi phối mạnh mẽ bởi cơ địa từng cá nhân ^[3], ^[8]. Một nghiên cứu bệnh chứng lồng ghép trên 1.434 nam giới từ thử nghiệm SELECT (bao gồm 278 ca ung thư tuyến tiền liệt độ ác tính cao với điểm Gleason từ 7 trở lên) đã làm sáng tỏ vai trò của hệ gen ^[8].

Các nhà nghiên cứu phát hiện các biến thể di truyền đơn nucleotide (SNP) liên quan đến các gen chuyển hóa hoặc vận chuyển vitamin E như SEC14L2, SOD1 và TTPA có tương tác đáng kể với việc bổ sung vitamin E và nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt độ ác tính cao ^[8]. Tương tự, đối với selen, các biến thể trên gen CAT, SOD2, PRDX6, SOD3 và TXNRD2 cũng điều chỉnh mức độ rủi ro khi dùng chất bổ sung ^[8]. Điều này đồng nghĩa với việc cùng một liều vitamin E hoặc selen, phản ứng của mỗi người có thể rất khác nhau dựa trên cấu trúc gen của họ ^[8].

Hơn nữa, nồng độ vi chất có sẵn trong máu đóng vai trò như một chiếc van điều tiết ^[3]. Dữ liệu cho thấy các chất bổ sung như selen chỉ mang lại lợi ích cho những người có nồng độ selen huyết tương ban đầu ở mức thấp ^[3]. Ngược lại, những người vốn đã có nồng độ bình thường hoặc cao nếu tiếp tục bổ sung thêm sẽ không nhận được lợi ích, thậm chí có thể phải đối mặt với nguy cơ gia tăng ung thư tuyến tiền liệt ^[3].

Quy luật tương tự cũng từng được ghi nhận với vitamin E khi việc bổ sung chủ yếu chỉ đem lại sự suy giảm nguy cơ ung thư ở những người có mức vitamin E thấp hoặc những người đang và từng hút thuốc lá ^[3]. Khi cơ thể không thiếu hụt, việc cố tình nạp thêm chất chống oxy hóa liều cao dường như biến một chất có lợi thành tác nhân gây hại ^[3].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, việc sử dụng các chế phẩm bổ sung vitamin E liều cao cần được kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt ở các nhóm đối tượng sau:

• Nam giới trung niên và cao tuổi: Những người hoàn toàn khỏe mạnh không nên tự ý mua các loại vitamin E liều cao (từ 100 IU đến 400 IU trở lên mỗi ngày) với mục đích phòng ngừa ung thư tuyến tiền liệt ^[3], ^[1], ^[2].
• Người không hút thuốc lá: Các dữ liệu nghiên cứu chỉ ra rằng người không hút thuốc khi dùng vitamin E liều cao (từ 100 IU/ngày trở lên) có nguy cơ đối mặt với ung thư tuyến tiền liệt thể ác tính cao hơn ^[3].
• Người có nồng độ vi chất bình thường: Những ai đã có chế độ dinh dưỡng đầy đủ, không bị thiếu hụt vitamin E hay selen qua xét nghiệm không nên dùng viên uống bổ sung ^[3].
• Người có tiền sử bệnh lý chuyển hóa hoặc gia đình có nguy cơ ung thư: Do tác động của các vi chất này có thể bị biến đổi tiêu cực tùy thuộc vào biến thể gen chuyển hóa và tình trạng sức khỏe tổng thể ^[8], ^[2].

Bất kỳ ai trước khi bắt đầu sử dụng một loại thực phẩm bổ sung liều cao kéo dài đều cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá chính xác nhu cầu của cơ thể.

Giải pháp an toàn từ chế độ dinh dưỡng hàng ngày

Thay vì trông chờ vào những viên nang vitamin E tổng hợp liều cao với nhiều rủi ro tiềm ẩn, giải pháp an toàn và bền vững nhất cho nam giới là tối ưu hóa nguồn dưỡng chất thông qua chế độ ăn uống tự nhiên ^[3], ^[1].

Nguồn vitamin E trong tự nhiên rất phong phú, đặc biệt là dạng gamma-tocopherol – hoạt chất đã được chứng minh có hoạt tính sinh học tốt ^[1]. Bạn có thể dễ dàng bổ sung vitamin E tự nhiên thông qua các loại hạt như hạnh nhân, hạt hướng dương, quả óc chó, cũng như từ các loại dầu thực vật và rau có lá màu xanh đậm. Các thực phẩm này không chỉ cung cấp vitamin E ở tỷ lệ cân đối mà còn đi kèm với chất xơ, khoáng chất và hàng loạt hợp chất thực vật có lợi khác mà viên uống tổng hợp không thể thay thế được ^[1].

Để duy trì sức khỏe tuyến tiền liệt, nam giới nên xây dựng lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng, uống đủ nước và tăng cường vận động thể chất. Đồng thời, việc khám sức khỏe định kỳ và thực hiện các xét nghiệm tầm soát chuyên khoa như đo nồng độ PSA hay thăm khám tuyến tiền liệt khi bước qua tuổi 50 là biện pháp y tế khoa học nhất để bảo vệ bản thân, thay vì tự ý điều trị bằng các viên uống bổ sung không rõ hiệu quả ^[1], ^[2].

Tóm lại, vitamin E là một vi chất dinh dưỡng thiết yếu của cơ thể, nhưng "nhiều hơn" không đồng nghĩa với "tốt hơn". Cảnh báo rõ ràng từ thử nghiệm SELECT là lời nhắc nhở đắt giá rằng việc lạm dụng các chất chống oxy hóa tổng hợp liều cao có thể biến một dưỡng chất bảo vệ thành yếu tố gia tăng rủi ro cho sức khỏe ^[7], ^[2]. Lựa chọn thông thái nhất luôn bắt đầu từ một chế độ ăn uống tự nhiên cân bằng và sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ.