Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại khoáng chất và thực phẩm bổ sung chống oxy hóa với hy vọng tạo ra một "tấm khiên" ngăn ngừa khối u ác tính. Trong số các hoạt chất được quảng bá rầm rộ, selen nổi lên như một vi chất thiết yếu thường được gán cho công dụng phòng chống ung thư mạnh mẽ. Tuy nhiên, việc tự ý uống viên bổ sung selen mỗi ngày có thực sự giúp chúng ta tránh xa căn bệnh nan y này hay không?
Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học uy tín hiện nay là: việc bổ sung selen bằng viên uống không giúp ngăn ngừa ung thư ở những người khỏe mạnh có chế độ dinh dưỡng bình thường [1]. Thậm chí, việc lạm dụng hoạt chất này còn tiềm ẩn nguy cơ gây độc do ranh giới giữa liều có lợi và liều độc hại của selen rất hẹp [2].
Cơ chế sinh học của selenoprotein đối với tế bào
Selen là một nguyên tố vi lượng thiết yếu đóng vai trò cấu thành đặc biệt trong cơ thể con người [3]. Về mặt di truyền học, selen được tích hợp trực tiếp vào cấu trúc protein dưới dạng selenocysteine, vốn được xem là axit amin thứ 21 [3]. Hầu hết các phân tử selenoprotein này sở hữu nhiều đặc tính sinh học đa dạng, nổi bật nhất là khả năng chống oxy hóa và kháng viêm [3].
Trong hệ thống phòng thủ của cơ thể, selen hiện diện nòng cốt trong hai họ enzyme quan trọng là glutathione peroxidase (GPxs) và thioredoxin reductase (TrxRs) [3]. Các enzyme này có nhiệm vụ trung hòa các gốc tự do, giảm thiểu tổn thương oxy hóa đối với cấu trúc tế bào và điều hòa quá trình oxy hóa khử [4]. Bên cạnh đó, selen cũng được ghi nhận tham gia vào các tiến trình sinh học liên quan đến phản ứng chống lại các biến đổi ác tính ở mức độ tế bào [5]. Mặc dù các mô hình phòng thí nghiệm chứng minh vai trò chống oxy hóa rất rõ nét, cơ chế chính xác trong việc ngăn chặn khối u ở người vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [3].
Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn
Dù cơ chế sinh học trong ống nghiệm rất hứa hẹn, các thử nghiệm lâm sàng thực tế trên người lại mang đến kết quả hoàn toàn trái ngược. Báo cáo tổng quan của hệ thống Cochrane năm 2018 đã cung cấp cái nhìn toàn diện khi phân tích 83 nghiên cứu, bao gồm 10 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với tổng cộng 27.232 người tham gia được chia ngẫu nhiên dùng selen hoặc giả dược [1]. Khi phân tích tổng hợp các thử nghiệm có nguy cơ sai lệch thấp, tỷ số nguy cơ (RR) đối với tỷ lệ mắc ung thư nói chung là 1,01 với khoảng tin cậy 95% từ 0,93 đến 1,10 trên cỡ mẫu 19.475 người [1].
Kết quả này được xếp vào nhóm bằng chứng có độ tin cậy cao, khẳng định việc bổ sung selen không làm giảm nguy cơ mắc các khối u ác tính [1]. Trước đó, một bản tổng quan của Cochrane vào năm 2014 cũng đã tổng hợp 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 44.743 người và 55 nghiên cứu quan sát theo dõi trên 1.100.000 người [2]. Dữ liệu từ các nghiên cứu đối chứng lâm sàng nghiêm ngặt đều không tìm thấy bằng chứng xác đáng cho thấy việc bổ sung vi chất này đem lại hiệu quả phòng ngừa ung thư ở người lớn [2].
Nghịch lý giữa nồng độ trong cơ thể và viên uống bổ sung
Một câu hỏi lớn được đặt ra: Tại sao nhiều nghiên cứu cộng đồng cho thấy người có nhiều selen thì ít bị ung thư hơn? Một phân tích gộp năm 2016 bao gồm 69 nghiên cứu đã chỉ ra sự khác biệt sâu sắc giữa nồng độ selen tự nhiên và việc uống viên bổ sung [3]. Cụ thể, mức độ phơi nhiễm selen tự nhiên cao trong cơ thể có mối liên hệ với việc giảm nguy cơ ung thư với tỷ số chênh gộp (OR) là 0,78 [3]. Các phân tích định lượng cho thấy nồng độ selen cao trong huyết thanh, huyết tương hoặc móng chân có liên quan đến việc giảm nguy cơ một số bệnh như ung thư vú, phổi, thực quản, dạ dày và tuyến tiền liệt [3].
Tuy nhiên, chính phân tích này lại chỉ ra rằng việc sử dụng viên uống bổ sung selen không đem lại hiệu quả bảo vệ trước bệnh ung thư [3]. Sự khác biệt này cho thấy nồng độ vi chất tự nhiên trong cơ thể thường phản ánh một chế độ ăn uống lành mạnh, giàu dinh dưỡng tổng thể hoặc các yếu tố chuyển hóa thuận lợi, chứ không thể sao chép đơn thuần bằng cách uống một viên thực phẩm chức năng [3]. Ngoài ra, nồng độ selen cao cũng không ghi nhận mối liên hệ giảm nguy cơ đối với ung thư đại trực tràng, bàng quang hay ung thư da [3].
Dẫu vậy, một phân tích gộp năm 2011 trên 9 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 152.538 người tham gia đã phát hiện ra một chi tiết đáng chú ý [6]. Nghiên cứu này ghi nhận việc bổ sung selen đơn lẻ có liên quan đến việc giảm nguy cơ ung thư nói chung với tỷ số nguy cơ RR là 0,76 [6]. Đáng chú ý, hiệu quả phòng ngừa rõ rệt chỉ xuất hiện ở những nhóm dân số có nồng độ selen huyết thanh ban đầu ở mức thấp dưới 125,6 ng/mL (RR = 0,64) hoặc ở những người thuộc nhóm có nguy cơ ung thư cao (RR = 0,68) [6]. Điều này gợi ý rằng cơ thể chỉ có thể hưởng lợi từ việc bổ sung nếu thực sự đang trong tình trạng thiếu hụt trầm trọng [6].
Vai trò của selen ở bệnh nhân đang điều trị ung thư
Không chỉ được quan tâm ở khía cạnh phòng ngừa, selen còn được thử nghiệm như một liệu pháp hỗ trợ cho những người đang chiến đấu với khối u ác tính. Bệnh nhân ung thư trải qua hóa trị, xạ trị hoặc phẫu thuật thường xuyên phải chịu đựng tổn thương tế bào do stress oxy hóa và tình trạng phù bạch huyết kéo dài [4]. Một đánh giá của Cochrane năm 2006 từng tiếp cận hướng đi này thông qua việc phân tích các thử nghiệm lâm sàng sử dụng đơn chất selen ở người bệnh đang điều trị ung thư [4].
Đến năm 2023, một tổng quan hệ thống toàn diện đã đánh giá 12 nghiên cứu từ 14 ấn phẩm trên 2.483 bệnh nhân mắc nhiều dạng ung thư khác nhau như u lympho không Hodgkin, ung thư đầu cổ, ung thư tuyến giáp, bạch cầu cấp dòng tủy hoặc lympho, ung thư phổi không tế bào nhỏ giai đoạn I, ung thư vú, ung thư cổ tử cung và nội mạc tử cung, ung thư tuyến tiền liệt và ung thư biểu mô đường niệu [7].
Kết quả cho thấy việc dùng selen không đem lại bất kỳ cải thiện nào về thời gian sống thêm toàn bộ (OS), khoảng thời gian không tái phát (RFI), khoảng thời gian không tiến triển bệnh (PFI), chỉ số PSA hay chất lượng cuộc sống (QoL) [7]. Đối với độc tính do xạ trị, những bệnh nhân có nồng độ selen ban đầu đầy đủ hoàn toàn không nhận được lợi ích khi uống thêm [7]. Lợi ích giảm độc tính xạ trị chỉ được quan sát thấy ở nhóm bệnh nhân bị thiếu hụt selen ngay từ trước khi bước vào điều trị [7].
Tác động của selen lên tỷ lệ tử vong và bệnh tim mạch
Bên cạnh ung thư, mối liên hệ giữa vi chất này với hệ tim mạch và tuổi thọ tổng thể cũng được giới khoa học đánh giá khắt khe. Một phân tích tổng hợp năm 2020 gồm 43 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài từ 24 tuần trở lên đã làm rõ tác động của selen đơn lẻ và khi kết hợp trong các hỗn hợp chống oxy hóa [8]. Kết quả cho thấy bản thân việc bổ sung riêng lẻ selen không tạo ra mối liên hệ có ý nghĩa nào đối với bệnh tim mạch cũng như tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân [8].
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng khi selen nằm trong một hỗn hợp các chất chống oxy hóa, nhóm can thiệp này giúp giảm nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch với tỷ số nguy cơ RR là 0,77 [8]. Đồng thời, hỗn hợp chống oxy hóa có chứa selen cũng giúp giảm tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân với tỷ số RR là 0,90 [8]. Ngược lại, nếu sử dụng các hỗn hợp chống oxy hóa mà thiếu vắng nguyên tố selen, tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân lại có xu hướng gia tăng với tỷ số nguy cơ RR là 1,09 [8]. Dữ liệu này chỉ ra rằng vi chất này phát huy vai trò điều hòa tương hỗ tốt hơn khi nằm trong một phức hợp dinh dưỡng cân bằng thay vì nạp đơn độc liều cao [8].
Ranh giới mong manh giữa dinh dưỡng và độc tính
Điều đặc biệt nguy hiểm khi tự ý dùng selen là nguyên tố này vừa có đặc tính dinh dưỡng nhưng đồng thời lại mang độc tính rất cao [2]. Bản chất của selen là một á kim mà cơ thể chỉ cần một lượng vô cùng nhỏ mỗi ngày để duy trì hoạt động của các selenoprotein [2]. Sự chênh lệch giữa lượng vừa đủ để tối ưu hóa sức khỏe và liều lượng gây hại cho các cơ quan nội tạng là rất nhỏ [1].
Một số dữ liệu dịch tễ học và can thiệp đã đưa ra cảnh báo rằng việc bổ sung selen thậm chí có thể gây ra những tác động tiêu cực hoặc tổn hại sức khỏe ở một số nhóm dân số nhất định [5]. Nhiều nghiên cứu quy mô phòng thí nghiệm và sinh thái học ghi nhận mối liên hệ giữa sự xáo trộn nồng độ selen với các bệnh mạn tính nguy hiểm, bao gồm đái tháo đường, rối loạn hệ thần kinh trung ương và các biến cố tim mạch [3]. Khi nạp quá mức từ viên uống, selen tích lũy trong các mô có thể trở thành chất tiền oxy hóa, phá hủy tế bào thay vì bảo vệ chúng [2].
Ai nên thận trọng và cách bổ sung an toàn
Dựa trên các dữ liệu khoa học hiện có, người trưởng thành khỏe mạnh bình thường tuyệt đối không nên tự ý mua các loại viên uống selen đơn chất hoặc thực phẩm chức năng liều cao để phòng ngừa khối u [1]. Những người có chế độ ăn uống đa dạng hoặc sống ở các khu vực địa lý không có sự nghèo nàn selen trong đất đai đều đã tích lũy đủ vi chất này qua thực phẩm thường ngày [3].
Việc kiểm tra và cân nhắc bổ sung chỉ nên đặt ra cho những người có xét nghiệm huyết thanh xác nhận tình trạng thiếu hụt selen thực sự dưới 125,6 ng/mL hoặc những bệnh nhân ung thư bị suy dinh dưỡng, kém hấp thu trước khi thực hiện xạ trị [6]. Ngay cả trong những trường hợp này, việc chỉ định liều lượng và thời gian sử dụng phải do bác sĩ chuyên khoa phụ trách theo dõi để tránh tích lũy độc chất [7].
Thay vì phụ thuộc vào viên nén, cách an toàn và bền vững nhất để tối ưu hóa nồng độ selen tự nhiên trong cơ thể là thông qua nguồn thực phẩm phong phú. Các loại hải sản, thịt nạc gia cầm, trứng, nấm và các loại ngũ cốc nguyên cám đều là nguồn cung cấp selen hữu cơ lành mạnh. Khi được hấp thu từ thực phẩm tự nhiên, selen sẽ phối hợp hài hòa cùng các vitamin và khoáng chất khác, giúp kích hoạt các enzyme glutathione peroxidase mà không gây ra nguy cơ ngộ độc hay làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho cơ thể [3].
Khoa học hiện đại đã chứng minh rằng không có viên thuốc thần kỳ nào có thể thay thế một lối sống lành mạnh trong việc phòng ngừa ung thư [1]. Selen giữ vị trí tối quan trọng đối với các enzyme chống oxy hóa, nhưng giá trị phòng vệ chỉ đạt được tối đa khi nó đến từ thức ăn tự nhiên và ở mức cân bằng sinh học hoàn chỉnh [3]. Trước khi có ý định sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung khoáng chất nào, người dân luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để bảo vệ sức khỏe một cách an toàn nhất.
