Băn khoăn về thói quen dùng nghể răm trị đau bụng
Nhiều người dân ở các vùng quê Việt Nam vẫn duy trì thói quen dùng rau răm hoặc nghể răm làm gia vị và bài thuốc dân gian khi bị lạnh bụng, khó tiêu hay đau dạ dày. Vị cay ấm nồng đặc trưng của loại cây này thường được tin rằng có thể làm ấm tỳ vị, giảm đau nhanh chóng. Tuy nhiên, việc ăn một loại thảo mộc có vị cay gắt khi đường tiêu hóa đang tổn thương khiến không ít người lo lắng về nguy cơ kích ứng niêm mạc.
Thực tế, quan niệm tự ý dùng nghể răm để chữa các cơn đau bụng cấp tính là chưa hoàn toàn chuẩn xác và tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Các bằng chứng khoa học cho thấy các hoạt chất chiết xuất từ cây có thể bảo vệ dạ dày trong một số điều kiện thử nghiệm nhất định, nhưng ăn trực tiếp cây tươi dạng cay nồng lại có thể gây kích ứng với người sẵn có vết loét [1], [2].
Cơ chế sinh học và nghịch lý từ hợp chất của cây
Nghể răm (tên khoa học là Polygonum hydropiper L.) chứa hàm lượng hợp chất tự nhiên rất phong phú gồm flavonoid, tinh dầu và saponin [1], [2]. Tinh dầu lá và các hoạt chất của cây đem lại vị cay tê đặc trưng. Trong đời sống, cảm giác cay nóng khi nhai nghể răm dễ gây kích ứng cảm giác ở vòm họng và thực quản. Nếu niêm mạc dạ dày đang bị trợt loét, việc tiếp xúc với các thành phần cay nồng này có thể làm gia tăng cảm giác xót rát và khó chịu tức thì.
Trái ngược với cảm giác kích ứng bề mặt do vị cay, các nghiên cứu hóa sinh hiện đại lại tách biệt được những nhóm chất có lợi ích sinh học từ nghể răm. Đặc biệt là nhóm hoạt chất flavonoid gồm rutin, quercitrin và quercetin [1]. Khi được chiết xuất tinh khiết, các flavonoid này phát huy vai trò chống oxy hóa, làm giảm các hóa chất gây viêm trong mô niêm mạc tiêu hóa thay vì gây tổn thương [1], [3]. Do đó, tác dụng của dịch chiết phân lập hoàn toàn khác với việc ăn nguyên cây nghể răm tươi.
Bằng chứng bảo vệ dạ dày trước tác nhân cồn và căng thẳng
Năm 2021, một nghiên cứu trên chuột cống trắng Sprague-Dawley bị tổn thương dạ dày do cồn tuyệt đối đã làm sáng tỏ khả năng phòng hộ của thảo dược này [1]. Chuột được cho uống trước dịch chiết nghể răm tinh chế (chứa 50,05% flavonoid toàn phần) ở các mức liều 50, 100 và 200 mg/kg mỗi ngày trong 5 ngày liên tục [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết làm giảm mức độ tổn thương niêm mạc dạ dày theo liều lượng, gia tăng hoạt lực enzyme superoxide dismutase (SOD), glutathione (GSH) và làm giảm nồng độ malondialdehyde (MDA) trong mô dạ dày [1]. Trên tế bào biểu mô dạ dày người in vitro, dịch chiết cũng bảo vệ tế bào và giảm các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha và Interleukin-1beta thông qua việc ức chế con đường tín hiệu NF-kappaB [1].
Tiếp tục hướng tiếp cận này, một nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát tác động của flavonoid toàn phần chiết xuất từ nghể răm trên chuột bị tổn thương dạ dày do căng thẳng vì ngâm nước [4]. Chuột thí nghiệm được dùng dịch chiết qua đường uống với các liều 35, 70 và 140 mg/kg mỗi ngày trong 6 ngày liên tục, so sánh với thuốc đối chứng ranitidine [4]. Dịch chiết đã cải thiện rõ rệt biến đổi bệnh lý ở dạ dày, hạ nồng độ chất gây viêm IL-6 và TNF-alpha trong huyết thanh, đồng thời phục hồi nồng độ SOD và GSH [4]. Cơ chế bảo vệ niêm mạc dạ dày được xác định là kích hoạt con đường chống oxy hóa PI3K/Akt và Keap1/Nrf2, làm tăng biểu hiện của p62, Nrf2 và HO-1 [4].
Tác dụng ức chế vết loét do aspirin và vi khuẩn đường ruột
Năm 2017, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết thô từ nghể răm trên mô hình chuột bị loét dạ dày gây bởi aspirin kết hợp thắt môn vị [2]. Chuột được chia nhóm và cho uống dịch chiết thô với các liều lượng 100, 200 và 400 mg/kg [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết làm giảm điểm số vết loét rõ rệt, điều hòa thể tích dịch vị, độ pH dịch vị, độ axit tự do và nồng độ men pepsin [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2017 còn đánh giá khả năng ức chế enzyme urease và vi khuẩn [2]. Tinh dầu lá nghể răm, saponin và phân đoạn chiết chloroform thể hiện khả năng ức chế urease với nồng độ ức chế 50% (IC50) lần lượt đạt 90, 98 và 520 microgam/ml [2]. Ngoài ra, saponin và dịch chiết thô cũng ức chế vi khuẩn Proteus mirabilis với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 25 đến 40,50 microgam/ml [2]. Hoạt tính chống oxy hóa mạnh của thân cây nghể răm cũng được kiểm chứng vào năm 2020 qua các thử nghiệm dọn gốc tự do FRAP và DPPH với giá trị IC50 lần lượt là 1,38 và 1,59 mg/ml [5]. Hoạt chất từ thân cây cũng ức chế men alpha-amylase và có hoạt tính kháng khuẩn trên các chủng vi khuẩn Gram âm, Gram dương [5].
Tác động kháng viêm sâu trong hệ tiêu hóa
Tác dụng của các hợp chất trong nghể răm không chỉ dừng lại ở dạ dày mà còn mở rộng xuống các phần khác của ống tiêu hóa [3], [6]. Nghiên cứu năm 2016 trên chuột bị viêm do nội độc tố vi khuẩn (LPS) cho thấy việc uống phân đoạn flavonoid nghể răm trong 3 ngày đã làm giảm thương tổn mô ở ruột hồi và đại tràng [3]. Hoạt chất làm giảm nồng độ TNF-alpha, ức chế enzyme COX-2, iNOS và các tín hiệu gây viêm thuộc chuỗi MAPKs trên tế bào miễn dịch [3].
Tương tự, nghiên cứu năm 2018 trên chuột bị viêm ruột do hóa chất TNBS đã chứng minh dịch sắc nghể răm chặn đứng con đường tín hiệu NF-kappaB thông qua tiểu đơn vị p65 [6]. Sự ức chế này giúp kiểm soát đồng loạt các gene gây viêm như IL-1beta, IL-6 và TNF-alpha, lập lại cân bằng oxy hóa trong mô đại tràng [6]. Những dữ liệu này khẳng định rằng các chất chống oxy hóa phân lập từ nghể răm sở hữu tiềm năng chống viêm mạnh mẽ dọc ống tiêu hóa [3], [6].
Hiểu lầm phổ biến: Phân biệt dịch chiết và ăn tươi
Nhiều người lầm tưởng rằng nghể răm chữa đau bụng theo kinh nghiệm dân gian nghĩa là cứ đau dạ dày thì hái lá tươi giã lấy nước uống. Đây là một ngộ nhận tai hại. Các nghiên cứu khoa học nêu trên đều sử dụng dịch chiết chuẩn hóa đã qua tinh lọc, phân đoạn dung môi hoặc tinh chế flavonoid [1], [4], [2]. Quy trình chiết tách loại bỏ nhiều thành phần tạp chất thô và cô đặc hoạt chất bảo vệ [1], [2].
Ngược lại, lá nghể răm tươi chứa lượng tinh dầu cay nồng chưa qua kiểm soát liều lượng [2]. Khi người bệnh bị viêm loét dạ dày đang có vết trợt cấp tính hoặc đau do tăng tiết axit, việc nạp vào chất cay thô có thể gây kích ứng niêm mạc trực tiếp, kích hoạt cơn đau quặn hoặc làm trầm trọng thêm cảm giác bỏng rát. Cần phân biệt rõ tiềm năng dược lý của hoạt chất tinh khiết trong phòng thí nghiệm với việc dùng cả cây làm thảo dược dân gian chưa qua xử lý.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng tiến triển, trợt niêm mạc hoặc trào ngược dạ dày thực quản không nên tự ý dùng nghể răm để cắt cơn đau. Vị cay gắt tự nhiên của cây có thể khiến niêm mạc đang tổn thương bị kích thích nặng nề hơn. Nếu đau bụng do viêm loét cấp, việc dùng thảo dược cay có thể che lấp triệu chứng hoặc gây biến chứng xuất huyết.
Ngoài ra, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần hết sức cẩn trọng. Hiện tại, toàn bộ các nghiên cứu về tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày và chống viêm của nghể răm chỉ mới được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt) và trên tế bào in vitro [1], [4], [2], [3], [6]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai hoặc trẻ em để xác nhận độ an toàn và liều lượng. Bất kỳ ai đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị dạ dày cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng các bài thuốc truyền miệng.
Cách ứng dụng an toàn và hợp lý trong đời sống
Trong ẩm thực, nghể răm thường chỉ nên đóng vai trò là một loại rau gia vị ăn kèm với lượng vừa phải để kích thích cảm giác ngon miệng và hỗ trợ tiêu hóa ở những người có dạ dày khỏe mạnh. Không nên xem loại cây này như một vị thuốc điều trị thay thế các phương pháp y khoa chuẩn mực khi xuất hiện triệu chứng đau bụng.
Khi xuất hiện cơn đau vùng thượng vị kéo dài, ợ chua, nôn ói hoặc nghi ngờ viêm loét, người bệnh tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng các nắm lá nghể răm giã nát. Thay vào đó, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám nội soi và chẩn đoán chính xác nguyên nhân. Chỉ sử dụng các sản phẩm bổ trợ từ thảo dược khi có hướng dẫn cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc chuyên gia y học cổ truyền uy tín.
Lời kết
Các nghiên cứu khoa học bước đầu chứng minh chiết xuất flavonoid và saponin từ nghể răm có khả năng chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ niêm mạc dạ dày trên động vật thí nghiệm [1], [4], [2]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng nghể răm tươi vị cay gắt để trị đau bụng là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ kích ứng tiêu hóa. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ phác đồ y khoa chuẩn thay vì phó thác sức khỏe cho các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng lâm sàng.
