Nhiều gia đình giữ thói quen mua củ ba kích tươi về rửa sạch rồi cho thẳng vào bình ngâm rượu bồi bổ sức khỏe. Nhiều người thắc mắc việc tỉ mẩn ngồi tách bỏ phần lõi cứng bên trong củ là quy trình bắt buộc để tránh độc hay chỉ là mẹo truyền miệng gây tốn thời gian.
Câu trả lời từ các phân tích khoa học là cần thiết phải rút bỏ lõi trước khi sử dụng. Nghiên cứu hóa dược chỉ ra phần lõi gỗ chứa ít hoạt chất có lợi nhưng lại tập trung nhiều thành phần có nguy cơ gây độc hơn hẳn so với phần thịt củ [1].
Sự khác biệt hóa học giữa thịt củ và lõi gỗ
Ba kích (tên khoa học Morinda officinalis, thuộc họ Cà phê - Rubiaceae) từ lâu được sử dụng làm dược liệu và thực phẩm chức năng giúp bổ thận, tráng dương, mạnh gân cốt và tăng cường miễn dịch [2] [3] [1]. Về mặt giải phẫu thực vật, rễ củ ba kích gồm hai phần rõ rệt: lớp vỏ thịt dày bên ngoài (cortex) và phần lõi gỗ cứng ở giữa (xylem) [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã kết hợp phân tích chuyển hóa (metabolomics) và phân tích đường (glycomics) bằng các kỹ thuật sắc ký và khối phổ để đo lường sự khác biệt giữa hai bộ phận này trên các củ ba kích từ 1 đến 7 năm tuổi [1]. Kết quả chứng minh phần lõi gỗ chứa ít hoạt chất sinh học có lợi hơn phần thịt củ, đồng thời lại tích tụ nhiều thành phần có khả năng gây độc hơn [1].
Nghiên cứu năm 2019 này cũng phát hiện hàm lượng các nhóm hoạt chất sinh học trong củ ba kích đạt mức tối đa ở giai đoạn từ 3 đến 4 năm tuổi [1]. Phát hiện này cung cấp cơ sở hóa học trực tiếp giải thích vì sao y học cổ truyền luôn ưu tiên chọn củ ba kích 3-4 năm tuổi và loại bỏ lõi gỗ trước khi đưa vào sử dụng [1].
Hệ hoạt chất đa dạng trong củ ba kích và tác động qua chế biến
Khi loại bỏ lõi gỗ và giữ lại phần thịt củ, người dùng thu nhận được hệ thống hợp chất tự nhiên phong phú. Một nghiên cứu năm 2020 phân tích dịch chiết rễ ba kích bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng siêu cao ghép nối khối phổ (UPLC/Q-TOF-MS) đã xác định được 26 hợp chất anthraquinone, 15 triterpene và 8 iridoid glycoside [3]. Nghiên cứu này cũng so sánh rễ ba kích với rễ cây nhàu (Morinda citrifolia) và khẳng định hai loài này có sự khác biệt rõ rệt về mặt hóa học, không thể dùng thay thế lẫn nhau một cách tùy tiện dù có chung 25 hợp chất [3].
Bên cạnh việc rút lõi, phương pháp sơ chế nhiệt như hấp chín cũng làm thay đổi mạnh mẽ cấu trúc hóa học của dược liệu. Nghiên cứu công bố năm 2021 so sánh ba kích sống và ba kích đã qua chế biến hấp chín bằng kỹ thuật UHPLC-Q-TOF/MS [2]. Trong tổng số 110 thành phần chung được nhận diện, có tới 55 hợp chất biến đổi hàm lượng đáng kể sau khi hấp [2].
Cụ thể, ba kích sống có hàm lượng cao hơn ở 29 thành phần, bao gồm fructooligosaccharide, monotropein, axit deacetylasperulosidic, geniposide và các anthraquinone glycoside [2]. Ngược lại, ba kích hấp chín tăng hàm lượng ở 26 thành phần, nổi bật là sucrose, difructose anhydride và các dẫn xuất iridoid glycoside [2]. Theo y học cổ truyền, sự chuyển hóa này giúp ba kích đã chế biến có tác dụng bổ thận tráng dương mạnh hơn dạng tươi sống [2].
Bằng chứng khoa học về hoạt tính bảo vệ gan và kháng viêm
Các hợp chất chiết xuất từ ba kích đã qua chế biến cho thấy nhiều tác động sinh học tích cực trong phòng thí nghiệm. Một nghiên cứu năm 2019 đã chiết xuất polysaccharide thô từ rễ ba kích chế biến ở nhiệt độ nước 100 độ C (ký hiệu MOP-100) và chiết xuất liên tiếp ở 60 độ C cùng 100 độ C (thu được MOP-60 và MOP-60-100) [4]. Trong đó, phân đoạn MOP-60 chứa chủ yếu là fructooligosaccharide dạng inulin với trọng lượng phân tử 2071 Da [4].
Thử nghiệm trên chuột bị gây tổn thương gan bằng Concanavalin A (ConA) cho thấy MOP-100 ức chế đáng kể sự xâm nhập của bạch cầu trung tính và đại thực bào vào gan, từ đó cải thiện tình trạng tổn thương mô gan [4]. Trên mô hình tế bào, MOP-100 kích thích sự tăng sinh của tế bào gan người bình thường (dòng tế bào LO2), giảm tỷ lệ chết tế bào do ConA gây ra và ức chế tiết kháng nguyên HBeAg ở dòng tế bào gan Hep2.5.5 [4]. Nghiên cứu năm 2020 cũng ghi nhận dịch chiết methanol từ rễ ba kích không gây độc cho tế bào thường mà còn thúc đẩy tế bào gan bình thường phát triển [3].
Về khả năng giảm viêm, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã phân lập được 30 hợp chất monoterpene từ ba kích, bao gồm 6 iridoid mới, 2 monoterpenoid mạch hở mới, 1 monoterpenoid mạch hở đã biết và 21 iridoid đã biết [5]. Khi thử nghiệm trên đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích viêm bằng lipopolysaccharide, ba hợp chất (đánh số 11, 12 và 20) đã ức chế mạnh quá trình sản sinh oxit nitric với chỉ số IC50 lần lượt là 28,51 microM, 25,45 microM và 29,17 microM [5]. Hiệu lực này vượt trội hơn thuốc đối chứng indomethacin (có IC50 là 33,68 microM) trong cùng điều kiện thí nghiệm [5]. Cơ chế kháng viêm diễn ra thông qua việc chặn đường di chuyển của yếu tố phiên mã NF-kappaB vào nhân tế bào và giảm biểu hiện các chất gây viêm như COX-2, iNOS, interleukin-1beta và interleukin-6 theo liều lượng [5].
Dữ liệu an toàn từ các thử nghiệm độc tính
Độ an toàn của các chế phẩm từ ba kích đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình động vật. Một nghiên cứu năm 2023 tối ưu hóa quy trình chiết xuất polysaccharide thô từ rễ ba kích bằng nước nóng ở 80 độ C trong 2 giờ với tỷ lệ dung môi trên nguyên liệu là 15 mL/g [6]. Khi thử nghiệm độc tính cấp trên chuột nhắt chủng Kunming bằng một liều uống duy nhất 5000 mg/kg trọng lượng cơ thể, các nhà khoa học không ghi nhận biểu hiện ngộ độc nào [6]. Trong thử nghiệm uống liên tục 30 ngày ở các mức liều 25, 50 và 100 mg/kg mỗi ngày, các chỉ số về hành vi, cân nặng, mô bệnh học, trọng lượng cơ quan và sinh hóa máu của chuột đều bình thường [6].
Đối với phương pháp chế biến bằng lên men, một nghiên cứu năm 2022 đã đánh giá toàn diện độc tính của ba kích lên men [7]. Kết quả xét nghiệm Ames, xét nghiệm vi nhân hồng cầu và xét nghiệm sai hình nhiễm sắc thể tế bào sinh tinh chuột đều khẳng định chế phẩm không gây độc tính gen [7]. Thử nghiệm độc tính cấp cho chuột uống liều 20 g/kg trọng lượng cơ thể không gây tử vong hay ngộ độc [7]. Khi cho chuột cống ăn ba kích lên men suốt 90 ngày ở mức liều tối đa 8 g/kg mỗi ngày, không có bất kỳ tác dụng phụ nào xuất hiện trên các chỉ số huyết học, sinh hóa hay giải phẫu cơ quan [7].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Các dữ liệu trên cho thấy phần thịt củ ba kích sau khi được sơ chế đúng cách (rút lõi, hấp chín hoặc lên men) chứa nhiều hoạt chất an toàn, hỗ trợ kháng viêm và bảo vệ tế bào gan [4] [2] [1] [7] [5]. Trong y học cổ truyền, dược liệu này được ứng dụng để hỗ trợ điều trị chứng bất lực, loãng xương, viêm khớp dạng thấp, viêm da và trầm cảm [2] [3].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Phần lớn các thử nghiệm đánh giá tính an toàn và tác dụng bảo vệ gan, kháng viêm đều được thực hiện trên mô hình tế bào hoặc trên chuột bằng dịch chiết nước, dịch chiết methanol hoặc chế phẩm lên men [4] [6] [3] [7] [5]. Rượu ngâm trong dân gian sử dụng dung môi ethanol ở nồng độ và thời gian ngâm rất khác biệt so với quy trình chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm. Do đó, không thể áp dụng nguyên vẹn mức liều an toàn rất cao trên chuột sang lượng rượu uống hàng ngày ở người.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ba kích
Hiểu lầm phổ biến nhất là giữ nguyên cả củ để ngâm rượu vì cho rằng mọi bộ phận của cây thuốc đều bổ dưỡng. Thực tế, lõi gỗ ba kích vừa nghèo hoạt chất vừa chứa nhiều chất có nguy cơ gây độc hơn phần thịt củ [1].
Hiểu lầm thứ hai là củ càng lâu năm càng quý. Nghiên cứu định lượng từ 1 đến 7 năm tuổi đã chỉ ra hoạt chất sinh học trong ba kích đạt đỉnh ở mốc 3 đến 4 năm tuổi, việc để củ quá già không làm tăng thêm giá trị dược tính [1]. Ngoài ra, việc dùng tươi sống hoàn toàn cũng không tối ưu bằng ba kích đã qua chế biến nhiệt nếu mục đích chính là bồi bổ thận dương [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng
Dù chiết xuất ba kích đạt độ an toàn cao trên thực nghiệm động vật [6] [7], việc sử dụng dưới dạng rượu ngâm đòi hỏi sự cẩn trọng lớn vì độc tính của cồn đối với cơ thể. Người có bệnh lý nền về gan, thận, tim mạch hoặc đang điều trị bằng thuốc tây y cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để tránh tương tác bất lợi.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em không nên sử dụng các loại rượu thuốc. Tuyệt đối không coi rượu ngâm ba kích là thuốc đặc trị có thể thay thế các phác đồ điều trị y khoa đối với bệnh xương khớp, gan mật hay suy giảm chức năng sinh lý.
Cách áp dụng và sơ chế đúng chuẩn tại nhà
Để tận dụng lợi ích và giảm thiểu rủi ro, khâu chọn nguyên liệu nên ưu tiên củ ba kích thu hoạch ở độ tuổi 3 đến 4 năm [1]. Khi mua về, rửa sạch đất cát, để ráo nước rồi dùng dao nhỏ rạch dọc phần thịt củ, tách bỏ hoàn toàn phần lõi gỗ cứng bên trong và chỉ giữ lại lớp vỏ thịt dày [1].
Nếu muốn tăng cường hiệu quả bồi bổ theo hướng y học cổ truyền, có thể đem phần thịt củ đã rút lõi đi hấp chín rồi phơi sấy khô trước khi ngâm hoặc sắc nước uống [2]. Khi sử dụng dưới dạng thực phẩm bổ sung hoặc rượu ngâm, chỉ nên dùng với lượng vừa phải để hỗ trợ sức khỏe và phòng ngừa các rối loạn liên quan đến viêm [5].
Củ ba kích mang lại nhiều giá trị sinh học nhưng hiệu quả phụ thuộc chặt chẽ vào cách sơ chế. Thao tác rút bỏ lõi gỗ và chế biến đúng phương pháp là bước căn bản giúp loại trừ tạp chất có hại, giữ lại phần tinh túy an toàn cho sức khỏe [2] [1].
