Vì sao bước vào phòng máy lạnh đột ngột lại gây hắt hơi liên tục?

Nhiều người trải qua cảm giác vừa bước chân từ ngoài trời nắng gắt vào phòng máy lạnh đã lập tức bị ngứa mũi, cay mắt và hắt hơi liên tục thành tràng dài. Hiện tượng này thường xảy ra nhanh chóng khiến không ít người lầm tưởng bản thân bị dị ứng với hơi lạnh hoặc mắc bệnh cảm cúm.

Thực tế, phản ứng hắt hơi đột ngột khi vào phòng điều hòa là biểu hiện của tình trạng tăng phản ứng đường thở trước sự thay đổi nhiệt độ và độ ẩm không khí. Sự chênh lệch môi trường kích thích các thụ thể thần kinh và hệ mạch máu tại niêm mạc mũi, tạo ra chuỗi phản xạ phòng vệ tự nhiên nhằm bảo vệ đường hô hấp.

Phản ứng tự nhiên của niêm mạc mũi trước luồng khí lạnh

Khoang mũi đóng vai trò là cửa ngõ điều hòa không khí, có nhiệm vụ sưởi ấm và làm ẩm luồng khí hít vào trước khi khí đi xuống phổi. Khi bước vào không gian có máy điều hòa, cơ thể lập tức tiếp xúc với luồng không khí có nhiệt độ thấp và độ ẩm giảm sâu. Để bù đắp nhiệt và giữ ẩm, hệ thống mạch máu dưới niêm mạc mũi phải giãn nở nhanh nhằm tăng lưu lượng máu sưởi ấm khoang mũi.

Ở trạng thái sinh lý thông thường, quá trình thích ứng này diễn ra nhịp nhàng và không gây nhiều khó chịu. Tuy nhiên, tình trạng tăng phản ứng mũi không đặc hiệu có thể khiến các thụ thể cảm giác phản ứng quá mức trước các kích thích vật lý đơn thuần ^[1]. Sự kích ứng trực tiếp lên hệ thần kinh cảm giác tại mũi sẽ kích hoạt ngay cung phản xạ hắt hơi để đẩy tác nhân kích thích ra ngoài.

Tình trạng quá mẫn này xuất hiện ở cả những người có bệnh lý mũi dị ứng lẫn người mắc viêm mũi không dị ứng ^[1]. Đối với viêm mũi không dị ứng, đây chủ yếu là bệnh lý không liên quan đến phản ứng viêm kinh điển mà gắn liền với sự mất thăng bằng cơ chế thần kinh vận mạch ^[1].

Tác động thực nghiệm từ sự chênh lệch nhiệt độ đột ngột

Để làm sáng tỏ ảnh hưởng của môi trường máy lạnh, các nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu thử nghiệm đối chứng trên hai buồng thử nghiệm nhiệt độ chênh lệch nhau 12 độ C ^[2]. Nghiên cứu này theo dõi 32 bệnh nhân viêm mũi dị ứng dai dẳng và 16 người thuộc nhóm đối chứng khỏe mạnh ^[2]. Các tình nguyện viên được luân chuyển tiếp xúc qua lại giữa hai phòng nhiệt độ khác nhau trong 30 phút mỗi lần, lặp lại 3 chu kỳ ^[2].

Kết quả ghi nhận sự thay đổi nhiệt độ đột ngột đã làm tăng đáng kể điểm số triệu chứng mũi ở cả hai nhóm so với ban đầu ^[2]. Không chỉ gây khó chịu tức thì, sự chuyển đổi nhiệt độ này còn kích hoạt phản ứng viêm tại chỗ, làm gia tăng tổng số tế bào viêm, tỷ lệ bạch cầu ái toan, mức độ bong tróc tế bào biểu mô, nồng độ albumin, myeloperoxidase và phân tử kết dính sICAM-1 ^[2]. Đáng chú ý, phản ứng viêm và triệu chứng ở nhóm viêm mũi dị ứng nặng nề hơn rõ rệt so với người bình thường, biểu hiện qua sự tích tụ bạch cầu ái toan, nồng độ leukotriene C4, protein cation bạch cầu ái toan và tryptase cao hơn ^[2].

Một thử nghiệm lâm sàng tương tự cũng sử dụng hai buồng cách ly ở mức nhiệt 14 độ C (lạnh) và 26 độ C (nóng) để đánh giá triệu chứng trên 32 bệnh nhân viêm mũi dị ứng và 16 đối chứng ^[3]. Trong nghiên cứu này, các đối tượng cũng tiếp xúc luân phiên 3 lần, mỗi lần kéo dài 30 phút giữa hai mức nhiệt ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm viêm mũi dị ứng có ngưỡng chịu đựng thấp hơn nhiều, dễ xuất hiện cảm giác ngứa, xót mắt ở cả môi trường nóng lẫn lạnh ^[3]. Đồng thời, lưu lượng thở ra của nhóm này giảm rõ rệt và tình trạng suy giảm thông khí duy trì kéo dài đến 24 giờ sau thử nghiệm ^[3].

Vai trò của hệ thần kinh đối giao cảm và chứng viêm mũi vận mạch

Hiện tượng hắt hơi khi tiếp xúc không khí lạnh liên quan mật thiết đến sự điều hòa của hệ thần kinh tự chủ tại niêm mạc mũi. Một nghiên cứu tiến hành trên 70 bệnh nhân được chia thành 3 nhóm gồm 15 người bình thường, 20 bệnh nhân viêm mũi dị ứng ngoài giai đoạn kịch phát và 35 bệnh nhân viêm mũi vận mạch ^[4]. Các tác giả đã sử dụng thử nghiệm kích thích nước lạnh ở mức 5 độ C kết hợp đo áp lực mũi khi thay đổi tư thế nằm nghiêng ^[4].

Kết quả đo đạc cho thấy thử nghiệm kích thích lạnh làm thay đổi sức cản mũi ở 63% bệnh nhân viêm mũi vận mạch ^[4]. Trong khi đó, tỷ lệ phản ứng bệnh lý này ở nhóm bệnh nhân viêm mũi dị ứng chỉ chiếm 32% ^[4]. Đối với nghiệm pháp thay đổi tư thế, có 81% bệnh nhân viêm mũi vận mạch và 44% bệnh nhân viêm mũi dị ứng xuất hiện biến đổi sức cản mũi ^[4].

Hiện tượng tăng phản ứng niêm mạc mũi trước nhiệt độ lạnh phản ánh sự chiếm ưu thế hoạt động của hệ thần kinh đối giao cảm ^[4]. Khi hệ đối giao cảm bị kích thích quá mức bởi nhiệt độ thấp, các tuyến tiết chất nhầy sẽ hoạt động mạnh kết hợp với hiện tượng giãn mạch nhanh chóng. Hậu quả trực tiếp là người bệnh gặp phải chuỗi triệu chứng ngạt mũi, chảy nước mũi trong và hắt hơi liên tục ngay khi gặp lạnh.

Hiện tượng tăng phản ứng mũi không đặc hiệu

Tình trạng tăng phản ứng của đường hô hấp trên trước các yếu tố kích thích không đặc hiệu như histamine hay thay đổi môi trường xảy ra rất phổ biến. Nghiên cứu thực hiện trên 12 bệnh nhân viêm mũi dị ứng do phấn hoa được lựa chọn tại Đơn vị Dị ứng Bệnh viện Stockholm Soder nhằm khảo sát phản ứng ngoài mùa dị ứng ^[5]. Phương pháp đo stereometry quang học được dùng để xác định biến đổi sung huyết mũi sau khi tiếp xúc với các nồng độ histamine chloride tăng dần ^[5].

Kết quả cho thấy phản ứng của niêm mạc mũi trước histamine ở nhóm bệnh nhân này cao hơn đáng kể so với nhóm tình nguyện viên khỏe mạnh với mức ý nghĩa thống kê p < 0,01 ^[5]. Hiện tượng tăng phản ứng niêm mạc mũi được chứng minh rõ rệt ở 9 trên tổng số 12 bệnh nhân thử nghiệm ^[5]. Điều này giải thích vì sao ngay cả khi không có sự hiện diện của dị nguyên trong không khí, niêm mạc mũi của người có cơ địa dị ứng vẫn rất nhạy cảm trước kích thích vật lý ^[5].

Không chỉ người bệnh dị ứng, những người từng mắc bệnh đường hô hấp tái diễn cũng có nguy cơ cao bị tăng phản ứng mũi. Một nghiên cứu trên 40 bệnh nhân có tiền sử cảm lạnh ít nhất 5 lần trong năm trước đó (tuổi trung bình 34,1) và 20 người khỏe mạnh làm đối chứng (tuổi trung bình 32,3), tất cả đều không có cơ địa dị ứng ^[6]. Khi thực hiện nghiệm pháp kích thích mũi bằng histamine, có đến 24 bệnh nhân (chiếm 60%) thuộc nhóm cảm lạnh tái diễn bị tăng sức cản mũi từ 200% trở lên ^[6]. Ngược lại, không có bất kỳ cá nhân nào ở nhóm đối chứng khỏe mạnh ghi nhận mức tăng sức cản mũi vượt quá 180% ^[6]. Như vậy, nhiễm trùng đường hô hấp do virus tái diễn nhiều lần có thể để lại di chứng tăng phản ứng niêm mạc mũi kéo dài ^[6].

Những hiểu lầm phổ biến về tác động của nhiệt độ và độ ẩm

Nhiều người cho rằng hắt hơi trong phòng lạnh là dấu hiệu nhiễm lạnh vào phổi hoặc do hít phải mạt bụi nhà phát tán từ điều hòa. Một nghiên cứu trên 30 đối tượng dị ứng mạt bụi Dermatophagoides pteronyssinus cho thấy khi kích thích niêm mạc mũi bằng mạt bụi, sức cản mũi tăng cao ngay lập tức và kéo dài suốt 7 giờ ^[7]. Tuy nhiên, các chỉ số hô hấp dưới như thể tích thở ra gắng sức trong 1 giây (FEV1) hay lưu lượng thở ra gắng sức đoạn 25-75% không có sự thay đổi đáng kể ^[7]. Nồng độ các chất trung gian gây viêm như leukotriene B4, leukotriene C4 và yếu tố hoạt hóa tiểu cầu trong dịch mũi cũng không có sự khác biệt giữa nhóm viêm mũi đơn thuần và nhóm kèm hen suyễn ^[7]. Phản ứng tại mũi khi kích thích đơn thuần không nhất thiết đồng nghĩa với việc đường hô hấp dưới bị tổn thương tức thì.

Một quan niệm sai lầm khác là xông hơi nóng hoặc hít khí ấm ẩm có thể làm giảm bớt tình trạng nhạy cảm của niêm mạc mũi dị ứng. Một thử nghiệm mù đôi đã đánh giá hiệu quả của luồng khí ấm ẩm được cung cấp ở tốc độ 40 lít/phút tại mức nhiệt 43 độ C trên bệnh nhân viêm mũi dị ứng quanh năm ^[8]. Thử nghiệm chia làm hai phần: giai đoạn 1 tuần điều trị khí ấm ẩm 30 phút mỗi ngày hai lần và thử nghiệm kích thích phấn hoa sau khi hít khí ^[8]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng khí ấm ẩm 43 độ C và nhóm dùng khí ẩm ở nhiệt độ phòng ^[8]. Nghiên cứu đi đến kết luận việc sử dụng khí ấm ẩm không mang lại hiệu quả điều trị đối với viêm mũi dị ứng ^[8].

Việc đo lường tình trạng tăng phản ứng mũi hiện nay cũng chưa được áp dụng đại trà trong thực hành lâm sàng thông thường ^[1]. Nguyên nhân xuất phát từ sự đa dạng trong cơ chế bệnh sinh, sự khác biệt giữa các nhóm bệnh nhân và việc thiếu quy chuẩn kỹ thuật thống nhất ^[1].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi dùng điều hòa

Người mắc viêm mũi dị ứng dai dẳng là nhóm có nguy cơ cao nhất gặp phải các triệu chứng khó chịu khi nhiệt độ thay đổi đột ngột ^[2]. Ngay cả trong điều kiện không hề có mặt dị nguyên kích thích, sự xáo trộn nhiệt độ vẫn đủ sức kích hoạt phản ứng viêm và kích ứng mũi ^[2].

Nhóm bệnh nhân viêm mũi vận mạch cũng cần hết sức lưu ý khi sử dụng máy lạnh do hệ thần kinh đối giao cảm của họ phản ứng rất mạnh với nhiệt độ thấp ^[4]. Kích thích lạnh có thể gây co thắt mạch rồi giãn mạch bù trừ quá mức, dẫn đến nghẹt mũi dữ dội và chảy nước mũi trong không kiểm soát ^[4].

Những cá nhân có tiền sử bị cảm lạnh hoặc viêm mũi do virus nhiều lần trong năm cũng thuộc diện nhạy cảm ^[6]. Di chứng tăng phản ứng sau các đợt nhiễm trùng hô hấp khiến niêm mạc mũi của họ dễ bị kích thích bởi luồng gió lạnh hơn người bình thường ^[6].

Ngoài ra, những người có bệnh lý đường hô hấp kết hợp cần theo dõi sát các phản ứng thở. Mặc dù phản ứng tăng tính phản ứng đường thở trên và dưới không nhất thiết luôn xuất hiện đồng thời trên cùng một cá thể ^[5], nhưng việc tiếp xúc luân phiên giữa phòng lạnh và khí nóng có thể làm giảm lưu lượng thông khí kéo dài đến cả ngày ^[3].

Biện pháp thích ứng thực tế để hạn chế kích ứng mũi

Để bảo vệ đường thở khi làm việc hoặc sinh hoạt trong không gian có máy điều hòa, việc giảm thiểu độ chênh lệch nhiệt độ là yếu tố then chốt. Không nên bước vào phòng lạnh ngay khi cơ thể đang vã mồ hôi hoặc vừa đi ngoài trời nắng gắt về. Bạn nên đứng tại khu vực đệm như hành lang râm mát hoặc phòng có quạt gió thoang thoảng trong vài phút để nhiệt độ bề mặt cơ thể hạ dần trước khi vào phòng máy lạnh.

Mức nhiệt độ phòng máy điều hòa nên được cài đặt ở mức vừa phải, tránh để mức quá thấp tạo chênh lệch lớn so với môi trường bên ngoài. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh sự cách biệt 12 độ C đã đủ gây tổn hại biểu mô và khởi phát phản ứng viêm niêm mạc ^[2]. Việc duy trì nhiệt độ phòng ổn định quanh mức 25-26 độ C giúp hạn chế sốc nhiệt và giảm gánh nặng điều tiết cho hệ mạch máu mũi ^[3].

Đeo khẩu trang y tế hoặc khẩu trang vải mỏng trong khoảng 5-10 phút đầu tiên khi mới bước vào phòng lạnh là một giải pháp hữu ích. Khẩu trang tạo ra một lớp đệm giữ lại hơi ẩm và hơi ấm từ khí thở ra, giúp luồng khí hít vào không bị quá khô lạnh, giảm kích thích trực tiếp lên các thụ thể thần kinh đối giao cảm ^[4]. Đồng thời, cần bổ sung nước đều đặn suốt ngày dài để duy trì độ ẩm tự nhiên cho lớp màng nhầy niêm mạc. Nếu có các bệnh lý nền mạn tính về đường hô hấp, bạn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn điều trị kiểm soát niêm mạc phù hợp.

Hắt hơi khi bước vào phòng máy lạnh là phản xạ sinh lý của cơ thể trước sự thay đổi nhiệt độ và độ ẩm quá nhanh. Dù không phải lúc nào cũng là bệnh lý nguy hiểm, hiện tượng này phản ánh tình trạng quá mẫn của niêm mạc mũi và hệ thần kinh vận mạch. Chủ động tạo khoảng đệm thích ứng nhiệt và duy trì môi trường sống ổn định là cách bảo vệ đường hô hấp hiệu quả.