Nhiều người từng chịu đựng những cơn hắt hơi, sổ mũi và ngứa mắt dữ dội suốt thời niên thiếu lại nhận thấy các đợt bùng phát viêm mũi dị ứng dường như êm dịu dần khi bước qua tuổi lục tuần. Không ít người ngỡ rằng căn bệnh dai dẳng nhiều năm đã tự biến mất nhờ cơ thể tự thích nghi theo thời gian.

Thực tế, hiện tượng này xuất phát từ quá trình lão hóa tự nhiên của hệ thống phòng vệ cơ thể, y học gọi là sự suy giảm miễn dịch theo tuổi tác (immunosenescence) [1]. Khi cơ thể già đi, khả năng nhận diện và đáp ứng quá mức trước các dị nguyên từ môi trường suy yếu, khiến phản ứng viêm dị ứng không còn dữ dội như trước [1], [2].

Hiện tượng suy giảm miễn dịch tự nhiên theo tuổi tác

Hệ miễn dịch của con người trải qua nhiều thay đổi cấu trúc và chức năng sâu sắc theo thời gian [3], [2]. Quá trình này được gọi là "immunosenescence", phản ánh sự suy giảm năng lực đối phó với các tác nhân gây căng thẳng cũng như sự mất cân bằng trong việc duy trì ổn định nội môi [2], [4]. Quá trình thoái hóa miễn dịch tác động đồng thời lên cả hai nhánh miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng [2].

Khi các phản ứng miễn dịch suy thoái, cơ thể không còn tạo ra những đợt đáp ứng phòng vệ nhạy bén trước các kháng nguyên mới xâm nhập [5]. Tuy nhiên, mặt trái của sự suy yếu này lại trực tiếp làm giảm bớt mức độ kích ứng đối với các hạt dị nguyên vô hại vốn là nguồn cơn gây ra viêm mũi dị ứng [1], [6].

Các triệu chứng dị ứng kinh điển như hắt hơi liên tục, ngứa ngáy và chảy dịch mũi bắt nguồn từ phản ứng quá mẫn tức thì (Type I) qua trung gian tế bào miễn dịch [2], [4]. Khi các tế bào phụ trách phản ứng viêm dị ứng giảm hoạt động hoặc biến đổi số lượng theo tuổi tác, các đợt phát tác dị ứng rầm rộ trước phấn hoa, mạt bụi hay nấm mốc có xu hướng dần thoái lui [1], [6].

Tuyến ức teo dần và sự biến đổi của tế bào lympho T

Cơ quan giữ vai trò hạt nhân trong sự suy thoái miễn dịch của cơ thể là tuyến ức [1]. Tuyến ức bắt đầu teo nhanh từ giai đoạn dậy thì cho đến ngưỡng trung niên, sau đó tiếp tục suy giảm khối lượng chức năng khoảng 1% mỗi năm trong suốt quãng đời còn lại [1]. Sự suy thoái khối lượng tuyến ức dẫn đến sụt giảm nghiêm trọng khả năng sản xuất các tế bào T ngây thơ (naive T-cells), trực tiếp làm tổn hại nhánh miễn dịch qua trung gian tế bào [1].

Dù tổng lượng tế bào T ngoại vi vẫn duy trì ổn định nhờ việc gia tăng sản xuất các tế bào T nhớ (memory T-cells), chất lượng hoạt động của đội ngũ tế bào này đã không còn nguyên vẹn [1]. Quá trình lão hóa làm suy giảm khả năng phản ứng của tế bào T đối với các yếu tố tăng trưởng và làm thay đổi phản ứng của tế bào lympho trước các kháng nguyên đặc hiệu [1].

Đồng thời, sự sản xuất interleukin-2 (IL-2) và mức độ biểu hiện thụ thể của chất này cũng bị suy giảm rõ rệt theo thời gian [1]. Trong quá trình lão hóa miễn dịch, một hiện tượng bất thường diễn ra là sự mất cân bằng tỷ lệ Th1/Th2 dịch chuyển thiên về nhánh Th2 [1], [4]. Mặc dù phản ứng Th2 thường liên quan đến dị ứng, sự suy yếu tổng thể của các thụ thể và sự suy kiệt phản ứng tế bào lại làm cho các đợt viêm mũi dị ứng có chiều hướng giảm dần tỷ lệ xuất hiện hoặc diễn tiến nhẹ hơn [1].

Sự suy giảm của kháng thể IgE và biến đổi tế bào B

Bên cạnh tế bào T, chức năng của tế bào lympho B cũng chịu tác động to lớn từ tiến trình lão hóa [1]. Mặc dù tổng số lượng tế bào B ngoại vi không có sự biến động lớn, khả năng chuyển đổi lớp kháng thể (isotype class switching) sang IgG bị sụt giảm [1]. Điều này kéo theo sự sụt giảm số lượng các kháng thể đặc hiệu với kháng nguyên, trong khi các tự kháng thể và phức hợp miễn dịch lưu hành lại có xu hướng gia tăng [1].

Sự suy giảm kháng thể đặc hiệu giải thích tại sao mức độ phản ứng dị ứng giảm nhẹ ở người lớn tuổi [1]. Trong các phản ứng dị ứng đường thở, kháng thể IgE đóng vai trò mấu chốt kích hoạt tế bào mast giải phóng hóa chất trung gian [2]. Nhiều quan sát ghi nhận các thước đo độ nhạy cảm dị ứng như xét nghiệm lẩy da, nồng độ IgE toàn phần hoặc IgE đặc hiệu suy giảm dần theo độ tuổi [2].

Khi nồng độ kháng thể IgE gắn trên bề mặt tế bào suy giảm, ngưỡng kích hoạt phản ứng dị ứng được đẩy lên cao hơn [7], [2]. Nhờ đó, người cao tuổi ít khi gặp phải các cơn co thắt hay ngứa ngáy dữ dội dù tiếp xúc với lượng dị nguyên tương đương thời trẻ [1], [6].

Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học lâm sàng

Nhiều công trình dịch tễ học và theo dõi dọc đã cung cấp những số liệu cụ thể về sự thay đổi của phản ứng dị ứng theo năm tháng [3], [7]. Nghiên cứu hồi cứu của Mediaty và các cộng sự thực hiện trên hơn 500 cá nhân mắc các rối loạn dị ứng khác nhau cho thấy nồng độ IgE toàn phần thấp hơn đáng kể ở những bệnh nhân lớn tuổi bị viêm mũi dị ứng hoặc hen suyễn [7].

Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu kéo dài suốt 15 năm của tác giả Di Lorenzo và các cộng sự trên các bệnh nhân viêm mũi dị ứng đã ghi nhận hiện tượng nồng độ IgE đặc hiệu sụt giảm rõ rệt theo thời gian, mặc dù nồng độ IgE toàn phần không biến động nhiều [7]. Điều này khẳng định cơ thể người già dần mất đi sự mẫn cảm đặc hiệu đối với từng loại dị nguyên nhất định [7].

Số liệu khảo sát từ chương trình NHANES 2005 - 2006 tại Hoa Kỳ trên nhóm người từ 54 đến 89 tuổi ghi nhận tỷ lệ nhạy cảm dị ứng thấp hơn đáng kể so với nhóm trẻ tuổi, dù vẫn có khoảng 33% người lớn tuổi dương tính với dị nguyên đường hít trên xét nghiệm da [3]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhận định rằng nhiều nghiên cứu dịch tễ lớn trước đây như NHANES III hay nghiên cứu SAPALDIA tại châu Âu (mỗi nghiên cứu có trên 8.000 người tham gia) đã loại trừ hoàn toàn những người trên 60 tuổi khi phân tích kết quả và tỷ lệ hiện mắc viêm mũi [3]. Việc loại trừ này đã tạo ra khoảng trống dữ liệu khiến tỷ lệ viêm mũi dị ứng thực tế ở người già từng bị đánh giá thấp chỉ ở mức khoảng 12% trong các tài liệu cũ [3].

Nghịch lý: Dị ứng giảm nhưng nghẹt mũi lại tăng

Mặc dù dị ứng thực sự giảm do miễn dịch thoái hóa, người lớn tuổi lại thường xuyên than phiền về các triệu chứng nghẹt mũi dai dẳng [3], [7]. Nghiên cứu NHANES 2005 - 2006 chỉ ra tỷ lệ tự báo cáo viêm mũi ở nhóm 54 đến 89 tuổi vẫn lên tới xấp xỉ 32%, tương đương với nhóm người trẻ [3].

Nguyên nhân nằm ở sự gia tăng của viêm mũi không dị ứng và các biến đổi thoái hóa về mặt cấu trúc giải phẫu [3], [7]. Trong nghiên cứu đánh giá lưu lượng thở vào qua mũi (PNIF) trên đoàn hệ 113 tình nguyện viên từ 65 đến 84 tuổi, tác giả Ottaviano và các cộng sự nhận thấy chỉ số PNIF giảm dần theo độ tuổi [7]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng tình trạng suy yếu sụn tiến triển làm sụp cánh mũi và sụp chóp mũi, gây hẹp đường thở cơ học và giảm độ thông thoáng của khoang mũi [7].

Ngoài ra, hiện tượng xẹp van mũi khi hít vào cũng khiến người già luôn cảm thấy khó thở [7]. Cảm giác tắc nghẽn mũi ở người cao tuổi đôi khi chỉ là hậu quả của sự thay đổi nhiệt độ trong hốc mũi chứ không hẳn do phản ứng viêm phù nề niêm mạc [7]. Thử nghiệm dùng thuốc xịt mometasone furoate cho thấy hiệu quả ở bệnh nhân không dị ứng nổi trội hơn, chứng minh rằng viêm mũi ở người già hiếm khi đơn thuần là do dị ứng mà luôn đan xen yếu tố không dị ứng [7].

Những hiểu lầm thường gặp về viêm mũi ở người già

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng người lớn tuổi không bao giờ bị viêm mũi dị ứng nữa [2]. Thực tế, tỷ lệ mắc các bệnh dị ứng ở người cao tuổi hiện dao động từ 5% đến 10% và đang có xu hướng gia tăng do tác động của ô nhiễm không khí, biến đổi khí hậu và chế độ ăn uống phương Tây hóa [5], [4]. Mối liên hệ giữa tình trạng mẫn cảm dị ứng và bệnh lý viêm mũi dị ứng vẫn duy trì rất chặt chẽ ở người già chứ không biến mất hoàn toàn [2].

Hiểu lầm thứ hai là xem thường các triệu chứng nghẹt mũi, sổ mũi ở người già và coi đó là dấu hiệu vô hại của tuổi già [3], [2]. Viêm mũi ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cuộc sống của tới 32% người lớn tuổi thông qua các triệu chứng như chảy nước mũi, nghẹt mũi, hắt hơi và chảy dịch mũi sau [3]. Hơn nữa, việc hàng rào biểu mô bị tổn thương ở người già dẫn tới tình trạng viêm dưới lâm sàng mạn tính, khiến bệnh cảnh kéo dài dai dẳng [5].

Nhiều người cũng nhầm lẫn rằng có thể tự mua các loại thuốc kháng histamine cũ để uống mà không cần khám [3], [5]. Việc tự ý dùng thuốc mà không phân biệt rõ viêm mũi dị ứng hay viêm mũi không dị ứng thường không mang lại hiệu quả mà còn gây nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng [3], [8].

Những ai nên thận trọng trước biến chứng viêm mũi?

Người cao tuổi có bệnh lý hô hấp đi kèm, đặc biệt là hen suyễn, cần hết sức cẩn trọng khi xuất hiện triệu chứng viêm mũi [5]. Tình trạng hen suyễn chưa được chẩn đoán chiếm khoảng 8% ở người già và xuất hiện phổ biến hơn ở những người có triệu chứng hô hấp [5]. Đợt tăng nặng của viêm mũi dị ứng thường trùng hợp với đợt bùng phát của hen suyễn, trong khi việc kiểm soát tốt viêm mũi sẽ giúp cải thiện đáng kể bệnh hen [5].

Hen suyễn kiểm soát kém sẽ làm suy giảm chức năng vận động, dẫn đến mất khả năng tự chủ và cô lập xã hội ở người già [5]. Người cao tuổi mắc nhiều bệnh nền phối hợp (comorbidities) và phải sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc (polypharmacy) cũng là nhóm đối tượng chịu rủi ro cao nhất [3], [5]. Tác dụng phụ của thuốc trị viêm mũi có thể tương tác bất lợi với các thuốc điều trị tim mạch hoặc thần kinh [3], [5].

Ngoài ra, người có dấu hiệu suy giảm trí nhớ hoặc sống neo đơn cần có sự hỗ trợ của người thân trong việc theo dõi triệu chứng và tuân thủ điều trị, nhằm tránh tình trạng dùng nhầm hoặc quên liều thuốc [3].

Hướng dẫn chăm sóc và kiểm soát đúng cách

Để quản lý hiệu quả triệu chứng mũi ở người cao tuổi, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa là bước bắt buộc để phân định rõ nguyên nhân do dị ứng hay do biến đổi cấu trúc khoang mũi [3], [2]. Về mặt điều trị nội khoa, xu hướng quản lý viêm mũi dị ứng ở người cao tuổi tương đồng với người trẻ [8]. Thuốc kháng histamine thế hệ hai và glucocorticosteroid dạng xịt mũi là những lựa chọn đầu tay [8].

Người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng các thuốc kháng histamine thế hệ một vì nguy cơ gây an thần, lú lẫn và bí tiểu. Trong một số thử nghiệm lâm sàng, liệu pháp miễn dịch đặc hiệu dị nguyên (giải mẫn cảm) đối với phấn cỏ hoặc mạt bụi nhà đã được chứng minh là an toàn và mang lại hiệu quả cho bệnh nhân từ 60 tuổi trở lên [8].

Bên cạnh dùng thuốc, biện pháp rửa mũi nhẹ nhàng bằng dung dịch nước muối sinh lý hàng ngày giúp làm sạch dịch nhầy ứ đọng và làm ẩm niêm mạc mà không gây tác dụng phụ toàn thân [7]. Người cao tuổi cũng cần duy trì môi trường sống sạch sẽ, hạn chế tiếp xúc khói bụi và giữ ấm đường thở khi nhiệt độ thay đổi.

Hiện tượng viêm mũi dị ứng dịu đi khi có tuổi là minh chứng rõ nét cho sự biến đổi tự nhiên của hệ thống miễn dịch [1], [2]. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các dạng viêm mũi không dị ứng và biến đổi giải phẫu mũi đòi hỏi người cao tuổi không được chủ quan [3], [7]. Khi các triệu chứng hô hấp gây khó chịu, việc tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa là giải pháp an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe và duy trì chất lượng cuộc sống [5], [8].