Vì sao tiếp xúc với nhựa cây mùi tây dưới nắng gắt dễ gây bỏng rát da?

Nhiều người có thói quen thu hoạch mùi tây trong vườn nhà hoặc chế biến món ăn ngoài trời trong những ngày hè oi bức. Không ít trường hợp sau đó xuất hiện những vệt da đỏ ửng, rát buốt, thậm chí phồng rộp như bị bỏng nước sôi mà không rõ nguyên nhân. Tình trạng này thường khiến người bệnh hoang mang vì nghĩ bản thân bị côn trùng đốt hoặc dị ứng hóa chất lạ.

Thực tế, hiện tượng bỏng rát này là một dạng tổn thương da đặc thù có tên khoa học là viêm da tiếp xúc ánh sáng thực vật (phytophotodermatitis). Phản ứng kích ứng xảy ra khi các hợp chất cảm quang tự nhiên trong nhựa cây mùi tây bám dính vào bề mặt da, sau đó bị hoạt hóa dưới tác động của tia cực tím từ ánh nắng mặt trời, gây độc và phá hủy tế bào da một cách nhanh chóng.

Hiểm họa tiềm ẩn từ nhựa cây mùi tây dưới trời nắng

Mùi tây là loại rau gia vị vô cùng quen thuộc trong ẩm thực, thuộc họ Hoa tán (Umbelliferae). Cùng chung nhóm thực vật này còn có nhiều loại cây khác như ngò tây khổng lồ, cần tây hay củ cải vàng. Khi bẻ gãy cành, vặt lá hoặc cắt tỉa, phần thân và lá của mùi tây sẽ tiết ra dịch nhựa trong suốt. Nhựa cây này bám rất chặt vào biểu bì da mà không hề gây cảm giác ngứa ngáy hay châm chích tức thì.

Nếu người tiếp xúc tiếp tục làm việc ngoài trời hoặc để vùng da dính nhựa tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng gắt, phản ứng viêm da quang độc tính sẽ lập tức được khởi động ^[1]. Khác với các vết bỏng nhiệt thông thường có thể cảm nhận ngay, tổn thương do nhựa cây họ Hoa tán kết hợp với ánh sáng thường diễn tiến âm thầm. Đa phần các vết đỏ rát và bọng nước chỉ bùng phát sau vài giờ đến một ngày, khiến người tiếp xúc khó liên hệ giữa việc chạm vào rau mùi tây và tình trạng da bị tổn thương nặng nề ^[2].

Cơ chế phân tử: Furocoumarin kết hợp tia UVA tàn phá tế bào da

Thủ phạm trực tiếp gây ra hiện tượng bỏng rát là nhóm hợp chất cảm quang có tên gọi chung là furocoumarin ^[1]. Trong tự nhiên, furocoumarin bao gồm các phân tử như psoralens, xanthotoxins và bergaptenes ^[3]. Bình thường, các phân tử này tồn tại ở trạng thái trơ và không gây độc hại cho các mô sinh học khi chưa có tác nhân kích hoạt ^[2].

Tuy nhiên, khi da dính furocoumarin tiếp xúc với bức xạ tia cực tím bước sóng dài, cụ thể là tia UVA, năng lượng từ ánh sáng sẽ kích thích các phân tử furocoumarin ^[2]. Phân tử bị kích thích này liên kết cộng hóa trị trực tiếp với chuỗi DNA nhân của tế bào biểu bì ^[2]. Sự liên kết này phá vỡ cấu trúc di truyền bình thường của tế bào, dẫn đến tình trạng nhạy cảm ánh sáng trên da và kích hoạt phản ứng phá hủy cấu trúc tế bào dạng mụn nước hoặc phỏng rộp ^[2].

Đồng thời, quá trình quang độc này kích thích tế bào hắc tố gia tăng sản xuất melanin ^[2]. Do đó, sau giai đoạn viêm đỏ cấp tính, vùng da tổn thương thường để lại những vệt tăng sắc tố thâm đen kéo dài ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng phản ứng viêm da tiếp xúc ánh sáng thực vật này chủ yếu diễn ra theo hai cơ chế: phản ứng quang độc tính trực tiếp hoặc phản ứng dị ứng ánh sáng ^[3]. Cơ chế quang độc tính chiếm phần lớn các ca bệnh, nghĩa là bất kỳ ai tiếp xúc đủ lượng nhựa cây và đủ lượng tia cực tím đều có thể bị tổn thương mà không cần có cơ địa dị ứng từ trước ^[2].

Bằng chứng y khoa: Các ca bệnh bỏng da thực tế do thực vật

Các tài liệu y văn đã ghi nhận nhiều trường hợp bỏng da nghiêm trọng có liên quan trực tiếp đến mùi tây và các loài thực vật chứa furocoumarin. Một nghiên cứu công bố năm 1995 đã báo cáo về 4 bệnh nhân bị bỏng da dày một phần do phản ứng quang độc tính khi tiếp xúc với thực vật họ Hoa tán và ánh nắng mặt trời ^[1]. Trong số đó, có 1 bệnh nhân bị tổn thương sau khi tiếp xúc trực tiếp với cây mùi tây (Apium petroselinum) dưới ánh nắng, 3 trường hợp còn lại xảy ra do tiếp xúc với cây ngò tây khổng lồ (Heracleum mantegazzianum) ^[1]. Báo cáo này chứng minh nhựa mùi tây hoàn toàn có khả năng gây bỏng sâu đến lớp bì tương tự như các loại cây hoang dại độc tính cao ^[1].

Không chỉ riêng mùi tây, furocoumarin còn phân bố rộng rãi trong nhiều loài thực vật khác. Các nghiên cứu năm 2009 và 2014 xác định hợp chất nhạy cảm ánh sáng này có nhiều trong chanh, cần tây và các loại cỏ tự nhiên ^[2], ^[4]. Báo cáo năm 2017 mô tả 5 bệnh nhân bị mảng phù nề đỏ rát rõ rệt kèm bóng nước ở mu bàn chân sau khi ngâm chân trong nước sắc lá sung để trị bệnh da liễu ^[5]. Cả 5 người đều xuất hiện cảm giác bỏng rát dữ dội trong vòng 24 giờ, ngoại trừ phần da được che chắn bởi quai dép ^[5]. Kết quả sinh thiết mô học ở các bệnh nhân này cho thấy hiện tượng hình thành bóng nước dưới biểu bì kèm theo hoại tử thượng bì nghiêm trọng do furocoumarin trong lá sung gặp ánh nắng ^[5].

Năm 1999, các bác sĩ cũng ghi nhận một trường hợp bùng phát phản ứng quang độc tính cấp tính kèm tăng sắc tố rõ rệt sau khi tiếp xúc với chanh trong kỳ nghỉ ở bãi biển ^[6]. Tình trạng này đặc trưng bởi các đợt đỏ da và mụn nước tương tự như một vết bỏng nắng nghiêm trọng, sau đó để lại vết thâm da đậm màu ^[6]. Thậm chí, một báo cáo năm 2006 mô tả một nông dân 56 tuổi bị viêm da ánh sáng lan tỏa sau khi uống nước sắc thảo dược chứa hợp chất cảm quang để điều trị bệnh chàm tay mạn tính ^[7]. Điều này khẳng định việc hấp thu furocoumarin qua đường ăn uống hoặc đường bôi ngoài da đều có thể kích hoạt tổn thương khi tiếp xúc với bức xạ mặt trời ^[7].

Đặc điểm nhận diện và các chẩn đoán nhầm lẫn tai hại

Tổn thương da do nhựa mùi tây và ánh nắng có những dấu hiệu lâm sàng rất đặc thù. Vết thương thường xuất hiện dưới dạng các vệt kỳ dị có hình dạng đường thẳng, tương ứng với đường quẹt của cành lá hoặc giọt nhựa chảy dài trên da ^[2], ^[4]. Các mảng hồng ban phân bố bất đối xứng, không theo đường đi của dây thần kinh, từ đó nhanh chóng phát triển thành các mụn nước nhỏ hoặc bọng nước căng phồng ^[2], ^[4].

Chính hình thái vệt dài và đốm thâm kỳ lạ này thường dẫn đến các chẩn đoán nhầm lẫn trong thực tế y khoa. Nghiên cứu năm 2017 lưu ý bệnh lý này dễ bị chẩn đoán sai thành viêm mô tế bào, nấm da hoặc viêm da tiếp xúc dị ứng ^[5]. Đáng lo ngại hơn, hình ảnh các vết lằn thâm tím và bọng nước phân bố kỳ quái ở trẻ em rất dễ bị nhầm với dấu vết của bạo hành trẻ em ^[2].

Nghiên cứu năm 1985 đã ghi nhận 2 trường hợp trẻ nhỏ có các tổn thương tăng sắc tố kỳ lạ khiến cơ quan chức năng nghi ngờ là dấu hiệu ngược đãi ^[8]. Kết quả điều tra sau đó xác định hai đứa trẻ bị viêm da ánh sáng do vô tình dính nước cốt chanh chứa psoralens khi cha mẹ pha chế đồ uống rồi ra ngoài nắng chơi ^[8]. Tương tự, nghiên cứu năm 2009 cũng nhấn mạnh việc chẩn đoán sai bạo hành trẻ em đã gây ra nhiều vụ kiện tụng oan uổng và khủng hoảng tâm lý nặng nề cho các gia đình vô tội ^[2]. Do đó, việc khai thác tiền sử tiếp xúc với cây cối và ánh nắng là chìa khóa then chốt để xác định chính xác bệnh ^[2].

Ai là người cần đặc biệt thận trọng?

Bất kỳ ai tiếp xúc với dịch nhựa mùi tây dưới ánh sáng mặt trời đều có nguy cơ bị tổn thương, tuy nhiên một số nhóm đối tượng đối mặt với rủi ro cao hơn hẳn:

• Nông dân và người làm vườn: Những người trực tiếp thu hoạch mùi tây, ngắt tỉa rau vào những ngày trời nắng to rất dễ để nhựa cây bắn vào cẳng tay, bàn tay hoặc bắp chân.
• Trẻ em vui chơi ngoài trời: Trẻ nhỏ hiếu động thường hái ngắt lá cây khi chơi đùa ngoài trời vào mùa hè ^[2]. Da trẻ mỏng manh và nhạy cảm nên phản ứng quang độc tính thường diễn tiến nặng nề hơn ^[2].
• Đầu bếp và người chế biến thực phẩm: Việc chuẩn bị nguyên liệu mùi tây, chanh hoặc cần tây cho các bữa tiệc nướng, dã ngoại ngoài trời tạo điều kiện cho nhựa cây dính lên mu bàn tay hoặc quanh miệng, sau đó tiếp xúc với nắng gắt ^[2], ^[8].
• Người có làn da sáng màu: Dù bệnh không phân biệt chủng tộc, các biểu hiện viêm đỏ và bọng nước thường dễ nhận diện và có xu hướng bùng phát rầm rộ hơn trên những người có nước da trắng ^[2].
• Người tự ý dùng thảo dược: Những người có thói quen ngâm rửa, đắp các loại lá cây như lá sung, thảo dược tự nhiên lên vùng da trầy xước có nguy cơ bị hoại tử biểu bì nặng ^[5].

Hướng dẫn xử lý đúng cách và biện pháp phòng ngừa triệt để

Việc phòng ngừa bỏng rát do mùi tây hoàn toàn nằm trong tầm tay nếu nắm vững các nguyên tắc an toàn khi tiếp xúc với thực vật. Việc tránh để da tiếp xúc với furocoumarin dưới ánh nắng trực tiếp là cách tốt nhất để ngăn ngừa bệnh tái phát ^[4].

Khi làm vườn hoặc thu hái mùi tây:

• Luôn đeo găng tay bảo hộ và mặc áo dài tay để ngăn nhựa cây dính trực tiếp vào da.
• Ưu tiên thu hoạch hoặc sơ chế mùi tây vào lúc sáng sớm, chiều muộn hoặc trong bóng râm nhằm hạn chế tối đa bức xạ tia cực tím.
• Sau khi tiếp xúc với thân và lá mùi tây, cần rửa sạch ngay bàn tay và các vùng da hở bằng xà phòng và nước sạch trước khi bước ra ngoài trời nắng.

Nếu nghi ngờ da đã bị dính nhựa mùi tây và bắt đầu có dấu hiệu ửng đỏ sau khi ra nắng:

• Nhanh chóng che chắn vùng da đó, tránh để tiếp xúc thêm với ánh nắng mặt trời.
• Tuyệt đối không tự ý chọc vỡ các bọng nước hoặc bôi các loại thuốc lá dân gian chưa được kiểm chứng lên vết thương để tránh nhiễm trùng.
• Trong các trường hợp tổn thương nặng với bọng nước lớn, các bác sĩ có thể chỉ định điều trị bằng thuốc bôi hoặc thuốc uống chứa corticosteroid để kiểm soát phản ứng viêm và đẩy nhanh quá trình phục hồi biểu bì ^[5]. Bệnh nhân cần đến cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thăm khám và điều trị đúng phác đồ.

Mùi tây vẫn là một loại rau thơm giàu dinh dưỡng và an toàn khi được dùng làm thực phẩm trong bữa ăn gia đình. Mối nguy hại chỉ thực sự phát sinh khi dịch nhựa của cây tiếp xúc trực tiếp trên da và bị ánh nắng mặt trời kích hoạt phản ứng quang độc tính. Hiểu rõ cơ chế này giúp người nội trợ và người làm vườn an tâm thu hoạch, chế biến mà không lo nguy cơ bị bỏng rát hay để lại sẹo thâm trên da.