Khói nhang (hương) trong nhà kích hoạt cơn viêm mũi dị ứng qua cơ chế nào?

Thói quen thắp nhang trên bàn thờ gia tiên hay nơi thờ tự là nét văn hóa tâm linh quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, không ít người cứ mỗi lần thắp nhang lại bắt đầu xuất hiện cảm giác cay mắt, ngứa mũi, hắt hơi liên tục và nghẹt thở khó chịu. Nhiều người băn khoăn liệu làn khói thơm nghi ngút này có thực sự là tác nhân làm bùng phát các đợt viêm mũi dị ứng hay không.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là có: khói nhang khi cháy sinh ra lượng lớn bụi mịn và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, trực tiếp gây kích ứng mô tế bào, làm suy yếu lớp bảo vệ niêm mạc mũi và mẫn cảm hóa đường hô hấp trước các dị nguyên.

Thành phần khói nhang: Lượng hạt bụi đậm đặc và hóa chất bay hơi

Cây nhang thông thường có cấu tạo gồm khoảng 21% bột thảo mộc và gỗ, 35% chất tạo hương, 11% chất kết dính keo và 33% que tre nẹp bên trong ^[1]. Khi bị đốt cháy âm ỉ trong điều kiện thiếu oxy ở không gian kín, cây nhang giải phóng một lượng khói chứa hỗn hợp vô cùng phức tạp gồm các hạt vật chất mịn, siêu mịn, khí độc và nhiều hợp chất hữu cơ ^[2].

Đáng chú ý, các phân tích trong phòng thí nghiệm ghi nhận khi cháy, nhang tạo ra lượng hạt bụi vật chất lớn hơn 45 mg trên mỗi gam nhang cháy ^[1]. Lượng phát thải hạt bụi này cao hơn đáng kể so với mức khoảng 10 mg hạt bụi trên mỗi gam được ghi nhận ở thuốc lá ^[1]. Hỗn hợp khí phát thải từ khói nhang còn chứa hàng loạt chất khí nguy hại như carbon monoxide (CO), carbon dioxide (CO2), nitrogen dioxide (NO2) và sulfur dioxide (SO2) ^[1].

Bên cạnh bụi than, khói nhang còn chứa các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi nguy hại như benzene, toluene, xylene, các aldehyde và nhóm hydrocarbon thơm đa vòng (PAHs) ^[1]. Việc gia tăng nồng độ carbon dioxide cùng tổng lượng hợp chất hữu cơ dễ bay hơi trong không khí trong nhà đã được chứng minh là làm gia tăng căng thẳng oxy hóa ^[2]. Những thành phần này khi phát tán tự do trong không gian kín sẽ biến bầu không khí trong nhà thành một nguồn ô nhiễm tiềm ẩn đối với hệ hô hấp.

Bụi mịn PM2.5 và VOCs phá hủy niêm mạc mũi như thế nào?

Niêm mạc mũi là tuyến phòng thủ đầu tiên của cơ thể để lọc sạch và sưởi ấm không khí trước khi đi vào phổi. Bề mặt này được lót bởi lớp biểu mô có các tế bào lông chuyển cùng lớp màng nhầy sinh lý giúp giữ lại các chất lạ. Khi tiếp xúc với các yếu tố ô nhiễm môi trường, chức năng miễn dịch bẩm sinh của các tế bào biểu mô xoang mũi sẽ bị suy giảm, dẫn tới tình trạng kích ứng tại chỗ và gây tổn thương tế bào ^[3].

Bụi mịn PM2.5 sinh ra từ quá trình đốt nhang chứa các hydrocarbon thơm đa vòng cùng một số dẫn xuất oxy hóa của chúng, đây là các tác nhân trực tiếp thúc đẩy phản ứng viêm tại chỗ ^[2]. Các chất ô nhiễm này xâm nhập sâu, gây độc tế bào và làm tổn thương hàng rào niêm mạc đường thở ^[3]. Khi lớp biểu mô bảo vệ bị bào mòn và suy giảm chức năng, các đầu dây thần kinh cảm giác dưới niêm mạc mũi trở nên nhạy cảm quá mức, dẫn đến các phản xạ ngứa ngáy dữ dội, hắt hơi liên hồi và tăng tiết dịch mũi.

Không chỉ gây tổn thương cơ học và kích ứng bề mặt, sự hiện diện của bụi mịn và khí ozone mặt đất còn tạo ra phản ứng dạng dị ứng và có thể làm tăng mức độ mẫn cảm của cơ thể với các dị nguyên khác trong môi trường ^[3]. Bằng chứng tổng quan cho thấy tiếp xúc với vật chất dạng hạt có thể góp phần làm phát triển tình trạng mẫn cảm dị ứng đường thở và khởi phát viêm mũi dị ứng ^[4]. Khi hàng rào niêm mạc đã bị tổn hại bởi các hợp chất bay hơi và bụi mịn, các hạt dị nguyên thông thường như mạt bụi nhà hay phấn hoa sẽ dễ dàng xuyên sâu hơn, kích thích hệ thống miễn dịch giải phóng ồ ạt các chất trung gian hóa học gây viêm.

Dữ liệu từ các nghiên cứu dịch tễ học thực tế

Mối liên hệ giữa ô nhiễm hạt bụi và triệu chứng tại mũi đã được ghi nhận qua nhiều cuộc khảo sát dịch tễ học quy mô lớn. Một nghiên cứu tại Nam Kinh (Trung Quốc) thu thập dữ liệu từ 33.063 bệnh nhân viêm mũi dị ứng trong giai đoạn từ tháng 1 năm 2014 đến tháng 12 năm 2016 đã áp dụng mô hình cộng gộp tổng quát (GAM) để phân tích tác động của các hạt bụi ^[5]. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng khi mức độ ô nhiễm gia tăng một khoảng liên phân vị (IQR), nồng độ PM10 liên quan đến việc số bệnh nhân viêm mũi dị ứng tăng 5,86% và nồng độ PM2.5 liên quan đến mức tăng 5,39% lượng bệnh nhân viêm mũi dị ứng, tính theo hiệu ứng tích lũy 3 ngày ^[5]. Phân tích sâu theo độ tuổi trong nghiên cứu này cho thấy sự gia tăng số lượng bệnh nhân viêm mũi dị ứng thể hiện rõ ràng ở nhóm người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên, trong khi ở nhóm trẻ em từ 0 đến 17 tuổi thì sự gia tăng này chưa đạt mức có ý nghĩa thống kê ^[5].

Ảnh hưởng tiêu cực của khói nhang lên đường thở cũng được khẳng định trong một nghiên cứu công bố năm 2017 trên nhóm đối tượng thanh thiếu niên không có tiền sử hút thuốc, hen suyễn hay viêm mũi dị ứng ^[2]. Trong số các đối tượng tham gia, có trên 70% báo cáo có tiếp xúc với khói nhang tại gia đình ^[2]. Những thanh thiếu niên tiếp xúc với khói nhang hằng ngày bị suy giảm các chỉ số chức năng thông khí phổi gồm dung tích sống gắng sức (FVC) và thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1) ^[2]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận việc chỉ tiếp xúc với khói nhang khoảng 2 lần mỗi tháng không liên quan đến sự suy giảm của các chỉ số FVC và FEV1 này ^[2]. Phân tích hồi quy tuyến tính đa biến chứng minh mối liên quan giữa việc suy giảm chức năng hô hấp và tiếp xúc khói nhang là độc lập với các thông số môi trường khác ^[2].

Tại môi trường đền chùa nơi nghi thức thắp nhang diễn ra liên tục, tác động kích ứng thể hiện rất rõ nét. Các nhà nghiên cứu nhận thấy những nhân viên làm việc tại các ngôi chùa có nguy cơ bị kích ứng họng và mũi cao hơn đáng kể so với những người làm việc tại nhà thờ ^[2]. Ô nhiễm không khí bên trong và xung quanh các ngôi chùa đã được ghi nhận là đem lại nhiều tác động tiêu cực đối với sức khỏe đường hô hấp ^[1]. Khói nhang cũng được chỉ ra là yếu tố nguy cơ làm tăng nồng độ IgE trong máu cuống rốn và liên quan đến viêm da tiếp xúc dị ứng ^[1].

Góc nhìn từ các thử nghiệm độc chất học và mô hình động vật

Bên cạnh các khảo sát quần thể, nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm đã làm sáng tỏ hơn mức độ gây tổn thương của các thành phần trong khói nhang. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã tiến hành nhỏ giọt dịch ngưng tụ khói nhang (ISC) lặp lại vào khí quản của chuột trong 2 tuần ^[6]. Kết quả cho thấy dịch ngưng tụ khói nhang gây ra tình trạng viêm phổi rõ rệt, thể hiện qua việc tăng trọng lượng phổi, thâm nhiễm các tế bào viêm, gia tăng nồng độ các cytokine gây viêm và làm biến đổi mô bệnh học ^[6]. Dưới các điều kiện của thử nghiệm này, liều lượng không quan sát thấy tác dụng có hại (NOAEL) của dịch ngưng tụ khói nhang ở chuột đực được xác định là dưới 2,5 mg/kg/ngày, dựa trên hiện tượng thâm nhiễm tế bào đơn nhân và gia tăng tích tụ đại thực bào ^[6].

Các nghiên cứu thực nghiệm tế bào và động vật khác cũng ghi nhận kết quả đáng lưu tâm. Khi cho các tế bào biểu mô phế nang người A549 tiếp xúc với bụi PM2.5 từ khói nhang, các phản ứng viêm hạt nhân đã được kích hoạt do sự có mặt của các hydrocarbon thơm đa vòng ^[2]. Ở mô hình chuột cống đực giống Wistar Albino, việc hít khói nhang kéo dài làm tăng căng thẳng oxy hóa tại các mô phổi và mô gan ^[2]. Trong một thử nghiệm động vật khác, các tế bào phế nang của chuột tiếp xúc với khói nhang Ả Rập đã bị hoại tử, báo hiệu sự tổn thương nghiêm trọng của đường dẫn khí ^[2]. Đặc biệt hơn, các chất chiết xuất từ vật chất hạt trong khói nhang còn cho kết quả dương tính về tính gây đột biến trong thử nghiệm Ames Salmonella với chủng TA98 ^[1].

Đánh giá giá trị bằng chứng và các yếu tố gây nhiễu

Mặc dù có nhiều bằng chứng sinh học và dịch tễ học khẳng định khói nhang kích thích đường hô hấp, bức tranh khoa học vẫn ghi nhận một số kết quả không hoàn toàn đồng nhất do sự khác biệt về phương pháp nghiên cứu và cách đo lường. Điển hình là một nghiên cứu cắt ngang dựa trên cộng đồng thực hiện năm 1994 tại Singapore trên 2.868 người trưởng thành từ 20 đến 74 tuổi, với tỷ lệ mắc viêm mũi dị ứng tự báo cáo là 4,5% ^[7]. Sau khi phân tích đa biến điều chỉnh các yếu tố nguy cơ, nghiên cứu tại Singapore này không tìm thấy mối liên hệ rõ ràng giữa việc sử dụng nhang hay nhang trừ muỗi với nguy cơ viêm mũi dị ứng ^[7]. Các yếu tố môi trường có ý nghĩa thực sự trong nghiên cứu này lại là ô nhiễm do gián, tiền sử hút thuốc, phơi nhiễm nghề nghiệp và khói bếp nấu ăn ^[7].

Tương tự, một nghiên cứu cắt ngang khác năm 2010 trên 3.471 người từ 18 đến 69 tuổi nhằm điều tra các nguồn ô nhiễm bụi trong nhà cho thấy việc tự báo cáo tiếp xúc với bếp củi, nến hoặc bếp gas không liên quan có ý nghĩa thống kê với sự gia tăng triệu chứng viêm mũi, dị ứng cơ địa hay nồng độ oxit nitric trong khí thở ra (FeNO) ^[8]. Trong nghiên cứu này, việc tiếp xúc với khói thuốc lá môi trường từ 0,5 đến 5 giờ chỉ liên quan nhẹ đến triệu chứng viêm mũi và không quan sát thấy mối liên hệ liều - đáp ứng rõ ràng khi tiếp xúc trên 5 giờ ^[8].

Các nghiên cứu dịch tễ học về ô nhiễm không khí và dị ứng đường hô hấp thường gặp phải sự không đồng nhất về phương pháp luận, bao gồm khác biệt về quần thể nghiên cứu, khu vực địa lý, nguồn phát thải và định nghĩa ca bệnh ^[4]. Đối với các nghiên cứu động vật, phương pháp thu gom dịch ngưng tụ khói nhang bằng màng lọc thường bỏ sót các thành phần khí và hợp chất bay hơi thực tế, do đó chưa phản ánh hoàn toàn tác động của việc hít trực tiếp khói nhang trong đời sống ^[6]. Ngoài ra, thành phần công thức làm nhang có sự khác biệt rất lớn giữa các vùng miền và nền văn hóa, dẫn đến sự dao động về mức độ độc tính ^[6]. Dẫu vậy, các nghiên cứu thực nghiệm có kiểm soát vẫn cung cấp cơ sở vững chắc chứng minh hạt bụi vật chất có mối liên hệ nhân quả với các tác hại cho sức khỏe đường hô hấp ^[4].

Những hiểu lầm thường gặp về khói nhang

Một trong những quan niệm sai lầm phổ biến nhất là cho rằng "nhang làm từ thảo mộc thiên nhiên hoặc trầm hương nguyên chất thì hoàn toàn vô hại". Về bản chất hóa học, bất kỳ quá trình đốt cháy chất hữu cơ nào trong điều kiện thiếu khí cũng đều sản sinh ra bụi than siêu mịn, khí carbon monoxide và các hydrocarbon thơm đa vòng [1, 4]. Dù hương liệu có nguồn gốc tự nhiên, quá trình nhiệt phân các chất kết dính và que tre vẫn phóng thích hạt bụi vật chất vượt ngưỡng bình thường ^[1].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần không nhìn thấy khói dày đặc thì không khí đã an toàn. Thực tế, bụi mịn PM2.5 và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi tồn tại lơ lửng dưới dạng vô hình trong thời gian dài sau khi que nhang đã tàn. Nếu không gian hoàn toàn đóng kín, các chất khí như benzene hay aldehyde và bụi mịn vẫn tiếp tục đọng lại trong phòng, tiếp xúc liên tục với niêm mạc mũi của người sinh hoạt trong nhà và duy trì tình trạng viêm mạn tính [1, 4].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Khói nhang có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai, nhưng một số nhóm người có cơ địa nhạy cảm cần đặc biệt cẩn trọng để tránh khởi phát đợt cấp bệnh đường thở:

• Người có tiền sử viêm mũi dị ứng và viêm xoang: Lớp niêm mạc của nhóm người này vốn đã có sẵn phản ứng viêm nền; khi gặp các hạt bụi mịn và tác nhân oxy hóa từ khói nhang, các triệu chứng nghẹt mũi, chảy nước mũi và phù nề sẽ bùng phát dữ dội hơn [2, 5].
• Bệnh nhân hen suyễn: Tiếp xúc với vật chất dạng hạt là yếu tố kích hoạt mạnh mẽ các đợt bùng phát cơn hen suyễn cấp tính ^[4].
• Trẻ nhỏ và thanh thiếu niên: Tiếp xúc với khói nhang hằng ngày có liên quan đến việc suy giảm các chỉ số phát triển chức năng phổi FVC và FEV1 ở lứa tuổi thanh thiếu niên ^[2]. Ngoài ra, việc trẻ em tiếp xúc với khói thuốc thụ động cũng ghi nhận sự gia tăng của metalloproteinase 9 ma trận, một chất tham gia vào cơ chế bệnh sinh của dị ứng ^[3].
• Người cao tuổi và người mắc bệnh hô hấp mạn tính: Khả năng tự làm sạch của biểu mô đường thở ở người lớn tuổi thường suy giảm, khiến các hạt bụi mịn dễ bị lắng đọng sâu trong phế nang, làm tăng nguy cơ tổn thương tế bào và hoại tử biểu mô hô hấp ^[2].

Hướng dẫn hạn chế tác hại của khói nhang trong đời sống

Việc quản lý viêm mũi do phơi nhiễm môi trường cũng tương tự như các dạng viêm mũi mạn tính khác, trong đó biện pháp hiệu quả nhất là chủ động tránh tiếp xúc với nguồn phát thải gây kích ứng ^[3]. Tuy nhiên, để vừa duy trì nếp sống tín ngưỡng vừa bảo vệ sức khỏe hô hấp, người dân nên thực hiện các giải pháp thực tế sau:

• Mở cửa thông thoáng: Khi thắp nhang, bắt buộc phải mở toang các cửa sổ và cửa chính để luồng khí tự nhiên lưu thông, giúp phân tán nhanh chóng các hạt bụi mịn và khí độc ra ngoài ^[1]. Tuyệt đối không thắp nhang trong phòng ngủ, phòng bật máy lạnh hoặc phòng kín gió.
• Giảm tần suất và số lượng nhang: Nghiên cứu cho thấy thắp nhang hằng ngày làm suy giảm chức năng phổi, nhưng nếu chỉ tiếp xúc ở tần suất thấp khoảng 2 lần mỗi tháng thì không ghi nhận sự suy giảm chức năng thông khí ^[2]. Vì vậy, chỉ nên thắp 1 nén nhang nhỏ mang tính tượng trưng vào các dịp lễ tết hoặc ngày sóc vọng thay vì cắm nhiều nén cùng lúc.
• Rút ngắn thời gian tiếp xúc: Khi đi lễ chùa hoặc nơi thờ tự có mật độ khói dày đặc, người dân nên rút ngắn thời gian ở trong khuôn viên kín để giảm thiểu lượng chất độc hít vào phổi ^[1]. Người có cơ địa dị ứng nên đứng ở vị trí đầu gió hoặc mang khẩu trang có khả năng lọc bụi mịn khi cần thực hiện nghi lễ.
• Lựa chọn giải pháp thay thế: Cân nhắc sử dụng nhang điện tử hoặc các hình thức dâng hoa, dâng lễ không sinh khói để vừa giữ gìn sự trang nghiêm vừa bảo vệ tuyệt đối chất lượng không khí trong gia đình.

Nén nhang mang ý nghĩa tinh thần thiêng liêng, nhưng sức khỏe đường hô hấp của các thành viên trong gia đình cũng là điều vô cùng quý giá. Bằng cách hiểu rõ cơ chế kích ứng của bụi mịn và các chất hữu cơ bay hơi, chúng ta hoàn toàn có thể điều chỉnh thói quen thắp nhang hợp lý, tạo ra môi trường sống thông thoáng để bảo vệ chiếc mũi và hệ hô hấp luôn khỏe mạnh. Người có các biểu hiện viêm mũi dai dẳng kéo dài cần thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ.