Sau những bữa tiệc tùng hoặc các buổi liên hoan cuối tuần, nhiều người bỗng thấy lồng ngực đập thình thịch, tim đập nhanh bất thường kèm cảm giác hồi hộp, hụt hơi. Tình trạng này khiến không ít người hoang mang lo lắng, dù trước đó hoàn toàn khỏe mạnh và không có tiền sử bệnh tim.

Hiện tượng tim đập dồn dập sau khi uống nhiều rượu bia là biểu hiện của rối loạn nhịp tim cấp tính do cồn, thường được y học gọi là "hội chứng tim ngày lễ" (Holiday heart syndrome) [1], [2]. Tình trạng này có thể chỉ là cơn loạn nhịp thoáng qua nhưng cũng có thể tiềm ẩn những biến chứng nguy hiểm nếu không được theo dõi đúng cách [1], [3].

"Hội chứng tim ngày lễ" là gì?

Hội chứng tim ngày lễ là thuật ngữ y khoa dùng để chỉ sự xuất hiện của các đợt rối loạn nhịp tim cấp tính sau khi tiêu thụ một lượng lớn đồ uống có cồn [1], [2]. Tên gọi này bắt nguồn từ thực tế bệnh nhân thường nhập viện cấp cứu sau các đợt nghỉ lễ, kỳ nghỉ cuối tuần hoặc các cuộc vui tụ tập uống nhiều rượu bia [4], [2].

Hội chứng này được ghi nhận cả ở những người uống bia rượu nhiều thành thói quen lẫn những người thường ngày uống rất ít hoặc thậm chí không uống bao giờ [2]. Rối loạn nhịp tim phổ biến nhất trong hội chứng này là rung nhĩ (atrial fibrillation), bên cạnh các dạng rối loạn nhịp trên thất khác [4], [2]. Thông thường, nhịp tim có thể tự trở về xoang bình thường trong vòng 24 giờ [2].

Mặc dù diễn tiến ở người khỏe mạnh thường được xem là lành tính và không đòi hỏi can thiệp bằng thuốc chống loạn nhịp đặc hiệu, các cơn loạn nhịp này vẫn có khả năng tái phát ở những lần uống rượu kế tiếp [2]. Tỷ lệ gặp hội chứng này thay đổi tùy thuộc vào thói quen uống rượu bia của từng nhóm dân cư [2].

Cơ chế khiến tim đập dồn dập sau chén rượu

Rượu bia khi vào cơ thể tác động trực tiếp và gián tiếp lên hệ thống dẫn truyền điện học của cơ tim [3], [5]. Tình trạng uống nhiều rượu cấp tính tạo ra sự mất ổn định điện sinh lý, rối loạn thần kinh tự chủ và xáo trộn cân bằng điện giải [5]. Những thay đổi này mở đường cho các cơn nhịp nhanh khởi phát [1], [5].

Nghiên cứu về biến thiên nhịp tim (HRV) cho thấy cồn gây kích thích thần kinh giao cảm mạnh mẽ trong suốt thời gian uống và kéo dài sang cả giai đoạn hồi phục, trước khi hệ phó giao cảm lấy lại ưu thế sau đó [1]. Sự kích thích giao cảm này làm tim tăng tốc độ co bóp và dễ xuất hiện các ổ phát nhịp bất thường ở tâm nhĩ [1]. Cồn cũng gây kéo dài thời gian dẫn truyền điện học bên trong buồng tim [6], [3].

Ở góc độ tế bào và hệ mạch, cồn kích hoạt phản ứng căng thẳng thần kinh thể dịch, gây tổn thương nội mô và xơ hóa tâm nhĩ khi lạm dụng kéo dài [7], [5]. Cồn làm tăng nguy cơ rối loạn nhịp tâm thất phụ thuộc theo liều lượng tiêu thụ [4]. Ngoài ra, các yếu tố đi kèm khi say xỉn như hạ thân nhiệt, hạ đường huyết hoặc rối loạn điện giải càng làm thay đổi điện tâm đồ rõ rệt hơn [3].

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Mối liên hệ giữa cồn và nhịp tim đã được khảo sát qua nhiều thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu theo dõi điện tim:

Nghiên cứu MunichBREW II công bố năm 2024 theo dõi 202 người trẻ tuổi khỏe mạnh có kế hoạch uống rượu cấp tính với nồng độ cồn trong hơi thở dự kiến đạt mức đỉnh từ 1,2 g/kg trở lên [1]. Những người tham gia được đeo máy theo dõi điện tâm đồ (ECG) liên tục 48 giờ chia làm các giai đoạn: ban đầu (giờ 0), giai đoạn uống rượu (giờ 1-5), giai đoạn hồi phục (giờ 6-19) và hai giai đoạn đối chứng 24 giờ sau đó [1]. Kết quả cho thấy nhịp tim trung bình tăng lên và các cơn nhịp nhanh nhĩ xuất hiện nhiều hơn tương ứng với lượng rượu nạp vào [1]. Ngoại tâm thu thất (PVC) xuất hiện nhiều hơn trong giai đoạn uống rượu, trong khi ngoại tâm thu nhĩ (PAC) xuất hiện thường xuyên hơn ở các giai đoạn đối chứng [1]. Đáng chú ý, 10 người tham gia đã trải qua các đợt rối loạn nhịp tim có ý nghĩa lâm sàng, bao gồm cả rung nhĩ và nhịp nhanh thất, xảy ra chủ yếu trong giai đoạn hồi phục [1].

Một nghiên cứu điện sinh lý công bố năm 1983 thực hiện trên 14 bệnh nhân (trong đó có 2 người bị bệnh cơ tim sung huyết) có tiền sử rối loạn nhịp tim và sử dụng rượu [6]. Trước can thiệp, kiểm tra bằng kỹ thuật kích thích ngoài ghi nhận 1 người có nhịp nhanh thất không kéo dài, 1 người có rung nhĩ không kéo dài và 1 người có đáp ứng thất đôi [6]. Sau khi cho các bệnh nhân uống 90 mL rượu whisky 80-proof, có tới 10 trên 14 bệnh nhân xuất hiện các cơn nhịp nhanh nhĩ hoặc nhanh thất kéo dài hoặc không kéo dài [6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự kéo dài đáng kể thời gian dẫn truyền bó His-thất sau khi uống cồn [6].

Các tổng quan y khoa công bố năm 2022 và 2008 chỉ ra rằng rung nhĩ là rối loạn nhịp phổ biến nhất liên quan đến cồn, có thể xảy ra ngay cả ở mức tiêu thụ thấp hoặc vừa phải [4], [3]. Nồng độ cồn trong máu càng cao, các khoảng dẫn truyền trên điện tâm đồ càng bị kéo dài [3]. Rối loạn nhịp thất nguy hiểm như xoắn đỉnh (torsades de pointes) hay nhịp chậm xoang dẫn đến ngất tái phát cũng có thể xảy ra [3]. Dữ liệu cũng cho thấy nam giới thường gặp loạn nhịp ở ngưỡng cồn cao hơn, trong khi nữ giới có thể bị rối loạn nhịp ở mức tiêu thụ cồn thấp hơn [4].

Giá trị và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng hiện đại như nghiên cứu theo dõi điện tim 48 giờ liên tục đã khẳng định rõ ràng tác động gây rối loạn nhịp tức thời của việc uống nhiều rượu [1]. Dữ liệu cho thấy uống say cấp tính không chỉ làm tăng nhịp tim cơ bản mà còn trực tiếp gây ra các rối loạn nhịp trên thất lẫn nhịp thất nguy hiểm ngay trong khoảng thời gian cơ thể đang đào thải cồn [1], [4].

Tuy vậy, các y văn cũng thừa nhận một số nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng trước đây đưa ra kết quả chưa hoàn toàn đồng nhất về cơ chế chính xác giữa ethanol và rung nhĩ [8], [7]. Mức độ xuất hiện hội chứng tim ngày lễ phụ thuộc lớn vào đặc điểm quần thể nghiên cứu và thói quen ăn uống [2]. Bên cạnh đó, một số nghiên cứu sinh lý kinh điển có cỡ mẫu tương đối nhỏ và tập trung trên nhóm người đã có sẵn tổn thương tim hoặc tiền sử loạn nhịp [6]. Dù vậy, bằng chứng xác nhận rằng cả nghiện rượu mạn tính lẫn chỉ một đợt uống quá mức đơn lẻ đều liên quan đến tăng tỷ lệ tử vong do tim mạch [3].

Những hiểu lầm thường gặp về rượu bia và nhịp tim

Nhiều người tin rằng chỉ những người nghiện rượu nặng lâu năm mới bị ảnh hưởng đến tim. Thực tế, hội chứng tim ngày lễ xảy ra phổ biến ở cả người trẻ tuổi, thể trạng khỏe mạnh và không có bệnh tim từ trước sau một bữa uống say [1], [3], [2].

Một quan niệm sai lầm khác là nghĩ rằng rượu bia có tác dụng an thần, giúp tim đập chậm lại và dễ ngủ. Trái lại, cồn kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm tăng nhịp tim và khiến cơ tim dễ bị kích thích phát nhịp hỗn loạn [1].

Hiểu lầm cho rằng uống rượu bia có lợi cho tim (như nghịch lý nước Pháp) cũng đang bị các nghiên cứu mới đặt dấu hỏi [7], [5]. Mặc dù tiêu thụ lượng ít đến vừa phải từng được xem là có đường cong bảo vệ dạng chữ J hoặc U với một số biến cố tim mạch, các dữ liệu mới nhất cho thấy riêng với nguy cơ rung nhĩ, tác hại có thể vượt trội hơn lợi ích [4], [5]. Cai rượu hoàn toàn vẫn là chiến lược tối ưu nhất để phòng ngừa loạn nhịp [4].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dù cồn có thể gây loạn nhịp ở người hoàn toàn khỏe mạnh, một số nhóm đối tượng đối mặt với nguy cơ biến chứng tim mạch cao hơn nhiều:

  • Người có bệnh tim thực tổn, bệnh tim thiếu máu cục bộ hoặc bệnh cơ tim do rượu: cồn làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu máu cục bộ cơ tim thầm lặng và dễ khởi phát các cơn loạn nhịp thất đe dọa tính mạng [4], [3].
  • Người có tiền sử tăng huyết áp, rối loạn chuyển hóa tim mạch hoặc các căng thẳng thần kinh thể dịch: những yếu tố này kết hợp với cồn làm tăng mạnh nguy cơ khởi phát rung nhĩ [7], [5].
  • Phụ nữ: cơ thể phụ nữ nhạy cảm hơn với tác động gây loạn nhịp của cồn, dễ xuất hiện rối loạn nhịp ở mức dung nạp thấp hơn so với nam giới [4].
  • Người có tiền sử rối loạn nhịp tim hoặc rối loạn dẫn truyền: cồn có thể làm bộc lộ các rối loạn dẫn truyền tiềm ẩn, gây ngất hoặc thậm chí đột tử do tim [6], [3].

Lời khuyên giúp bảo vệ trái tim

Để phòng ngừa hội chứng tim ngày lễ và các biến chứng tim mạch, việc điều chỉnh thói quen tiêu thụ đồ uống có cồn là biện pháp quan trọng nhất:

  • Tránh hoàn toàn việc uống rượu bia dồn dập trong thời gian ngắn (binge drinking), đặc biệt vào các dịp lễ tết hoặc tiệc tùng cuối tuần [1], [4], [5].
  • Với người có bệnh nền tim mạch, huyết áp hoặc từng bị đánh trống ngực sau khi uống rượu, cai bia rượu tuyệt đối là lựa chọn an toàn nhất [4].
  • Cồn được xem là một yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được đối với rung nhĩ và bệnh tim nói chung [7].
  • Uống đủ nước để giảm nguy cơ mất nước và rối loạn điện giải khi sử dụng đồ uống có cồn.
  • Cần đến cơ sở y tế kiểm tra ngay nếu cảm giác tim đập nhanh, đánh trống ngực đi kèm với đau tức ngực, khó thở, chóng mặt hoặc ngất xỉu [3].

Hội chứng tim ngày lễ là lời cảnh báo rõ ràng từ cơ thể về tác động tiêu cực của cồn lên hệ thống dẫn truyền tim mạch [1], [5]. Lắng nghe nhịp đập của trái tim và duy trì lối sống lành mạnh, hạn chế bia rượu là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe dài lâu [4], [5]. Nếu có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào về nhịp tim hoặc đang điều trị bệnh lý tim mạch, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn và theo dõi kịp thời.